ภาพ: Vengolis / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ผักป่าล้านนา: ชื่อผักป่าและผักริมน้ำในคำเมือง
ผักป่า ของล้านนาคือผักที่ไม่ได้ปลูกในสวน แต่เก็บมาจากป่า ดอย ริมห้วย และในนา คำว่า ผั๋ก ผักฯ (คำเมืองอ่านว่า ผั๋ก) พจนานุกรมให้ความหมายว่า "พืชที่ใช้เป็นอาหารได้" และใช้นำหน้าชื่อพืชที่กินเป็นผัก บทความนี้รวมชื่อผักป่าและผักริมน้ำในคำเมือง พร้อมอักษรล้านนาและภาพของผักแต่ละชนิด
หลายชื่อฟังแล้วไม่เหมือนภาษาไทยกลางเลย เช่น ผั๋กหนอก คือ บัวบก และ ผั๋กหล๋ะ คือ ชะอม ถ้าไปกาดเชียงใหม่แล้วเรียกผักด้วยชื่อคำเมือง แม่ค้าจะยิ้มรับทันที
ผักฯ
ผั๋ก
น.พืชที่ใช้เป็นอาหารได้, ใช้เป็นคำนำหน้าพืชบางชนิดที่ใช้เป็นผัก เช่น ผักกาด ผักบุ้ง
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →ยอดไม้จากป่า: ผักที่เก็บจากต้นไม้ใหญ่
ผักป่าหลายชนิดไม่ได้เป็นผักต้นเล็ก แต่เป็น ยอดอ่อนของต้นไม้ ที่แตกใบใหม่ตามฤดูกาล คนล้านนาเก็บยอดเหล่านี้มาแกง ยำ หรือจิ้มน้ำพริก
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ภาษาไทยกลาง | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| ผั๋กหวาน | ผักฯหวฯานฯ | ผักหวานป่า | ไม้ยืนต้นในป่าเบญจพรรณ ออกยอดในหน้าแล้ง ใบอ่อนใช้แกงจืด แกงเลียง หรือแกงอื่น ๆ |
| ผั๋กเฮือด | ผักฯเฮิอฯด | ใบอ่อนต้นเลียบ | ต้นเลียบคล้ายต้นไทร ใบอ่อนสีน้ำตาลแดงปนเขียว ใช้ยำ ต้มกะทิ |
| ผั๋กฮี้ | ผักฯฮี้ | ผักฮี้ | คล้ายผั๋กเฮือดแต่ใบโตกว่า สีซีดกว่า รสเปรี้ยวอมฝาด ใช้แกงกับกระดูกหมูและมะเขือเทศ เรียก แก๋งผั๋กฮี้ |
| ผั๋กสะเลียม | ผักฯสลยฯม | สะเดา | ยอดอ่อนสีน้ำตาลแดง ดอกสีขาวนวล รสขม เป็นทั้งอาหารและสมุนไพร |
| ผั๋กสะเลียมหวาน | ผักฯสลยฯมหวฯานฯ | สะเดาหวาน, สะเดามัน | สะเดายอดเขียวที่ขมน้อยกว่า |
| ผั๋กติ้ว | ผักฯติ้วฯ | ติ้วขาว, ติ้วขน | ผักป่าพื้นบ้าน เก็บยอดอ่อนและดอกอ่อนมาแกงหน่อไม้ ต้มยำปลา ยำ หรือจิ้มน้ำพริก |
| ผั๋กเสี้ยว | ผักฯส้ยฯว | ยอดชงโคขาว | ยอดอ่อนของต้นชงโคขาว |
| ผั๋กหล๋ะ | ผักฯหลฯะ | ชะอม | ไม้พุ่มมีหนาม ใบเล็กเป็นฝอย กลิ่นแรง ยอดและใบอ่อนกินได้ |
ภาพ: Viethavvh / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Ajtjohnsingh / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Vinayaraj / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Dinesh Valke from Thane, India / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: SAplants / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
💡 เกร็ดความรู้
พจนานุกรมบอกว่า ผั๋กหวาน ออกยอดในหน้าแล้ง และ ผั๋กหล๋ะ (ชะอม) ที่ปลูกรอบแปลงผักยังช่วยไล่แมลงศัตรูพืชได้ด้วย ผักป่าจึงเป็นทั้งอาหารและเพื่อนของสวนผัก
ผักเถาเลื้อย: หนึ่งต้น หลายชื่อ
