อื่อ…จา…จา: เรียนคำเมืองจากเพลงกล่อมลูกและเพลงของจรัล

อื่อจาจา อื่ชาชา (คำเมืองอ่านว่า อื่อจาจา) เป็นเสียงขึ้นต้นเพลงกล่อมเด็กล้านนาที่คนเหนือรู้จักกันดี และเป็นชื่อเพลงเปิดอัลบั้มของ จรัล มโนเพ็ชร ด้วย บทความเรื่อง เพลงอื่อจาจา นี้จึงเรียนคำเมืองจากเพลงกล่อมลูกพื้นบ้านที่เป็นต้นทางของชื่อนี้ ทั้งคำเรียกเปล คำเรียกลูก คำสั่งอ่อน ๆ ของแม่ และเสียงเอื้อนที่ไม่มีความหมาย แล้วบอกให้ชัดว่าเราตรวจสอบเพลงของจรัลได้แค่ไหน

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม เรายังไม่พบเนื้อร้องฉบับตีพิมพ์ของเพลงในอัลบั้มที่ตรวจทานได้ จึงไม่ยกเนื้อเพลงของจรัลมาเลย ส่วนคำกล่อมลูกพื้นบ้านเป็นของส่วนรวมที่สืบต่อกันมาด้วยการขับร้อง เรายกมาเฉพาะวรรคสั้น ๆ ที่เทียบได้จากหลายแหล่ง

อื่อ จา จา คืออะไร

พจนานุกรมมรดกล้านนาให้ความหมาย อื่อ อื่ (อ่านว่า อื่อ) ว่าเป็นเพลงกล่อมเด็ก เรียกว่า "อื่อ" หรือ "เพลงอื่อ" ชื่อทำนองการขับเพลงหรือการซอ เพื่อส่งเสียงกล่อม เห่ หรือขับร้องให้ทารกหลับ และบอกว่าเพลงอื่อมักขึ้นต้นว่า "อื่อจาจา" พร้อมยกตัวอย่างวรรคกล่อมลูกไว้ด้วย

งานวิจัยของ กรชนก นันทกนก (๒๕๖๓) เล่าตามสิริกร ไชยมา (๒๕๔๖) ว่าภาคเหนือเรียกเพลงกล่อมเด็กว่า เพลงอื่อละอ่อน เพลงอื่อลูก หรือเพลงอื่อ โดยมีที่มาจากเสียงเอื้อนตอนกล่อมว่า อื่อ อือ อือ หรือ อื่อ อื่อ จา จา ขณะที่ภาคกลางและอีสานเรียกว่าเพลงกล่อมเด็กหรือเพลงกล่อมลูก และภาคใต้เรียกว่าเพลงชาน้อง เพลงช้าน้อง หรือเพลงเรือ

หนังสือ เพลงกล่อมเด็กล้านนา (พรรณเพ็ญ เครือไทย บรรณาธิการ, ๒๕๕๒) ของสถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ รวบรวมเพลงกล่อมเด็กจากการขับร้องและบอกเล่าของผู้รู้ชาวไทยวน (คนเมือง) และชาวไทยยองในเชียงใหม่และลำพูน งานวิจัยของกรชนกคัดมา ๒๕ บทเพลงที่ขึ้นต้นด้วยทำนอง "อื่อ อื่อ จา จา" และพบว่าเป็นฉันทลักษณ์ที่เรียกว่า "คำฮ่า" ซึ่งจำนวนคำในวรรคไม่ตายตัว คือราว ๓–๔ คำ

เพลงของจรัล: ตรวจสอบได้แค่ไหน

เพลง อื่อ..จา..จา เป็นเพลงลำดับที่ ๑ ในอัลบั้ม โฟล์คซองคำเมือง อื่อ...จา..จา ซึ่งวิกิพีเดียระบุปี พ.ศ. ๒๕๒๖ รายชื่อเพลงในอัลบั้มนี้ตรงกับตารางอัลบั้มในงานวิจัยของ เอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล (๒๕๖๖) ซึ่งเรียงเพลงตามลำดับว่า อื่อ..จา..จา · ไล่เหล่า · ฮานี้บ่าเฮ้ย · ยินดีต้อนรับ · บ้านนาชาวนา · หนุ่มเชียงใหม่ · สะเอิงย้ายบ้าน · โธ่เอ๋ย · ใบไม้ไหว · ต้องใช้เวลา

