เพลงของกิ๋นคนเมือง: เรียนชื่ออาหารเหนือจากเพลงจรัล

เพลงของกิ๋นคนเมือง เป็นเพลงคำเมืองที่ จรัล มโนเพ็ชร แต่งคำร้องและทำนอง และร้องคู่กับ สุนทรี เวชานนท์ ทั้งเพลงคือการผลัดกันไล่ชื่ออาหารเหนือ ฝ่ายชายร้องหนึ่งจาน ฝ่ายหญิงรับอีกจาน จนครบหลายสิบอย่าง คำสำคัญของเพลงคือ ของกิ๋น ขอฯงกินฯ (คำเมืองอ่านว่า ของกิ๋น) แปลว่า อาหาร ของบริโภค

บทเรียนนี้ชวนฟังว่าในเพลงมีอาหารอะไรบ้าง จัดเป็นหมวดตามวิธีปรุง แล้วเรียนคำเมืองที่ซ่อนอยู่ในท่อนเปิดและท่อนจบ

ฟังเพลงก่อน

▶

เพลงของกิ๋นคนเมือง จากช่อง Nititad AOA Official เพลงนี้อยู่ในอัลบั้ม โฟล์คซองคำเมือง ชุดอมตะ (พ.ศ. ๒๕๒๐) ผลงานชุดแรกอย่างเป็นทางการของจรัล ชุดเดียวกับ เพลงผักกาดจอ และ เพลงน้อยไจยา งานวิจัยของเอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล (๒๕๖๖) จัดเพลงนี้ไว้ในกลุ่มเพลงที่วาดภาพคนเมืองว่า "มีความเป็นอยู่เรียบง่าย จริงใจ"

ท่อนเปิด: ชวนกินจนน้ำลายสอ

เพลงเปิดด้วยฝ่ายชายว่า "ของกิ๋นบ้านเฮา เลือกเอาเต๊อะนาย" แล้วสองคนร้องรับกันว่า "ล้วนซะป๊ะมากมี" ก่อนบอกคนฟังว่า "ฟั่งไค่อยากจนเผลอ มาบลืนน้ำลาย"

"ฟั่งไค่อยากจนเผลอ มาบลืนน้ำลาย" จึงฟังได้ว่า ฟังแล้วอยากกินขึ้นมาทันที จนเผลอกลืนน้ำลาย คำว่า ซะป๊ะ ยังพบในคำซ้อน ซะป๊ะซะปัน และ ซะป๊ะซะเป้ด ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายเดียวกัน

อาหารในเพลง จัดเป็นหมวด

จานในเพลงไม่ได้เรียงตามหมวด แต่ถ้าจัดใหม่ตามวิธีปรุง จะเห็นว่าเพลงเดียวพาไปรู้จักครัวล้านนาเกือบครบ ทั้งแกง น้ำพริก ยำ ส้า ลาบ และของคั่ว ตารางนี้ใส่อักษรล้านนาของชื่ออาหาร หรือคำหลักของอาหารนั้น ตามที่พจนานุกรมบันทึกไว้

ร้องคู่ชายหญิง: ผลัดกันส่งจาน

เพลงนี้ร้องแบบโต้ตอบ ฝ่ายชายเริ่มจานหนึ่ง ฝ่ายหญิงรับจานคู่กัน ท่อนลาบฟังชัดที่สุด ชายร้องว่า "ลาบงัวตั๋วลาย" หญิงรับว่า "ลาบควายตั๋วดำ" เป็นคู่สีลายกับสีดำ แล้วปิดด้วย "ลาบป๋าสร้อยก็ลำ" คือลาบปลาสร้อยก็อร่อย

• ลำ ลำ (คำเมืองอ่านว่า ลำ) — อร่อย มีรสดี ถูกปาก
• กา คาฯ (คำเมืองอ่านว่า กา) — คำลงท้ายให้เป็นคำถาม เช่น อาบน้ำแล้วกา = อาบน้ำแล้วหรือยัง เนื้อเพลงบางฉบับจดท้ายท่อนลาบว่า "ก็ลำกา" ซึ่งอาจเป็นเสียงร้องรับที่จดรวมเข้าไป
• กึ่งดึ่ง กึ่งฯดึ่งฯ (คำเมืองอ่านว่า กึ่งดึ่ง) — ใช้บอกลักษณะคนหรือสัตว์ตัวใหญ่นอนอยู่ เช่น ควายนอนกึ่งดึ่ง เนื้อเพลงฉบับหนึ่งจดเสียงร้องรับหลัง "ลาบควายตั๋วดำ" ว่า (กึ่งดึ่ง)

