เห็ดล้านนา: เห็ดถอบ เห็ดหล่ม และชื่อเห็ดในคำเมือง

เห็๋ด เหัดฯ (คำเมืองอ่านว่า เห็ด) คือเห็ด พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นราขนาดใหญ่ที่เส้นใยรวมตัวกันเป็นดอก มีทั้งชนิดที่กินได้ และชนิดที่มีพิษ บางชนิดกินแล้วอาจถึงตาย หน้าฝนคือหน้าเห็ดของคนล้านนา และชื่อ เห็ดล้านนา ในคำเมืองที่พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกไว้มีมากกว่ายี่สิบชื่อ

บทความนี้เป็นตอนต่อของชุดชื่อผักผลไม้ในคำเมือง รวบรวมชื่อเห็ดทุกชื่อในพจนานุกรม จัดเป็นหมวด พร้อมอักษรธรรมล้านนาและภาพเห็ดจริง และปิดท้ายด้วยชื่อเห็ดพิษที่คนเมืองตั้งไว้ให้จำได้ไม่มีวันลืม

เห็ดถอบ: เห็ดต้นฝน

เห็ดที่คนเมืองรอคอยที่สุดคือ เห็๋ดถอบ เหัดฯถอฯบ (คำเมืองอ่านว่า เห็ดถอบ) ไทยกลางเรียก เห็ดเผาะ พจนานุกรมบอกว่าเป็นลูกกลมแบน ขนาด ๑–๓ เซนติเมตร ไม่มีลำต้น ไม่มีราก ชอบขึ้นตามป่าโปร่งที่ดินร่วนและเคยถูกไฟไหม้ และ ออกช่วงต้นฤดูฝน เดือนพฤษภาคม–มิถุนายน

ตอนอ่อนเนื้อในนิ่มสีขาว เมื่อแก่เปลือกเป็นสีน้ำตาลเข้ม ข้างในดำ แล้วแตกออกเป็นรูปดาว คนเมืองนิยมเอาเห็ดถอบที่ยังอ่อนมาต้ม ผัด แกง คั่ว หรือกินดิบ ๆ จิ้มน้ำพริก

เห็ดป่าหน้าฝนที่กินได้

พจนานุกรมระบุว่าเห็ดในตารางนี้ กินได้ ส่วนใหญ่ขึ้นตามป่าในหน้าฝน

เห็ดที่ขึ้นตามไม้ ตามดิน และเห็ดเพาะ

เห็ดอีกกลุ่มขึ้นตามโคนไม้ ตามพื้นดินชื้น ตามกองกากถั่ว หรือเพาะเลี้ยงได้ พจนานุกรมระบุว่ากินได้ทุกชนิดในตารางนี้

เห็ดพิษ: ชื่อที่ตั้งไว้เตือนใจ

คำเมืองมีชื่อเรียกเห็ดพิษรวม ๆ ว่า เห็๋ดเบือ เหัดฯเบิอฯอ (คำเมืองอ่านว่า เห็ดเบือ) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นเห็ดมีพิษ บางอย่างกินแล้วถึงตาย ส่วนมากมีร่างแหสีขาวคลุม บ้างก็มีสีฉูดฉาดสวยงาม

ชื่อที่น่าจำที่สุดคือ เห็๋ดปี้น้องหลาย เหัดฯพี่น้อฯงหลฯายฯ (คำเมืองอ่านว่า เห็ดปี้น้องหลาย) แปลตรงตัวว่า "เห็ดพี่น้องมาก" พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นเห็ดมีพิษหลายชนิด ผู้กินอาจถึงตาย เป็นเหตุให้ญาติพี่น้องมาเยี่ยมเยียน หรือมาร่วมงานศพเป็นจำนวนมาก ชื่อนี้จึงเป็นทั้งมุกตลกร้ายและคำเตือนในคำเดียว

นอกจากเห็ดพิษแล้ว ยังมีเห็ดที่กินไม่ได้ เช่น เห็๋ดกะด้าง เหัดฯระฯกด้างฯ (คำเมืองอ่านว่า เห็ดกะด้าง) เห็ดใบโค้งคล้ายพัด แข็ง สีน้ำตาล ขึ้นตามตอไม้ผุ พจนานุกรมระบุว่า กินไม่ได้

เห็ดในสำรับล้านนา

เห็ดในหน้าฝนกลายเป็นอาหารหลายจาน เพลง กิ๋นล้ำกิ๋นลำ ไล่ชื่อ แก๋งเห็ดเผาะ น้ำพริกเห็ดหล่ม และ คั่วเห็ดหล่ม ไว้ในท่อนแร็ป ส่วน เพลงของกิ๋นคนเมือง ของจรัล มโนเพ็ชร ก็มี แก๋งเห็ด อยู่ในรายการของกิ๋นด้วย

สรุป

• เห็๋ด คือเห็ด มีทั้งชนิดที่กินได้และชนิดที่มีพิษ
• เห็ดถอบ คือเห็ดเผาะ ออกต้นฤดูฝน พฤษภาคม–มิถุนายน แต่ระวัง เห็ดฮาก ที่หน้าตาเหมือนกันแต่มีราก
• เห็ดป่าที่กินได้ เช่น เห็ดหล่ม เห็ดคน (เห็ดโคน) เห็ดแดง เห็ดไข่นก เห็ดไข่ห่าน
• ชื่อเห็ดหลายชื่อบอกรูปร่างหรือที่อยู่ เช่น เห็ดเข้าตอก เห็ดเข้าหมิ้น เห็ดห้า
• เห็ดเบือ คือเห็ดพิษ และ เห็ดปี้น้องหลาย คือชื่อที่เตือนว่ากินแล้วญาติจะมางานศพ

ค้นชื่อเห็ดเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อชุดเดียวกันที่ ผักบ้านและผักในกาด · ผักป่าและผักริมน้ำล้านนา · ชื่อผลไม้ในคำเมือง · ชื่อผักในคำเมือง · ผลไม้ป่าล้านนา หรือดูทั้งชุดที่ ชื่อผักผลไม้คำเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: เห็๋ด · เห็๋ดถอบ · เห็๋ดหล่ม · เห็๋ดเบือ · เห็๋ดปี้น้องหลาย