ชื่อ "อื่อ...จา...จา" ยังเป็นชื่อหนังสือเกี่ยวกับจรัลที่ สิเหร่ และฌาน เรียบเรียง ตามที่ผู้เขียนบล็อกรายหนึ่งอ้างจากคอลัมน์ในหนังสือพิมพ์ข่าวสด หนังสือเล่มนั้นพิมพ์ครั้งแรกเมื่อกันยายน ๒๕๒๗ โดยนิตยสารเพื่อนเดินทาง (ข้อมูลทอดที่สอง เราใช้เป็นแนวทางเท่านั้น)

เราไม่ได้ยืนยันว่าเนื้อร้องของแทร็กในอัลบั้มตรงกับคำกล่อมลูกพื้นบ้านทุกคำหรือไม่ และไม่พบวิดีโอที่ลงโดยเจ้าของลิขสิทธิ์ให้ฝังไว้ที่นี่ ผู้สนใจฟังเสียงจรัลร้องควรฟังจากอัลบั้มต้นฉบับหรือบริการเพลงที่ได้รับลิขสิทธิ์

คำจากเพลงกล่อมลูก

วรรคที่ยกต่อไปนี้เป็นคำกล่อมลูกพื้นบ้าน ไม่ใช่เนื้อเพลงของจรัล วรรคส่วนใหญ่ปรากฏอย่างน้อยสองแหล่ง ส่วนวรรคที่มีในพจนานุกรมแหล่งเดียวบอกไว้ในตาราง และการสะกดตามพจนานุกรมเป็นหลัก

อู่ ซ้า ป๊ก: ภาพชีวิตในเนื้อกล่อมลูก

เพลงกล่อมลูกมักเล่าภาพรอบตัวผู้กล่อม งานวิจัยของกรชนกสรุปว่าเนื้อหาเป็นเรื่องการเลี้ยงดูเด็ก กิจวัตรของพ่อแม่ และสภาพท้องถิ่น ตัวอย่างในบทที่เก็บมาเล่าว่าพ่อใช้ไม้ไผ่ทำ อู่ อู่ (อ่านว่า อู่ แปลว่า เปลนอนของทารก) แขวนด้วยเชือกสองเส้น แล้วไกว๋อู่ไปมา แม่ไปตลาด ไปไร่ ขุดหน่อไม้และมันแกว เก็บลูกไม้ใส่ ซ้า (บางฉบับว่าใส่ ป๊ก) แล้วนำมาให้ลูก ภาพเหล่านี้ทำให้เพลงกล่อมลูกเป็นเหมือนบันทึกชีวิตประจำวันของครอบครัวชาวเหนือ

พจนานุกรมให้ตัวอย่าง ซ้า ว่า ตะกร้า และบอกว่าอีกชื่อหนึ่งคือ ซ้าเป๊าะ ส่วน ป๊ก คือสิ่งที่อยู่ในห่อผ้าที่นำติดตัวไป ทั้งสองคำจึงเป็นของใช้ที่แม่ถือไปหาของมาเลี้ยงลูก

ทำไมเพลงกล่อมลูกเต็มไปด้วยคำสั่ง

งานวิจัยของกรชนกวิเคราะห์ ๒๕ บทเพลงอื่อจาจา พบถ้อยคำที่สื่อเจตนา ๑๙๑ ถ้อยคำ ส่วนที่พบมากที่สุดคือ "การบ่งให้กระทำ" ซึ่งมี ๘๔ ถ้อยคำ แบ่งเป็นคำสั่ง ๓๐ การร้องขอ ๒๙ และการแนะนำ ๒๕ เพลงกล่อมลูกจึงเป็นการพูดกับลูกให้หลับ ด้วยน้ำเสียงอ่อนโยน ไม่ใช่การเล่าเรื่องอย่างเดียว

พจนานุกรมมีคำ เหีย เหยฯ (อ่านว่า เหีย) ซึ่งแปลว่า เสีย ใช้เสริมท้ายคำกริยาเพื่อเน้นให้ทำให้เสร็จสิ้น เช่น กิ๋นเข้าเหีย แปลว่า กินข้าวเสียนะ ในงานวิจัยมีรูป "เหียเทอะ" เช่น "หลับก็หลับเหียเทอะ" จึงน่าจะหมายถึง "หลับเสียเถิด" (การอ่านของเรา) โดยคำลงท้าย "เทอะ" ทำให้เป็นการร้องขอมากกว่าการสั่ง ตามที่งานวิจัยอธิบาย ส่วนคำ ก้อย ในตัวอย่างของพจนานุกรม ก็คือคำเชื่อมประโยคที่แปลว่า ค่อย เหมือน "อาบน้ำแล้วก้อยแต่งตั๋ว" ที่พจนานุกรมให้ไว้

