วันเสียล้านนา: กลอน "เกี๋ยง ห้า เก้า เสียติ๊ดกั๋บจั๋น" และวันเสียทั้ง ๑๒ เดือน

วันเสียล้านนา หรือ วันเสีย วันฯเสยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเสีย) คือวันอัปมงคลตามความเชื่อของคนเมือง พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่าเป็น "วันที่ทำให้เกิดเคราะห์ร้ายต่าง ๆ เป็นฤกษ์ยามพื้นฐานที่คนล้านนาได้ยึดถือปฏิบัติจนกลายเป็นประเพณีวัฒนธรรมมาตั้งแต่โบราณจนถึงปัจจุบัน"

แต่ละเดือนมีวันเสียไม่เหมือนกัน คนล้านนาเรียกว่า วันเสียประจำเดือน วันฯเสยฯระฯบจำเดิอฯร และผู้เฒ่าผู้แก่หลายคนจำได้ด้วยกลอนสั้น ๆ เพียงสี่วรรค บทความนี้จะอ่านกลอนนั้นทีละวรรค ทำตารางวันเสียทั้ง ๑๒ เดือน และบอกวิธีดูว่าเดือนนี้เสียวันไหน

กลอนวันเสียประจำเดือน ที่ผู้เฒ่าผู้แก่ท่องขึ้นใจ

พจนานุกรมบันทึกว่า "มีผู้เฒ่าผู้แก่จำนวนไม่น้อยท่องขึ้นใจเป็นคำเมือง" ว่า

เกี๋ยง ห้า เก้า เสียติ๊ดกั๋บจั๋น

ยี่ ห๋ก สิบ เสียอังการวันเดียว

สาม เจ็๋ด สิ๋บเอ็๋ด เสียผั๋ดกั๋บเสาร์

สี่ แปด สิ๋บสอง เสียปุ๊ดกั๋บศุ๋กร์

— พจนานุกรมมรดกล้านนา (คำว่า วันเสีย)

แต่ละวรรคมีโครงเดียวกัน คือ เลขเดือนสามเดือน ตามด้วย เสีย และ ชื่อวัน คำว่า กั๋บ แปลว่า "กับ" ส่วน "วันเดียว" ในวรรคที่สองบอกว่าเดือนกลุ่มนี้เสียเพียงวันเดียว

ชื่อวันและชื่อเดือนในกลอน

กลอนใช้ชื่อวันแบบคำเมืองที่ย่อให้สั้น เช่น ติ๊ด คืออาทิตย์ และ ผั๋ด คือพฤหัสบดี ในพจนานุกรมเก็บไว้เป็นคำที่ขึ้นต้นด้วย "วัน" ดังนี้

ชื่อเดือนในกลอนก็เป็นเลขคำเมือง ยกเว้นสองเดือนแรกที่มีชื่อเฉพาะ คือ เกี๋ยง กยฯง (คำเมืองอ่านว่า เกี๋ยง) ซึ่งพจนานุกรมบอกว่า "เรียกเดือนอ้าย ว่า เดือนเกี๋ยง" และ ยี่ ยี่ (คำเมืองอ่านว่า ยี่) แปลว่าสอง

ส่วน เจ็๋ด (เจ็ด) สิ๋บเอ็๋ด (สิบเอ็ด) และ สิ๋บสอง (สิบสอง) ยังไม่มีเป็นคำตั้งในพจนานุกรม จึงเขียนเป็นอักษรไทยไว้ก่อน

ตารางวันเสียทั้ง ๑๒ เดือน

เดือนในกลอนเป็น เดือนเหนือ ซึ่งพจนานุกรมย้ำว่า "นับเร็วกว่าภาคกลางไป ๒ เดือน" ตารางนี้จึงใส่เดือนภาคกลางและช่วงเดือนสากลโดยประมาณไว้ให้เทียบ

วันทุน: วันดีที่เป็นคู่ของวันเสีย

ปฏิทินล้านนา พ.ศ. ๒๕๖๕ ที่ ศักดิ์นรินทร์ ชาวงิ้ว แห่งมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา จัดทำ เรียกวันเสียประจำเดือนอีกชื่อหนึ่งว่า วันปรัสสทำ และพิมพ์ วันทุน คู่กันไว้ด้วย ปฏิทินฉบับนั้นบอกว่า "วันทุน ดีกะทำการชู่เยื่อง" คือดีสำหรับทำการทุกอย่าง