ผักกลุ่มนี้เป็นไม้เถาที่เลื้อยพันต้นไม้อื่น บางชนิดมีหลายชื่อในคำเมือง พจนานุกรมบันทึกไว้ครบทุกชื่อ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ภาษาไทยกลาง | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| ผั๋กเซียงดา | ผักฯซยฯงดา | ผักเชียงดา | ไม้เถาเลื้อย เป็นสมุนไพร มียางขาว นิยมแกง เรียกอีกชื่อว่า ผั๋กเซง ผั๋กม้วนไก่ หรือ ผั๋กวัน |
| ผั๋กจ๊อยนาง | ผักฯช้อฯยฯนาฯงฯ | ย่านาง | ไม้เถาเลื้อยพัน มีน้ำเมือก ใบอ่อนกินกับลาบ จิ้มน้ำพริก และช่วยให้อาหารกลมกล่อม |
| ผั๋กปู่ย่า | ผักฯปู่ย่า | ชะเลือด | ไม้เถามีหนามงอ ใบคล้ายใบมะขามแต่เล็กกว่า ยอดกลิ่นฉุนหอมร้อน กินสด ยำ หรือแกล้มลาบ |
| ผั๋กฮ้วนหมู | ผักฯฮ้วฯรหู | กระทุ้งหมาบ้า | ไม้เถาใหญ่ ยอดอ่อน ใบอ่อน ดอกอ่อน จิ้มน้ำพริกหรือแกงแบบล้านนา เรียกอีกชื่อว่า ผั๋กฮ้วน หรือ ผั๋กง้วนหมู |
| ผั๋กปูลิง | ผักฯพลฯลิงฯ | ชะพลู | ไม้เถา ใบคล้ายใบพลู ผิวมัน กลิ่นหอม รสเผ็ดเล็กน้อย |
ภาพ: Francisco Manuel Blanco (O.S.A.) / Wikimedia Commons (Public domain)
ภาพ: Renaudsechet / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Jeevan Jose, Kerala, India / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: J.M.Garg / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
ภาพ: Wee Hong / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
💡 เกร็ดความรู้
ผั๋กเซียงดา มีสี่ชื่อในพจนานุกรม คือ ผั๋กเซียงดา ผั๋กเซง ผักฯเซงฯ ผั๋กม้วนไก่ ผัดฯม้วฯรไก่ และ ผั๋กวัน ผักฯวันฯ ถ้าได้ยินชื่อไหนก็เป็นผักชนิดเดียวกัน
ผักริมห้วย ริมน้ำ และในนา
ผักกลุ่มใหญ่ที่สุดขึ้นในที่ชื้นแฉะ ตาม ห้วย ห้วฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ห้วย) หนอง และท้องนา หลายชนิดเป็นเฟิร์นหรือไม้น้ำ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ภาษาไทยกลาง | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| ผั๋กกูด | ผักฯกูด | ผักกูด | พืชตระกูลเฟิร์น ใบส่วนปลายม้วนงอ ยอดอ่อนปรุงอาหารหรือลวกจิ้มน้ำพริก |
| ผั๋กหนาม | ผักฯหนฯามฯ | ผักหนาม | ขึ้นตามห้วยหรือที่ชื้นแฉะ ก้านและใบอ่อนนึ่งจิ้มน้ำพริกหรือแกงส้ม |
| ผั๋กหนอก | ผักฯหนฯอฯก | บัวบก | ลำต้นเลื้อยตามพื้นในที่ลุ่มชื้น ใบกลม กินสด ทำน้ำใบบัวบก และใช้ทำยา |
| ผั๋กหนอกจ๊าง | ผักฯหนฯอฯกช้างฯ | ผักชีล้อม | ขึ้นในน้ำและที่ชื้นแฉะ กลิ่นฉุน รสร้อน ยอดอ่อนกินกับน้ำพริก ส้มตำ ยำ ลาบ |
| ผั๋กปอดน้ำ | ผักฯปอฯดนาฯ | แพงพวย | เลื้อยบนดินและผิวน้ำ มีนวมขาวช่วยลอย ใบอ่อนลวกจิ้มน้ำพริก ยำ หรือแกงส้ม |
| ผั๋กปอด | ผักฯปอฯด | ผักปอด | ผักปอดที่ขึ้นบนบก เรียกอีกชื่อว่า ผั๋กปอดดิน |
| ผั๋กแว่น | ผักฯแว่นฯ | ผักแว่น | เฟิร์นใบย่อยสี่ใบ ขึ้นในร่องสวนและท้องนา กินสดกับลาบ ส้มตำ หรือต้มจืด |
