เพลงเกเซราเซรา (Que Sera, Sera): เล่าความคิดของเพลงเป็นคำเมือง

เพลงเกเซราเซรา (Que Sera, Sera) ที่ Doris Day ร้องไว้เมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๙ (ค.ศ. ๑๙๕๖) คือเพลงที่ลูกถามแม่ว่าโตขึ้นจะเป็นอะไร และแม่ตอบว่า แล้วแต่วันข้างหน้าจะพาไป เป็นเพลงจังหวะสบาย ๆ ที่เล่าเรื่องใหญ่คือ "วันพรุ่งนี้ใครก็ไม่รู้" บทความนี้ถามสนุก ๆ ว่า ถ้าเป็นคนเมือง จะอู้เรื่องวันข้างหน้า และการปล่อยให้เป็นไปตามบุญตามกรรมว่าอย่างไร

วันข้างหน้าในคำเมืองคือ ปายหน้า พายฯห้นฯา ตามพจนานุกรมแปลว่า ภายหน้า ด้านหน้า ข้างหน้า โลกหน้า และ "แล้วแต่จะเป็นไป" ก็มีคำเมืองใช้ตรง ๆ คือ ต๋ามบุญต๋ามก๋ำ ตาบุญตากัม์มฯ จึงเป็นเพลงที่เหมาะกับคำเมืองมาก

เพลงนี้ยังมีลิขสิทธิ์ เราจึงไม่แปลเนื้อเพลงทีละบรรทัด และอ้างเนื้อเพลงเพียงสองวรรคสั้น ๆ สิ่งที่เรานำมาเล่าคือ ความคิด ของเพลง แล้วลองอู้ความคิดเหล่านั้นเป็นคำเมือง (อ่านเพลงอีกเพลงที่เล่าเรื่องวันวานแทนวันข้างหน้าได้ที่ เพลงเยสเตอร์เดย์ และถ้าอยากรู้ว่าเพลงฝรั่งชุดนี้เริ่มอย่างไร ดู เพลงมายเวย์)

เพลงเกเซราเซรา มาจากไหน

ผู้ประพันธ์ เพลงนี้ Jay Livingston แต่งทำนอง และ Ray Evans แต่งเนื้อร้อง เป็นคู่แต่งเพลงที่ชนะรางวัลออสการ์สาขาเพลงมาแล้วสองครั้ง ตามวิกิพีเดียลงปี ๒๔๙๑ และ ๒๔๙๓ (ค.ศ. ๑๙๔๘ และ ๑๙๕๐) จากเพลง Buttons and Bows และ Mona Lisa เพลงนี้จึงเป็นรางวัลที่สามของทั้งคู่ วิกิพีเดียลงว่าเพลงตีพิมพ์ครั้งแรกในปี ๒๔๙๘ (ค.ศ. ๑๙๕๕) ส่วน Doris Day นำมาร้องในภาพยนตร์เรื่อง The Man Who Knew Too Much ของผู้กำกับ Alfred Hitchcock ซึ่งออกฉายในปี ๒๔๙๙ (ค.ศ. ๑๙๕๖)

ชื่อเพลง Livingston ไปพบวลีนี้ในภาพยนตร์เรื่อง The Barefoot Contessa (ค.ศ. ๑๙๕๔ / พ.ศ. ๒๔๙๗) ซึ่งตระกูลชาวอิตาลีในเรื่องมีวลีนี้สลักอยู่บนหิน (ตามวิกิพีเดียและ American Songwriter ที่เขียนโดย Paul Zollo) ต่อมาทั้งคู่นำมาสะกดเป็นแบบสเปน และวิกิพีเดียว่าประโยคนี้ไม่ใช่สเปนที่ถูกหลักไวยากรณ์ เพราะเป็นการถอดคำต่อคำจากภาษาอังกฤษ "what will be will be" ชื่อที่ใช้กันทั่วไปจึงเป็นภาษาผสมที่คนทั้งโลกจำได้

