ผีในคำเมือง: ผีปู่ย่า ผีเสื้อบ้าน และคำที่ขึ้นต้นด้วยผี

ปลายเดือนตุลาคมแบบนี้ หลายประเทศกำลังแต่งตัวเป็นผีรับวันฮาโลวีน แต่ถ้าถามคนเมืองว่า ผี ผี (คำเมืองอ่านว่า ผี) คืออะไร คำตอบจะกว้างกว่าผีหลอกผีหลอนมาก พจนานุกรมอธิบายว่า ผีคือสิ่งลึกลับที่มองไม่เห็นตัว แต่มีอำนาจบันดาลทั้งคุณและโทษแก่คน ชุมชน สัตว์ และพืชพรรณ ผียังหมายถึง ศพ และใช้เรียกคนที่ประพฤติไม่ดี เช่น ผีพนัน

บทความนี้รวมคำที่ขึ้นต้นด้วย "ผี" ในคำเมืองจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา ทั้งผีบรรพบุรุษ ผีอารักษ์ที่คุ้มครองบ้านเมือง ผีป่าผีไม้ตามความเชื่อ และคำที่ขึ้นต้นด้วยผีแต่ไม่ใช่ผีเลย เช่น รุ้งกินน้ำ และดาวตก ความเชื่อทั้งหมดในบทความเล่าตามที่พจนานุกรมและแหล่งอ้างอิงบันทึกไว้ เพื่อเรียนภาษาและเข้าใจวัฒนธรรม

ผีบรรพบุรุษ: ผีที่ดูแลคนในตระกูล

สำหรับคนล้านนา ผีจำนวนมากไม่ใช่สิ่งที่ต้องกลัว แต่เป็นบรรพบุรุษที่ยังดูแลลูกหลาน พจนานุกรมอธิบายว่า ผีปู่ย่า ผีปู่ย่า เป็นผีประจำตระกูล ช่วยเชื่อมความสัมพันธ์และยุติข้อขัดแย้งในหมู่เครือญาติ สืบทอดทางฝ่ายหญิง เมื่อแม่เสียชีวิต ลูกสาวคนโตจะรับสืบต่อ ย้ายไปอยู่ที่ใดก็ต้องรับผีปู่ย่าไปด้วย

ทุกปีลูกหลานจะ เลี้ยงผีปู่ย่า ล้ยฯงผีปู่ย่า ซึ่งพจนานุกรมบอกว่ามักทำก่อนเข้าพรรษา ราวเดือน ๙ เหนือ ถ้าใครทำผิดจารีต เช่นชายหนุ่มถูกเนื้อต้องตัวหญิงสาว เรียกว่า "ผิดผี" ฝ่ายหญิงต้องไป ขอสูมา ขํอฯสูมา (ขอขมา) ส่วนฝ่ายชายต้อง เสียผี เสยฯผี คือเสียค่าปรับเป็นเครื่องเซ่นและเงินตามที่ฝ่ายหญิงเรียก อ่านเรื่องพิธีนี้แบบละเอียดได้ที่ เลี้ยงผีปู่ย่า

ผีเสื้อ: อารักษ์ผู้คุ้มครองบ้าน เมือง และวัด

คำว่า ผีเสื้อ ผีเสิ้อฯอ ในคำเมืองไม่ได้หมายถึงแมลงปีกสวย แต่หมายถึง อารักษ์ ผีประจำถิ่น เช่น ผีเสื้อบ้าน ผีเสื้อดอย ผีเสื้อเมือง ผีเสื้อวัด ผีเหล่านี้มี หอผี หํอฯผี เป็นเรือนที่สถิต และชาวบ้านจะเซ่นไหว้ทุกปีเพื่อขอให้คุ้มครอง

เรื่องปู่แสะย่าแสะ ผีอารักษ์ของเมืองเชียงใหม่ อ่านต่อได้ที่ ปู่แสะย่าแสะ งานวิชาการอย่างหนังสือ เทพารักษ์ล้านนา: จากหอผีสู่รูปปั้น ศาลเจ้าและอนุสาวรีย์ ของประสิทธิ์ ลีปรีชา (๒๕๖๐) ศึกษาว่าความเชื่อเรื่องอารักษ์ยังอยู่ และเปลี่ยนรูปจากหอผีไปเป็นรูปปั้นและศาลเจ้าในปัจจุบัน

ผีป่า ผีไม้ และผีในเรื่องเล่า

ผีกลุ่มนี้คือผีในเรื่องเล่าที่คนเมืองเล่าต่อกันมา ใช้สอนให้ระวังตัวเวลาเข้าป่า และให้เคารพธรรมชาติ ทุกความหมายในตารางเป็นคำอธิบายตามความเชื่อที่พจนานุกรมบันทึกไว้