เสียงเปลี่ยนจากภาษาไทยกลาง

เชื่อมกับบทความอื่น

เรื่องคำเรียกเด็กและของใช้เด็กเล็ก ทั้ง ละอ่อน ลอ่อฯร (อ่านว่า ละอ่อน) และอู่ อ่านต่อได้ที่ ละอ่อน: คำเมืองเรื่องเลี้ยงเด็ก ส่วนเรื่อง "อื่อ" ที่เป็นชื่อทำนองซอด้วย อ่านที่ ขับซอ

ชุดเพลงของจรัลที่เล่าชีวิตคนเมืองอีกแบบหนึ่ง คือ เพลงสาวมอเตอร์ไซค์

ความหมายโดยรวม

อื่อจาจาเป็นเสียงของแม่ที่ร้องให้ลูกหลับ ในคำกล่อมมีทั้งความรัก คำสั่งอ่อน ๆ และภาพชีวิตการทำมาหากิน เมื่อจรัลใช้ชื่อนี้เป็นชื่อเพลงและชื่ออัลบั้มโฟล์คซองคำเมือง ก็เท่ากับนำเสียงกล่อมลูกที่คนเหนือจำได้ตั้งแต่เด็กมาเป็นชื่อของงานเพลงชุดหนึ่ง สำหรับผู้เรียนภาษา เพลงกล่อมลูกเป็นแบบฝึกที่ดี เพราะประโยคสั้น ซ้ำ และพูดกับเด็กอย่างตรงไปตรงมา

สรุป

• อื่อจาจา เป็นเสียงขึ้นต้นเพลงกล่อมเด็กล้านนา จา จา เป็นเสียงเอื้อน ไม่ใช่คำที่มีความหมาย
• คำในเพลงกล่อมลูกที่ควรรู้ ได้แก่ หลั๋บ (หลับ) ต๋า (ตา) ปิ๊ก (กลับ) ก้อย (ค่อย) ไกว๋อู่ (ไกวเปล) ซ้า (ตะกร้า)
• เพลงกล่อมลูกเต็มไปด้วยคำสั่ง ขอร้อง และแนะนำอ่อน ๆ ตามงานวิจัยที่นับได้ ๘๔ จาก ๑๙๑ ถ้อยคำ
• เพลง อื่อ..จา..จา เป็นเพลงลำดับที่ ๑ ของอัลบั้มโฟล์คซองคำเมืองชื่อเดียวกัน (พ.ศ. ๒๕๒๖) แต่เรายังไม่ได้ตรวจเนื้อร้องฉบับตีพิมพ์ของเพลงนี้
• คำกล่อมลูกพื้นบ้านเขียนต่างกันเล็กน้อยในแต่ละแหล่ง เราใช้ตามพจนานุกรมเป็นหลัก

ค้นคำเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ อื่อจาจา อื่อ ไกว๋อู่ อู่ หลั๋บ ต๋า ปิ๊ก ก้อย ตื่น ซ้า ป๊ก ส้าน บ่า เหีย หื้อ หน้อย เหย ฮ้อง ไห้ ละอ่อน ป้อ แม่ ส้า
• กรชนก นันทกนก. (๒๕๖๓). วัจนกรรมในเพลงกล่อมเด็กจังหวัดเชียงใหม่. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานี, ๙(๑), ๑๒๕–๑๔๘
• พรรณเพ็ญ เครือไทย (บ.ก.). (๒๕๕๒). เพลงกล่อมเด็กล้านนา (พิมพ์ครั้งที่ ๓). เชียงใหม่: สถาบันวิจัยสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (อ้างผ่านงานของกรชนก นันทกนก)
• เอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล. (๒๕๖๖). ภาพแทนคนเมืองในบทเพลงของจรัล มโนเพ็ชร. วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์, ๑๐(๑), ๑๖๗–๑๘๔ (ตารางอัลบั้ม)
• Apichart Martmool. (๒๕๕๙). เพลงกล่อมลูก อื่อจาจา. YouTube (ข้อความเพลงกล่อมลูกในคำบรรยาย ใช้ตรวจเทียบ)
• Mintra Channel. (๒๕๖๗). อื่อ จา จา (ล้านนากล่อมลูก) - มินตรา น่านเจ้า. YouTube (คำบรรยายระบุคำร้อง/ทำนองเป็นเพลงกล่อมเด็กราษฎร์ ใช้ตรวจเทียบ)
• พุกไม้. (๖ กันยายน ๒๕๕๐). อื่อ...จา...จา.... Bloggang (กล่าวถึงหนังสือ อื่อ...จา...จา จรัล มโนเพ็ชร โดยอ้างคอลัมน์ในข่าวสด ใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้น)
• วิกิพีเดีย. จรัล มโนเพ็ชร (รายชื่ออัลบั้มเบื้องต้น)