| ผั๋กหนอง | ผักฯหนฯอฯง | ผักกระเฉด | ไม้น้ำมีนวมขาวพยุงลำต้น ใบหุบตอนกลางคืน จึงเรียกว่า "ผักรู้นอน" เรียกอีกชื่อว่า ผั๋กหล๋ะหนอง |
| ผั๋กขี้ขวง | ผักฯขี้ขวฯง | สะเดาดิน | ไม้ล้มลุกขึ้นในนา ดอกเล็กสีม่วง ยอดอ่อนรสขม เรียกอีกชื่อว่า ผั๋กขวง |
| ผั๋กต๋บ | ผักฯต฿ปฯ | ผักตบไทย | ไม้น้ำในท้องนา ดอกสีน้ำเงิน ยอดอ่อนและดอกใช้เป็นผัก |
| ผั๋กเบี้ย | ผักฯเบ้ยฯ | ผักเบี้ย | ลำต้นอวบน้ำ เลื้อยบนผิวดิน ใบเล็กผิวมัน กินได้ |
ภาพ: Vengolis / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Michael Wolf (Webseite) / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Vengolis / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: KENPEI / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Yahya / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Meneerke bloem / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: C T Johansson / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Nativeplants garden / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: George Muttathil Pulikurumba / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: ZooFari / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ผักฯหนฯอฯก
ผั๋กหนอก
น.บัวบก หรือ ใบบัวบก ภาษาถิ่นเหนือเรียกว่า ''ผั๋กหนอก''; บัวบก หรือ ผั๋กหนอก - ไม้ล้มลุกอายุหายปี ลำต้นทอดเลื้อยไปตามพื้นดิน ขึ้นตามที่ลุ่มชื้นแฉะ มีลักษณะเป็นข้อปล้อง ด้านล่างของข้อมีรากแขนงแทงลึกลงดิน, ใบ เป็นใบเดี่ยวออกบริเวณข้อ ทรงกลมสีเขียวอ่อน ขนาด 2-4 ซ.ม. ขอบใบหยักเป็นคลื่น โคนใบเว้า, ดอก ออกเป็นช่อที่ซอกใบ กลีบดอกสีขาว, ผล กลมแบน สีเขียวหรือม่วงน้ำตาล: ใบและต้นกินเป็นผักสด ใช้เป็นเครื่องปรุงอาหาร ใช้ทำเป็นเครื่องดื่ม ''น้ำใบบัวบก'' และใช้ทำยา เป็นต้น
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →ผักกลิ่นแรง: เพื่อนของลาบ
ลาบล้านนาต้องกินกับผักเคียงที่มีกลิ่นและรสจัด พจนานุกรมบันทึกผักหลายชนิดที่ "แกล้มลาบ" ไว้ชัดเจน
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ภาษาไทยกลาง | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| ผั๋กคาวตอง | ผักฯฅาวฯทอฯง | พลูคาว | กลิ่นคาวทั้งต้น รสฉุน ใบและยอดกินสดกับลาบสด ลาบดิบ เรียกอีกชื่อว่า ผั๋กเข้าตอง |
| ผั๋กไผ่ | ผักฯไผ่ | ผักแพว | กลิ่นหอมฉุน รสเผ็ดเล็กน้อย กินสด แกล้มลาบ หรือปรุงในลาบและต้มเผ็ด |
| ผั๋กด่วน | ผักฯด่วฯร | สะระแหน่ | ไม้เลื้อยคลุมดิน กลิ่นหอม ใบและยอดอ่อนจิ้มน้ำพริกหรือกินกับลาบ เรียกอีกชื่อว่า หอมด่วน |
| ผั๋กแปม | ผัดฯแพมฯ | — | ไม้พุ่มใบเป็นแฉก รสขมมาก นิยมกินกับลาบหรือต้มกับปลาย่าง เรียกอีกชื่อว่า ผั๋กแม้มหมา |
| ผั๋กขี้ควาย | ผักฯขี้ฅวฯายฯ | ผักตั้งโอ๋ | กลิ่นหอม ใช้แต่งกลิ่นอาหาร ผัด หรือทำแกงจืด |
