เพลงเยสเตอร์เดย์วันซมอร์ (Yesterday Once More): อู้เป็นคำเมือง

เพลงเยสเตอร์เดย์วันซมอร์ (Yesterday Once More) เป็นเพลงสากลที่หลายคนรู้จักจากเสียงของ Karen Carpenter แห่งวง Carpenters เล่าถึงคนที่หวนกลับมาฟังเพลงเก่าที่เคยร้องตามทางวิทยุสมัยเด็ก แล้วรู้สึกว่าเพลงเหล่านั้นพาวันเก่า ๆ กลับมาอีกครั้ง บทความนี้ลองตั้งคำถามว่า ถ้าเป็นคนเมือง จะอู้เรื่องการฟังเพลงเก่าและคิดถึงวันวานว่าอย่างไร

คำที่ตรงกับหัวใจของเพลงที่สุดคำหนึ่งคือ หนหลัง ห฿นฯหัลฯง (คำเมืองอ่านว่า หนหลัง) ตามพจนานุกรมแปลว่า ครั้งเก่า

บทความนี้อยู่ในชุด เพลงโลก อู้คำเมือง ในกลุ่ม เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม เพลงนี้ยังมีลิขสิทธิ์ เราจึงไม่แปลเนื้อเพลงทีละบรรทัด และอ้างถึงเนื้อเพลงเพียงวรรคสั้น ๆ สิ่งที่เรานำมาเล่าคือ ความคิด ของเพลง แล้วลองอู้ความคิดเหล่านั้นเป็นคำเมือง

เพลงเยสเตอร์เดย์วันซมอร์ มาจากไหน

ทำนองแต่งโดย Richard Carpenter ส่วนเนื้อร้องภาษาอังกฤษเขียนโดย John Bettis ตามที่เว็บไซต์ทางการของ Carpenters และวิกิพีเดียระบุตรงกัน เพลงนี้อยู่ในอัลบั้ม Now & Then (พ.ศ. ๒๕๑๖ หรือ ค.ศ. ๑๙๗๓) วิกิพีเดียบันทึกว่าออกเป็นซิงเกิลวันที่ ๑๖ พฤษภาคม ๒๕๑๖ (ค.ศ. ๑๙๗๓) ส่วนเว็บไซต์ทางการบอกเพียงว่าเพลงนี้เขียนขึ้นสำหรับอัลบั้ม Now & Then

Richard เล่าไว้ (ทั้งในเว็บไซต์ทางการและ Songfacts) ว่าช่วงต้นทศวรรษ ๑๙๗๐ (ราว พ.ศ. ๒๕๑๓) คนกลับมานิยมเพลงเก่า ๆ อีกครั้ง เขากับ Karen เองก็ชอบ เขาจึงอยากแต่งเพลงเกี่ยวกับกระแสนั้น เพื่อ "ปิดหัวท้าย" (bookend) ชุดเพลงเก่าต่อกันยาวที่อยู่ด้านที่สองของอัลบั้ม วิกิพีเดียอธิบายว่าด้านที่สองนั้นจัดเป็นรายการวิทยุเพลงเก่าจำลอง ประกอบด้วยเพลงยุค ๑๙๖๐ แปดเพลงต่อกัน

ในการบันทึกเสียง Karen ร้องนำและตีกลองเอง ทั้งที่ปกติ Hal Blaine เป็นมือกลองให้เพลงของ Carpenters (ตาม Songfacts และเว็บไซต์ทางการ) แหล่งข้อมูลต่างกันเล็กน้อยเรื่องผู้อำนวยการผลิต เว็บไซต์ทางการลงว่า Richard เป็นผู้อำนวยการผลิตและเรียบเรียง ขณะที่วิกิพีเดียบอกว่า Karen กับ Richard ผลิตร่วมกัน เราจึงไม่ฟันธง เพลงขึ้นอันดับ ๒ บนชาร์ต Billboard Hot 100 ตามที่วิกิพีเดียและ Songfacts ระบุ โดยวิกิพีเดียเล่าว่าอันดับ ๑ ในสัปดาห์นั้นเป็นของ "Bad, Bad Leroy Brown" ของ Jim Croce