ในภาพยนตร์ ตัวละครของ Doris Day ชื่อ Jo เธอเล่นและร้องเพลงนี้ที่สถานทูต โดยหวังว่าลูกชายที่ถูกกักตัวอยู่ในอาคารนั้นจะได้ยิน ลูกชายผิวปากตาม และพ่อก็พบตัวเขา ตามวิกิพีเดีย ฉากที่คนจำได้อีกฉากของเรื่องคือฉากสำคัญในหอแสดงดนตรี Royal Albert Hall กรุงลอนดอน

การบันทึกเสียงและรางวัล เสียงของ Doris Day ที่ค่าย Columbia ออกจำหน่ายเป็นซิงเกิลวันที่ ๒๑ พฤษภาคม ๒๔๙๙ (ค.ศ. ๑๙๕๖) ตามวิกิพีเดีย ขึ้นอันดับ ๒ ของชาร์ต Billboard Top 100 ในสหรัฐอเมริกา และอันดับ ๑ ในสหราชอาณาจักร เรื่องที่น่าสนใจคือ American Songwriter รายงานว่า Day เองไม่ชอบเพลงนี้ เธอเรียกว่า "เพลงเด็ก" และไม่แน่ใจว่าคนฟังจะเข้าใจชื่อเพลง เธอยอมร้องในห้องอัดเพียงเทคเดียว วิกิพีเดียไม่ได้เล่าเรื่องนี้ไว้ จึงขอให้ถือเป็นคำบอกเล่าจากแหล่งเดียว ภายหลังเพลงกลายเป็นเพลงประจำตัวของเธอ และเธอร้องเวอร์ชันที่อัดใหม่เป็นเพลงเปิดรายการโทรทัศน์ The Doris Day Show ตั้งแต่ปี ๒๕๑๑ ถึง ๒๕๑๖

เพลงได้ออสการ์สาขาเพลงต้นฉบับยอดเยี่ยม ที่ถ้าดูตามหน้าพิธีมอบรางวัล คือรางวัลครั้งที่ ๒๙ ซึ่งจัดวันที่ ๒๗ มีนาคม ๒๕๐๐ (ค.ศ. ๑๙๕๗) โดยหน้าเพลงในวิกิพีเดียเรียกว่ารางวัลของปี ๒๔๙๙ (ค.ศ. ๑๙๕๖) ปีที่ลงจึงต่างกันตามวิธีนับ คือปีที่ภาพยนตร์ออกฉายหรือปีที่จัดพิธี เสียงบันทึกปี ๒๔๙๙ ของ Doris Day ยังได้เข้าหอเกียรติยศแกรมมี (Grammy Hall of Fame) ในปี ๒๕๕๕ (ค.ศ. ๒๐๑๒) ด้วย

ลองฟังเสียงต้นฉบับจากช่องทางการของศิลปิน เพื่อเทียบกับความคิดที่เราเล่าต่อไป

▶

ปายหน้า: วันข้างหน้าในคำเมือง

หัวใจของเพลงคือคำถามเรื่องวันข้างหน้า ภาษาเมืองใช้ ปายหน้า พายฯห้นฯา ที่พจนานุกรมให้ความหมายว่า ภายหน้า ด้านหน้า ข้างหน้า โลกหน้า ถ้าพูดถึงวันพรุ่งนี้โดยตรง พจนานุกรมมี วันพูก วันฯระฯพูก ที่แปลว่า วันพรุ่งนี้ วันรุ่งขึ้น (คำบอกเวลาตัวอื่นของคำเมือง เช่น ตะวา เมื่อวาน อ่านต่อในเรื่อง เพลงเยสเตอร์เดย์)

ส่วนคำถามว่า "จะเป็นอะไร" ใช้ จะ จะ (ซึ่งพจนานุกรมว่ากลายมาจาก จั๋ก) ต่อกับ เป๋น เปนฯ (รับสภาพ ทำหน้าที่) และ หยัง หัยฯง (อะไร ทำไม) พจนานุกรมไม่มีคำเดี่ยวว่า "อนาคต" เป็นคำเมือง เราจึงใช้ ปายหน้า แทน