ผีก๋ะ: ความเชื่อที่ต้องเล่าอย่างระมัดระวัง

พจนานุกรมอธิบายว่า ผีก๋ะ ผีกลฯะ คือผีกละหรือผีปอบ ตามความเชื่อเป็นวิญญาณที่สิงอยู่ในคน ถ้าเจ้าของร่างขัดใจใคร ผีก๋ะจะไปสิงคนนั้น ทำให้มีอาการผิดปกติ แล้วต้องให้ หมอผี หํมฯอฯผี มาไล่ ผีที่ดุกว่าเรียก ผีก๋ะยักข์ ผีกลฯะยัก์ขฯ ส่วนนกที่เชื่อกันว่าเป็นพาหนะของผีก๋ะคือ นกเก๊าผีก๋ะ น฿กฯเคั้าฯผีกะ หมายถึงนกแสกหรือนกเค้า (อ่านต่อที่ ชื่อนกในคำเมือง)

ผีสิง ผีลง และคนทรง

คำเมืองมีหลายคำที่แปลว่าผีเข้าสิง พจนานุกรมรวมไว้ที่คำว่า ผีกุ๋ม ผีกุม คือผีเข้ายึดร่างจนเจ้าของร่างทำตามโดยไม่รู้ตัว ส่วนคำว่า ผีลง ผีล฿งฯ ใช้กับการเข้าทรงที่ตั้งใจเชิญผีมา

คำว่า ม้าขี่ น่าสนใจมาก เพราะเปรียบคนทรงเป็นม้าที่ผีขี่มา การเรียกขวัญกลับคืนสู่ตัวเป็นอีกพิธีหนึ่ง อ่านได้ที่ ฮ้องขวัญ

ผีต๋าย: คำเรียกการตายแบบต่างๆ

ผีต๋าย ผีตายฯ แปลว่า ศพ หรือคนตาย คำเมืองแยกการตายที่ถือว่าไม่ปกติไว้หลายคำ คำเหล่านี้ควรใช้อย่างระมัดระวังและให้เกียรติผู้ล่วงลับ

คำที่ขึ้นต้นด้วยผี แต่ไม่ใช่ผี

ส่วนที่สนุกที่สุดของหมวดนี้คือ หลายคำขึ้นต้นด้วย "ผี" แต่หมายถึงสิ่งที่เราเห็นกันทุกวัน

สรุป

• ผี ในคำเมืองมีทั้งผีที่คุ้มครองและผีที่น่ากลัว และยังแปลว่าศพ หรือใช้เรียกคนประพฤติไม่ดี
• ผีบรรพบุรุษ เช่น ผีปู่ย่า ผีเฮือน ผีหม้อหนึ้ง ดูแลคนในตระกูล ผีปู่ย่าสืบทอดทางฝ่ายหญิง
• ผีเสื้อ ในคำเมืองคืออารักษ์ เช่น ผีเสื้อบ้าน ผีเมือง ผีเสื้อวัด ส่วนแมลงผีเสื้อเรียกว่า ก่ำเบ้อ
• ความเชื่อเรื่อง ผีก๋ะ เคยทำให้คนถูกกล่าวหาและถูกขับไล่ ควรเรียนอย่างเข้าใจและไม่ตีตราใคร
• บางคำขึ้นต้นด้วยผีแต่ไม่ใช่ผี เช่น ผีเงือกฮุง (รุ้งกินน้ำ) ผีปุ้งส้าว (ดาวตก) และ ผี้หลี้ (งามยิ่ง)

ค้นคำที่ขึ้นต้นด้วยผีเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อเรื่องพิธีกรรมได้ที่ เลี้ยงผีปู่ย่า และ ฮ้องขวัญ หรือดูข้าวของในครัวอย่างหม้อหนึ้งได้ที่ ข้าวของในครัวคนเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ผี · ผีปู่ย่า · ผีเสื้อบ้าน · ผีก๋ะ · ผีเงือกฮุง
• Edwin Roy Zehner. (๒๕๕๘). ผีกะในภาคเหนือของไทยตอนปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 สืบเชื้อสายตามตระกูลแม่จริงหรือไม่. Asia Social Issues, 8(1), 15–34.
• อิสระ ตรีปัญญา. (๒๕๖๓). บทวิจารณ์หนังสือ เทพารักษ์ล้านนา: จากหอผีสู่รูปปั้น ศาลเจ้าและอนุสาวรีย์ (ประสิทธิ์ ลีปรีชา, ๒๕๖๐). วารสารช่อพะยอม, 31(1), 124–138.
• ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ฐานข้อมูลกลุ่มชาติพันธุ์. บทความสรุปเสวนา Mlabri Maniq
• ภาพประกอบจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ ใช้ประกอบคำศัพท์ บางภาพถ่ายนอกภาคเหนือตามที่ระบุในคำบรรยาย