ลองฟังเพลงนี้จากช่อง "Carpenters – Topic" ซึ่งเป็นช่องที่ YouTube สร้างจากไฟล์เสียงที่ค่ายเพลงส่งให้ เป็นเสียงบันทึกจริงของเพลง

▶

ฟังเพง ฮ้องเพลงต๋าม: เพลงทางวิทยุ

ความคิดแรกของเพลงคือภาพเด็กนั่งฟังวิทยุ รอเพลงที่ชอบ แล้วร้องตามเมื่อเพลงดังขึ้น เนื้อร้องบรรทัดแรกที่คนจำได้คือ "When I was young I'd listen to the radio" (John Bettis, "Yesterday Once More", ๒๕๑๖) คำว่า "วิทยุ" ไม่มีในพจนานุกรมล้านนา เราจึงใช้คำไทยตามเดิม

คำเมืองที่ใช้เล่าภาพนี้มีหลายคำ ฟัง ฟังฯ คือรับเสียงด้วยหู ตั้งใจรับเสียง เพง เพลฯง (ไทยกลางสะกด เพลง) คือเพลง ทำนองดนตรีหรือสำเนียงขับร้อง ส่วนร้องเพลงพจนานุกรมมี ฮ้องเพลง ร้อฯงเพลฯฯง และ ต๋าม ตามฯ ใช้ได้ทั้งแปลว่าเลียนแบบหรือคล้อยตาม ฟังเพลงแล้วร้องตามจึงเป็น "ฮ้องเพลงต๋าม" ถ้าเพลงนั้นไพเราะสนุก ก็คือ ม่วน ม่วฯร

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ฟังเพง ฮ้องเพลงต๋าม ม่วนหลาย

คำสุดท้ายคือ หลาย หลฯายฯ แปลว่า มาก เยอะ ใจความคือ ฟังเพลงแล้วร้องตามอย่างสนุกมาก เป็นความคิดทั่วไป ไม่ใช่การแปลวรรคใดในเพลง

เพงเก่าปิ๊กมา: เพลงเก่าที่หวนกลับ

ความคิดที่สองคือ เพลงเก่าที่เคยหายไปกลับมาอีก เหมือนเพื่อนเก่าที่ไม่ได้เจอกันนาน ภาษาเมืองมีหลายคำให้พูดถึงเวลาที่ผ่านไป เก่า เกั่า คือก่อน มีมาแต่เดิม โบราณ วันก่อน วันฯก่อฯร แปลว่านานมาแล้ว อดีต ยามออน ยามฯออฯร คือครั้งก่อน และ หนหลัง ห฿นฯหัลฯง คือครั้งเก่า ส่วนคำว่ากลับมาใช้ ปิ๊ก พิกฯ แปลว่า กลับ คืน

พจนานุกรมยังมีคำว่า กำเก่า คำฯเกั่า แปลว่า คำพูดเดิม เรื่องราวเดิม ซึ่งเหมาะกับเนื้อเพลงเก่า ๆ ที่เราจำได้

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: เพงเก่าปิ๊กมา ยามออนม่วนหลาย

ใจความคือ เพลงเก่ากลับมาแล้ว เวลาก่อนนั้นสนุกมาก

จ๋ำจื่อกำเพง บ่ลืม: จำได้ทุกคำ

ความคิดที่สามคือ ผู้เล่าจำคำร้องของเพลงเหล่านั้นได้หมด ไม่ลืมแม้ผ่านมานาน ภาษาเมืองใช้ จ๋ำจื่อ จำจื่ แปลว่า จดจำ กำหนดไว้ในใจ ส่วนคำที่แปลว่าลืมคือ ลืม ลืมฯ (จำไม่ได้ นึกไม่ออก หายไปจากความทรงจำ) ถ้าจะบอกว่าไม่ลืม ก็เติม บ่ บ (ไม่) นำหน้า พจนานุกรมมี กำ คําฯ หมายถึง คำ ความ จึงเรียกคำร้องของเพลงว่า "กำเพง" ได้ตามที่เราเรียบเรียง

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: จ๋ำจื่อกำเพง บ่ลืม

ละอ่อนม่วนอ๋กม่วนใจ๋: ความสุขในวันวาน

ความคิดที่สี่คือ ความสุขในวัยเด็กที่ผูกอยู่กับเสียงเพลง เนื้อเพลงเล่าถึงช่วงเวลาดี ๆ ที่ผ่านไปแล้ว และความรู้สึกเศร้าเบา ๆ ที่เกิดเมื่อเทียบกับวันนี้ เพลงจึงมีทั้งความอบอุ่นและความคิดถึง