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ปายหน้าจะเป๋นหยัง

ละอ่อนถามแม่: เด็กน้อยถามถึงวันโต

ความคิดแรกของเพลงคือเด็กน้อยถามแม่ ว่าโตขึ้นจะเป็นอะไร คำเมืองเรียกเด็กว่า ละอ่อน ลอ่อฯร (เด็ก) หรือ หละอ่อน หลฯะอ่อฯร (เด็กเล็ก เด็กรุ่น) ส่วนแม่คือ แม่ แม่ (ผู้ให้กำเนิดแก่ลูก) และคำว่าถามคือ ถาม ถามฯ ที่พจนานุกรมให้ความหมายว่า พูดเพื่อต้องการคำตอบ

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ละอ่อนถามแม่ ปายหน้าจะเป๋นหยัง

เพลงเล่าเรื่องนี้เป็นสามช่วงชีวิต ตามที่วิกิพีเดียสรุปไว้ คือวัยเด็ก วัยสาวที่เริ่มมีความรัก และวัยที่มีลูกของตัวเอง แต่ละช่วงมีคำถามถึงวันข้างหน้าหนึ่งข้อ และท่อนซ้ำที่ตอบเหมือนกันทุกครั้ง

สาวถามผู้ฮักแต๊: วัยแห่งความรัก

ช่วงที่สองของเพลงคือหญิงสาวที่ถามคนรักของตนว่า วันข้างหน้าของสองคนจะเป็นอย่างไร ในพจนานุกรม สาว สาวฯ คือ หญิงโสด ผู้หญิงที่ยังไม่ได้แต่งงาน ส่วนคำว่ารักมีหลายระดับ เช่น ฮักแต๊ รักฯแท้ (รักแท้ รักจริง) และ ฮักแปง รักฯแพงฯ (รักมาก ๆ รักสนิท) ส่วน ผู้ ผู้ คือ คน

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: สาวถามผู้ฮักแต๊ ปายหน้าจะเป๋นหยัง

ต๋ามบุญต๋ามก๋ำ: คำตอบที่ซ้ำทุกท่อน

ท่อนซ้ำที่ทำให้คนจำเพลงนี้ได้ คือ "Que sera, sera, whatever will be, will be" (Livingston–Evans, "Que Sera, Sera", ๒๔๙๙) ความคิดนี้ตรงกับสำนวนเมืองที่พจนานุกรมบันทึกไว้ว่า ต๋ามบุญต๋ามก๋ำ ตาบุญตากัม์มฯ แปลว่า ตามแต่จะเป็นไป แล้วแต่บุญกรรมจะหนุนนำหรือนำพาไป ตามยถากรรม พจนานุกรมบอกด้วยว่า ตามหน้าบุญ ก็ว่า

คำนี้มีพี่น้องอีกคำ คือสำนวน ป่อยต๋ามหน้าบุญ ป่ลฯอฯยฯตามฯห้นฯาบุญ ที่พจนานุกรมแปลว่า ให้เป็นไปตามบุญตามกรรม โดย ป่อย คือปล่อย ส่วน กั๋มม์ กัม์มฯ ตามพจนานุกรมคือ กรรม ผลของการกระทำ ทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว

ให้เข้าใจว่าสำนวนเหล่านี้สะท้อนความเชื่อเรื่องบุญกรรมของคนล้านนาที่นับถือพุทธ ซึ่งไม่ได้แปลว่า "ไม่ต้องทำอะไร" แต่เป็นการวางใจต่อสิ่งที่เรากำหนดเองไม่ได้ ในพจนานุกรมมี ป๋งวาง ป฿ลฯงวาฯงฯ ที่แปลว่า ยกไว้ ปลงเสียได้ มอบให้ ซึ่งใกล้กับน้ำเสียงนั้น

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ปายหน้าบ่ฮู้สัง ต๋ามบุญต๋ามก๋ำ

คำในประโยคนี้ นอกจากสองคำข้างบน ยังมี เฮา เรัา (เรา) และ บ่ บ (คำปฏิเสธนำหน้ากริยา) กับ ฮู้ รู้ (เข้าใจ ทราบ) และ บ่ฮู้สัง บรู้สังฯ ที่แปลว่า ไม่รู้อะไร