ภาพ: Agnieszka Kwiecień, Nova / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Vinayaraj / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
ภาพ: Raffi Kojian / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: MathKnight and Zachi Evenor / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ชื่อแปลก มีเรื่องเล่า
ชื่อผักป่าบางชื่อชวนให้สงสัยว่ามาจากไหน พจนานุกรมเก็บเรื่องเล่าของบางชื่อไว้ด้วย
- ผั๋กป้อก๊าตี๋เมีย ผักฯพํอฯค้าฯตีเมยฯ (คำเมืองอ่านว่า ผั๋กป้อก๊าตี๋เมีย) แปลตรงตัวว่า "ผักพ่อค้าตีเมีย" พจนานุกรมเล่าว่า ป้อก๊าตี๋เมีย พํอฯค้าฯตีเมยฯ เป็นพืชล้มลุกต้นเล็กเท่าก้านมะพร้าว มีเรื่องเล่าว่าพ่อค้าพาเมียไปค้าขายแล้วพักค้างคืนชายป่า เมียแกงผักชนิดนี้ให้กิน แต่แกงนานเท่าไรผักก็ยังแข็งกรอบเหมือนไม่สุก พ่อค้าจึงโกรธหาว่าแกงไม่สุก ชื่อนี้จึงจำง่ายและบอกลักษณะของผักไปในตัว
- ผั๋กแม้มหมา ผัดฯแม้มฯหมฯา เป็นอีกชื่อของ ผั๋กแปม ผักที่ขมมาก
- ผั๋กม้วนไก่ เป็นอีกชื่อของผั๋กเซียงดา
⚠️ ข้อควรระวัง
ไม่ใช่ทุก "ผั๋ก" ที่เป็นผักสำหรับคนกิน ผั๋กบัวลอย ผักฯบ฿วฯลอฯยฯ คือ ผักตบชวา ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าเป็นวัชพืชน้ำที่แพร่พันธุ์รวดเร็ว คนละชนิดกับ ผั๋กต๋บ (ผักตบไทย) ที่กินยอดและดอก ส่วน ผั๋กฮากก้วย ผักฯรากฯก้ลฯวฯ (ผักกระสัง) พจนานุกรมบอกว่าใช้ต้มผสมแกลบเป็นอาหารหมูและใช้ทำยา ก่อนเก็บผักป่ามากิน ควรถามผู้รู้ในท้องถิ่นให้แน่ใจ
ภาพ: Wouter Hagens / Wikimedia Commons (Public domain)
ภาพ: Vengolis / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
สรุป
- ผั๋ก แปลว่า พืชที่ใช้เป็นอาหารได้ และใช้นำหน้าชื่อผักแทบทุกชนิดในคำเมือง
- ผักป่าล้านนามีทั้ง ยอดไม้จากป่า (ผั๋กหวาน ผั๋กเฮือด ผั๋กติ้ว) ผักเถาเลื้อย (ผั๋กเซียงดา ผั๋กจ๊อยนาง) และ ผักริมน้ำ (ผั๋กกูด ผั๋กหนอก ผั๋กแว่น)
- ผักหลายชนิดมีหลายชื่อ เช่น ผั๋กเซียงดา ผั๋กเซง ผั๋กม้วนไก่ ผั๋กวัน
- ผักกลิ่นแรงอย่าง ผั๋กคาวตอง และ ผั๋กไผ่ เป็นผักคู่ลาบ
- ผักทั้งหมดรวมกันเรียกว่า ผั๋กไม้ไซ้เคือ คือผักนานาชนิด
ค้นชื่อผักเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อเรื่องผักที่ปลูกและซื้อในกาดที่ ผักบ้านและผักในกาด เรื่องเห็ดหน้าฝนที่ เห็ดล้านนา และผลไม้ป่าที่ ผลไม้ป่าล้านนา ส่วนแกงผักเฮือดในเพลงของจรัล อ่านได้ที่ เพลงของกิ๋นคนเมือง
อ่านต่อในชุดเดียวกัน: ชื่อผลไม้ในคำเมือง · ชื่อผักในคำเมือง หรือดูทั้งชุดที่ ชื่อผักผลไม้คำเมือง
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ผั๋ก · ผั๋กหวาน · ผั๋กหนอก · ผั๋กเซียงดา · ป้อก๊าตี๋เมีย · ผั๋กไม้ไซ้เคือ
- ภาพประกอบ: Wikimedia Commons (เครดิตผู้ถ่ายภาพและสัญญาอนุญาตอยู่ใต้ภาพแต่ละภาพ)
ค้นหาคำว่า "ผั๋ก" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 40 คำ จำได้แค่ไหน?