ภาษาเมืองมีคำบอกความสุขหลายระดับ ม่วนอ๋กม่วนใจ๋ ม่วฯรอ฿กฯม่วฯรไจ แปลว่า ปลื้มใจ สบายใจ จื้นย้าว ชื่นฯย้าวฯ คือสุขใจ เบิกบานใจ และ ยิ้มยว้าย ยิ้มฯย้วฯายฯ คือปีติ ยิ้มแย้ม อิ่มเอม ส่วนเด็กเรียกว่า ละอ่อน ลอ่อฯร ถ้าอยากพูดว่าคิดถึง ใช้ กึ๊ดฮอด คึดฯรอฯด และถ้าไม่สบายใจนิดหน่อย ใช้ เสียใจ๋ เสยฯไจ กับ หน้อย ห้นฯอฯย (ไม่มาก)

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ยามเป๋นละอ่อน ม่วนอ๋กม่วนใจ๋ กึ๊ดฮอดยามออน เสียใจ๋หน้อย

ใจความคือ สมัยเป็นเด็กสบายใจมาก คิดถึงครั้งก่อน และเสียใจนิดหน่อย

ปี๋หายแส็บ: เพลงที่ทำให้เวลาหายไป

ความคิดสุดท้ายคือ เพลงเก่าทำให้ปีที่ผ่านมาเหมือนละลายหายไป ชั่วขณะที่ฟังเหมือนวันวานกลับมาอีกครั้ง ตรงกับชื่อเพลง "Yesterday Once More" ที่แปลได้ว่า "วันวานอีกครั้ง" คำเมืองที่ใช้เล่าความคิดนี้มี ปี๋ ปี (ปี) และ หาย หายฯ (สูญ หาไม่พบ หมด สิ้น) กับ หายแส็บ หายฯแสัปฯ ซึ่งพจนานุกรมแปลว่า หายไป หนีไป หาไม่เจอ เช่นนาฬิกาหายแส็บ

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ฟังเพงเก่า ปี๋หายแส็บ

ใจความคือ ฟังเพลงเก่าแล้ว ปีที่ผ่านมาเหมือนหายไป

สรุปคำเมืองจากความคิดของเพลง

คำแปลทั้งหมดนี้เป็นสำนวนที่เราเรียบเรียงขึ้นจากคำในพจนานุกรม ไม่ใช่สำนวนมาตรฐานเพียงแบบเดียว คนเมืองแต่ละถิ่นอาจอู้ความคิดเดียวกันด้วยคำอื่นก็ได้ ขอให้เจ้าของภาษาคำเมืองช่วยตรวจสำนวนอีกครั้งก่อนนำไปใช้จริง

เทียบกับเพลงอุ๊ยคำ: ความทรงจำที่มาจากเสียงและจากภาพ

เพลง อุ๊ยคำ ของจรัล มโนเพ็ชร ก็เป็นเพลงที่เกิดจากความทรงจำเหมือนกัน แต่ต่างกันที่ สิ่งที่เรียกความทรงจำกลับมา ใน Yesterday Once More ผู้ฟังหวนนึกถึงวันเก่าเพราะ เสียงเพลง ส่วนอุ๊ยคำ ตามที่บทความของเราเล่าจากคำบอกเล่าของผู้จัดการส่วนตัวของจรัล เพลงเกิดขึ้นบนรถไฟที่ผ่านทุ่งรังสิตตอนเย็น จรัลเห็นผู้เฒ่าพายเรือเก็บผักบุ้งในหนอง แล้วนึกถึงหญิงชราที่เคยรู้จักในวัยเด็ก คือความทรงจำที่มาจาก ภาพ