ปายหน้าบ่ฮู้สัง: วันข้างหน้าที่ใครก็ไม่รู้

ความคิดที่สี่คือ วันข้างหน้าไม่ใช่ของเราที่จะรู้ล่วงหน้า วรรคที่สองที่เราอ้างถึง คือ "The future's not ours to see" (Livingston–Evans, "Que Sera, Sera", ๒๔๙๙) ในภาษาเมืองบอกได้ด้วย เฮาบ่ฮู้สัง ตามที่พจนานุกรมอธิบาย

มีคำที่เกี่ยวกับเรื่องชะตาให้เรียนด้วยกันสามคำ ดวง ดวฯง ที่ในพจนานุกรมใช้ครอบคลุมทั้ง ดวงดาว ดวงบ้านดวงเมือง ดวงชะตา และดวงใจ จ๊ะต๋า ชตา ซึ่งมีความหมายหนึ่งว่า ชะตา (ดวงชะตาตามราศี) และ โจ้ก โช฿คฯ ที่แปลว่า สิ่งที่นำผลมาให้โดยคาดหมายได้ยาก ปกติหมายถึงในทางดี ซึ่งก็คือโชค คำว่า "โชคชะตา" "ลิขิต" และ "วาสนา" ไม่มีเป็นคำเดี่ยวในพจนานุกรม เราจึงไม่เขียนเป็นคำเมือง

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ปายหน้า เฮาบ่ฮู้สัง

ละอ่อนถามเฮา: เมื่อคนถามกลายเป็นแม่

ช่วงสุดท้ายของเพลงคือ คนที่เคยเป็นเด็กถามแม่ในวันนั้น วันนี้เป็นพ่อแม่เสียเอง และมีลูกมาถามคำถามเดิมกับตน เพลงจึงวนกลับมาที่คำถามเดิม เพียงแต่คนตอบเปลี่ยนไป ในคำเมืองใช้ บอก บอฯก ซึ่งพจนานุกรมแปลว่า พูดให้ฟัง เล่าให้ฟัง

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ละอ่อนถามเฮา เฮาบอก ต๋ามบุญต๋ามก๋ำ

เพงม่วน เนื้อหาลึก

อีกเรื่องที่น่าสนใจคือ เพลงนี้ฟังง่ายและสบายหู แต่เล่าเรื่องหนัก ๆ เรื่องวันข้างหน้าที่คาดเดาไม่ได้ คำเมืองเรียกเพลงว่า เพง เพลฯง (เพลง) และฟังว่า ฟัง ฟังฯ ส่วนเพลงที่ไพเราะสนุกสนานเรียกได้ว่า ม่วน ม่วฯร ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่า เป็นที่พอใจ พลิดเพลิน ไพเราะ สนุก และมี ม่วนหูม่วนต๋า ม่วฯรหูม่วฯรตา ที่แปลว่า น่าดูน่าฟัง เพลิดเพลิน เราไม่ได้บอกว่าเพลงต้องอู้ด้วยคำนี้ เพียงแต่เป็นคำที่เหมาะกับความรู้สึกเวลาฟังเพลงนี้

สรุปคำเมืองจากความคิดของเพลง

คำแปลทั้งหมดนี้เป็นสำนวนที่เราเรียบเรียงขึ้นจากคำในพจนานุกรม ไม่ใช่สำนวนมาตรฐานเพียงแบบเดียว คนเมืองแต่ละถิ่นอาจอู้ความคิดเดียวกันด้วยคำอื่นก็ได้ และเรายังต้องการให้เจ้าของภาษาช่วยตรวจ

เทียบกับคำบ่าเก่า: สุภาษิตล้านนา

เพลงนี้เป็นคำสอนใจเรื่องการยอมรับสิ่งที่ควบคุมไม่ได้ ในล้านนามีคำสอนจากคนรุ่นเก่าที่เรียกว่า คำบ่าเก่า รวมไว้ในบทความ คำบ่าเก่า: สุภาษิตล้านนา ๑๕ คำ ซึ่งมีหลายคำที่สอนเรื่องการเตรียมตัวและการไม่ประมาท เช่น เผื่อฮู้ปอวาย ที่สอนไม่ให้ผัดวันประกันพรุ่ง ถ้าอ่านคู่กัน จะเห็นว่าสองฝั่งโลกต่างสอนเรื่องเวลาที่ยังมาไม่ถึง แต่ต่างมุม เพลงสอนให้วางใจกับสิ่งที่ยังมาไม่ถึง ส่วนคำบ่าเก่าสอนให้ลงมือทำสิ่งที่ทำได้ก่อนที่จะสายไป สองอย่างนี้ไม่ได้ขัดกัน คนเมืองเองก็มีทั้งสองความคิดอยู่ด้วยกัน