การร้องผลัดกันแบบนี้ทำให้คนฟังรอว่าอีกฝ่ายจะส่งจานอะไรมา และทำให้ชื่ออาหารจำนวนมากฟังไม่เบื่อ ข้อสังเกตเรื่องคู่จานเป็นการอ่านของมรดกล้านนาเอง

ท่อนจบ: กินอะไรระวังบ้าง

ท้ายเพลงเปลี่ยนจากการอวดของกิ๋นมาเป็นการเตือนแบบขำ ๆ ชายร้องว่า "กิ๋นอะหยังระวังพ่อง" หญิงรับว่า "ลุต๊องจะว่าบ่บอก"

ลุต๊อง (บางฉบับจดว่า หลุท้อง) ในคำเมืองหมายถึง ท้องเสีย วลีนี้จึงแปลว่า "ถ้าท้องเสีย อย่าว่าไม่บอกนะ" คือเตือนว่ากินของแปลก ๆ มากเกินไประวังท้องเสีย พจนานุกรมยังไม่ได้บันทึกวลีนี้ไว้ (คำว่า ลุ ในพจนานุกรมแปลว่า ถึง บรรลุ สำเร็จ)

จากนั้นฝ่ายชายหักมุมว่า "ส่วนบ้านผมกิ๊กก๊อก" หญิงรับว่า "ยอกแก๋งโฮะตึงวัน" ตึงวัน ทึงฯวันฯ (คำเมืองอ่านว่า ตึงวัน) แปลว่า ทุกวัน ส่วน ยอก ยอฯก พจนานุกรมให้ความหมายว่า กระทำการอย่างใดอย่างหนึ่ง ความหมายขึ้นอยู่กับคำที่ตามมา บ้านที่ไม่มีอะไรมากจึงได้แต่แกงโฮะทุกวัน มุกเดียวกับ เพลงผักกาดจอ ที่หนุ่มบ้านจนมีแต่ผักกาดจอให้กินทุกมื้อ

สรุป

• ของกิ๋น แปลว่า อาหาร เพลงของกิ๋นคนเมืองของจรัล มโนเพ็ชร และสุนทรี เวชานนท์ ไล่ชื่ออาหารเหนือแบบร้องผลัดกัน
• ท่อนเปิดสอนคำว่า ซะป๊ะ (มากมาย) ฟั่ง (รีบ) ไค่ (อยาก) และ ลืน (กลืน)
• อาหารในเพลงครอบคลุมแกง น้ำพริก ยำ ส้า ก้อย ลาบ และของคั่ว เช่น แก๋งแค ต๋ำบ่าหนุน ยำเตา ลาบงัว
• ไค่ (อยาก) กับ ไค้ (ต้นไคร้) และ หื้อ (ให้) กับ ฮื้อ (คำอุทาน) เป็นคนละคำ
• ท่อนจบเตือนว่า "กิ๋นอะหยังระวังพ่อง" และปิดด้วยบ้านที่มีแต่แกงโฮะ ตึงวัน

ค้นชื่ออาหารในเพลงเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา เรียนอาหารเหนือครบ ๙๙ เมนูต่อได้ที่ กิ๋นล้ำกิ๋นลำ หรือฟังจรัลร้องคู่กับสุนทรีอีกเพลงที่ เพลงน้อยไจยา

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: ผักกาดจอ · บ้านบนดอย หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ของกิ๋น · ซะป๊ะ · ไค่ · น้ำเหมี้ยง · ตึงวัน
• Nititad AOA Official. ของกิ๋นคนเมือง – จรัล มโนเพ็ชร-สุนทรี เวชานนท์ (Official Music Video). YouTube
• เอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล. (๒๕๖๖). ภาพแทนคนเมืองในบทเพลงของจรัล มโนเพ็ชร. วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์ ๑๐(๑), ๑๖๗–๑๘๔
• วิกิพีเดีย. จรัล มโนเพ็ชร · สุนทรี เวชานนท์ (ใช้เป็นเบาะแส)
• JIRCAS. Pak koom dorng (ผักกุ่มดอง). Thai Fermented Foods Database
• เนื้อร้องฉบับเทียบ (ใช้เป็นเบาะแสเท่านั้น): เนื้อเพลงของกิ๋นคนเมือง (meemodel) · SoundHa (ฉบับเก็บถาวร) · chords.in.th (ฉบับเก็บถาวร)