บทความอุ๊ยคำยังเล่าว่า ชุดอมตะของจรัลออกเป็นเทปคลาสเซ็ตปกสีซีเปีย ส่วนด้านที่สองของอัลบั้มที่ Yesterday Once More ปิดหัวท้ายก็ถูกจัดเป็นรายการวิทยุเพลงเก่าจำลอง สื่อเก่าทั้งสองแบบ คือเทปและวิทยุ ล้วนเป็นสิ่งที่พาเสียงข้ามเวลามาถึงเรา อ่านเรื่องการมองย้อนชีวิตอีกแบบได้ในบทความ เพลงมายเวย์ ซึ่งใช้คำ เหลียวหลัง หลฯวหัลฯง (เอี้ยวไปมองดูข้างหลัง) เป็นหัวใจของเรื่อง

เพลงหนึ่งบอกว่า "เสียงเก่าพาเรากลับไปหาวันวาน" อีกเพลงบอกว่า "ภาพเก่าพาเรานึกถึงคนที่เราเคยรู้จัก" ทั้งสองเพลงจึงเสริมกัน จะเริ่มฟังจากเพลงไหนก่อนก็ได้

สรุป

• หนหลัง เก่า และ ยามออน ใช้พูดถึงเวลาที่ผ่านไปแล้ว ส่วน ปิ๊ก คือกลับมา
• ฟัง เพง และ ฮ้องเพลง เป็นชุดคำสำหรับเรื่องเพลง ส่วน ม่วน คือสนุก ไพเราะ
• จ๋ำจื่อ คือจดจำ ถ้าไม่ลืมก็เติม บ่ นำหน้า ลืม
• ม่วนอ๋กม่วนใจ๋ จื้นย้าว และ กึ๊ดฮอด ใช้พูดถึงความสุขและความคิดถึง
• สำนวน "แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา" ในบทความนี้เป็นการเล่าความคิด ไม่ใช่การแปลเนื้อเพลง

ค้นคำในบทความเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อในชุดเดียวกัน: เพลงมายเวย์ · เพลงอุ๊ยคำ หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

ลิขสิทธิ์และการให้เกียรติเจ้าของผลงาน

บทความนี้จัดทำเพื่อการเรียนรู้ภาษาและวัฒนธรรมล้านนา โดยมรดกล้านนา ซึ่งเป็นเว็บไซต์ไม่แสวงหากำไร ไม่ใช่การดัดแปลง แปล หรือเผยแพร่บทเพลงฉบับใหม่ เราอ้างเนื้อร้องเพียงบางวรรคสั้น ๆ พร้อมระบุที่มา เพื่อการศึกษา วิจารณ์ และแนะนำผลงาน ตามหลักการใช้งานโดยชอบธรรม (พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. ๒๕๓๗ มาตรา ๓๒) ถ้อยคำภาษาคำเมืองในบทความเป็นการถ่ายทอดความคิดของเพลงด้วยถ้อยคำของมรดกล้านนาเอง ไม่ใช่คำแปลเนื้อเพลง วิดีโอที่ฝังไว้มาจากช่องทางการของผู้ถือสิทธิ์ และยังเป็นลิขสิทธิ์ของเจ้าของ

ขอขอบคุณและให้เกียรติแก่ผู้ประพันธ์ ผู้ขับร้อง และผู้ถือสิทธิ์ทุกท่าน หากเจ้าของสิทธิ์ประสงค์ให้ปรับแก้หรือนำส่วนใดออก โปรดแจ้งที่ moradoklanna@gmail.com เรายินดีดำเนินการโดยเร็ว

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ หนหลัง ฟัง เพง ฮ้องเพลง ต๋าม ม่วน หลาย เก่า วันก่อน ยามออน ปิ๊ก กำเก่า กำ จ๋ำจื่อ ลืม บ่ ม่วนอ๋กม่วนใจ๋ จื้นย้าว ละอ่อน ยิ้มยว้าย เสียใจ๋ กึ๊ดฮอด หน้อย ปี๋ หาย หายแส็บ เหลียวหลัง
• Richard & Karen Carpenter (เว็บไซต์ทางการ). Yesterday Once More: credits and notes
• Songfacts. Yesterday Once More by Carpenters
• วิกิพีเดีย. Yesterday Once More (song) (ใช้เป็นข้อมูลนำทาง และตรวจกับแหล่งอื่น)
• Carpenters – Topic (ช่อง YouTube). Yesterday Once More. YouTube
• บทความ เพลงอุ๊ยคำ และ เพลงมายเวย์ ของมรดกล้านนา