สรุป

• ปายหน้า คือวันข้างหน้า และ วันพูก คือวันพรุ่งนี้
• ละอ่อน คือเด็ก แม่ คือแม่ ถาม คือพูดเพื่อต้องการคำตอบ ใช้เล่าฉากเด็กถามแม่ได้
• ต๋ามบุญต๋ามก๋ำ และ ป่อยต๋ามหน้าบุญ คือสำนวนที่ใกล้กับ "อะไรจะเกิดก็เกิด" มากที่สุด
• ดวง จ๊ะต๋า และ โจ้ก คือคำเมืองเรื่องชะตาและโชค
• เฮาบ่ฮู้สัง ใช้เล่าความคิดว่าวันข้างหน้าไม่ใช่ของเราที่จะรู้
• สำนวน "แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา" ในบทความนี้เป็นการเล่าความคิด ไม่ใช่การแปลเนื้อเพลง

ค้นคำในบทความเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อในชุดเดียวกัน: เพลงมายเวย์ · เพลงเยสเตอร์เดย์ หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

ลิขสิทธิ์และการให้เกียรติเจ้าของผลงาน

บทความนี้จัดทำเพื่อการเรียนรู้ภาษาและวัฒนธรรมล้านนา โดยมรดกล้านนา ซึ่งเป็นเว็บไซต์ไม่แสวงหากำไร ไม่ใช่การดัดแปลง แปล หรือเผยแพร่บทเพลงฉบับใหม่ เราอ้างเนื้อร้องเพียงบางวรรคสั้น ๆ พร้อมระบุที่มา เพื่อการศึกษา วิจารณ์ และแนะนำผลงาน ตามหลักการใช้งานโดยชอบธรรม (พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. ๒๕๓๗ มาตรา ๓๒) ถ้อยคำภาษาคำเมืองในบทความเป็นการถ่ายทอดความคิดของเพลงด้วยถ้อยคำของมรดกล้านนาเอง ไม่ใช่คำแปลเนื้อเพลง วิดีโอที่ฝังไว้มาจากช่องทางการของผู้ถือสิทธิ์ และยังเป็นลิขสิทธิ์ของเจ้าของ

ขอขอบคุณและให้เกียรติแก่ผู้ประพันธ์ ผู้ขับร้อง และผู้ถือสิทธิ์ทุกท่าน หากเจ้าของสิทธิ์ประสงค์ให้ปรับแก้หรือนำส่วนใดออก โปรดแจ้งที่ moradoklanna@gmail.com เรายินดีดำเนินการโดยเร็ว

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ ปายหน้า วันพูก ละอ่อน หละอ่อน แม่ ถาม สาว ฮักแต๊ ฮักแปง ผู้ ต๋ามบุญต๋ามก๋ำ ป่อยต๋ามหน้าบุญ กั๋มม์ ป๋งวาง โจ้ก ดวง จ๊ะต๋า เฮา บ่ ฮู้ บ่ฮู้สัง บอก จะ เป๋น หยัง เพง ม่วน ม่วนหูม่วนต๋า ฟัง
• วิกิพีเดีย. Que Sera, Sera (Whatever Will Be, Will Be) (ใช้เป็นข้อมูลนำทาง และตรวจกับแหล่งอื่น)
• วิกิพีเดีย. The Man Who Knew Too Much (1956 film) (เรื่องย่อและวันฉาย)
• Academy of Motion Picture Arts and Sciences. The 29th Academy Awards (1957)
• Paul Zollo. Behind the Song: "Que Sera, Sera" by Livingston & Evans. American Songwriter
• Doris Day - Topic (ช่องทางการบน YouTube). Whatever Will Be, Will Be (Que Sera, Sera) (Single Version). YouTube
• บทความ เพลงมายเวย์ เพลงเยสเตอร์เดย์ และ คำบ่าเก่า ของมรดกล้านนา