ปฏิทินเล่มเดียวกันยกถ้อยคำโบราณไว้ว่า ถ้าทำการในวันเสีย "แปลงเรือนเคหา หลังคาบ่ทันหมอง สู่คู่ครองหื้อบ่าวสาว ก้นหม้อบ่ทันดำ" เป็นภาพเปรียบว่า ปลูกเรือนแล้วหลังคายังไม่ทันหมองสี แต่งงานแล้วก้นหม้อยังไม่ทันดำ ก็จะมีเรื่องร้ายมาถึง

คนล้านนาดูวันเสียเมื่อไร

พจนานุกรมอธิบายว่า "จะกระทำการใด ๆ ไม่ว่าจะเป็นมงคล หรืออวมงคล ต้องดูว่าเป็นดีหรือวันเสีย" งานที่คนเมืองแต่ก่อนมักดูวันให้ดีเสียก่อนจึงมีทั้งงานมงคลและงานอวมงคล เช่น

• ขึ้นเฮือนใหม่ ขึ้นฯเริอฯรไห่มฯ (คำเมืองอ่านว่า ขึ้นเฮือนใหม่) ทำบุญขึ้นบ้านใหม่
• กิ๋นดอง กินฯดอฯง (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นดอง) แต่งงาน
• การตักข้าวออกจากยุ้ง ซึ่งบางบ้านแขวน ปั๋กขะตืนตั๋กเข้า ปักขฯทืนฯตักฯเขั้า (คำเมืองอ่านว่า ปั๋กขะตืนตั๋กเข้า) ไว้ที่ยุ้ง พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "ตารางกำหนดการตักข้าวออกจากยุ้ง" ที่ชาวล้านนาเชื่อถือในลักษณะเป็นวันดีวันเสีย

วันเสียประจำเดือนเป็นเพียงชั้นแรกของการดูวัน ปฏิทินล้านนายังมีวันแบบอื่นซ้อนอยู่อีกหลายชั้น เช่น วันฟู วันฯฟู วันดีที่เหมาะแก่งานมงคล วันจ๋ม วันฯจ฿มฯ วันไม่ดีที่ควรงดงานมงคล และ วันม้วย วันฯมัวฯยฯ... ซึ่งพจนานุกรมยกตัวอย่างว่า ขึ้น ๑๑ ค่ำ และแรม ๘ ค่ำ เป็นวัน "ม้วยบ่าวสาว" ที่ไม่ควรแต่งงาน

เดือนปากเล้ม กับเดือนโหรา: ทำไมวันเสียบางถิ่นไม่ตรงกัน

ล้านนานับเดือนได้สองแบบ แบบที่ใช้กันมากคือ เดือนปากเล้ม ซึ่งเร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน อีกแบบคือ เดือนโหรา ซึ่งเร็วกว่าภาคกลาง ๑ เดือน ปฏิทินล้านนา ๒๕๖๕ ระบุว่าเดือนโหราใช้ในกลุ่มที่ได้รับอิทธิพลวัฒนธรรมไทลื้อ–ไทขืน เช่น อำเภอแม่สาย เชียงของ เชียงคำ และน่านตอนเหนือ

ผู้จัดทำปฏิทินชี้ว่า "เมื่อนับเดือนไม่ตรงกันแล้วก็ย่อมทำให้วันเสียประจำเดือนไม่ตรงกันด้วย" ปฏิทินฉบับนั้นจึงพิมพ์วันเสียไว้ทั้งสองแบบคู่กัน

กลอนเป็นบทเดียวกัน แต่เลขเดือนที่นำมาใช้ต่างกัน ๑ เดือน อ่านเรื่องการนับเดือนทั้งสองแบบเพิ่มเติมได้ในเดือนเหนือ

เดือนนี้วันเสียคือวันไหน

วิธีดูง่ายมีสองขั้น ขั้นแรกหาว่าวันนี้อยู่ใน เดือนเหนือ เดือนไหน ซึ่งดูได้จากปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา ขั้นที่สองนำเลขเดือนไปเทียบกับกลอนหรือตารางข้างบน

สรุป

• วันเสีย คือวันอัปมงคลประจำเดือนตามความเชื่อล้านนา แต่ละเดือนเสียไม่เหมือนกัน
• กลอน "เกี๋ยง ห้า เก้า เสียติ๊ดกั๋บจั๋น · ยี่ ห๋ก สิบ เสียอังการวันเดียว · สาม เจ็๋ด สิ๋บเอ็๋ด เสียผั๋ดกั๋บเสาร์ · สี่ แปด สิ๋บสอง เสียปุ๊ดกั๋บศุ๋กร์" ช่วยจำวันเสียได้ครบ ๑๒ เดือน
• เดือนในกลอนเป็นเดือนเหนือ ซึ่งเร็วกว่าเดือนภาคกลาง ๒ เดือน
• ปฏิทินล้านนาบางฉบับพิมพ์ วันทุน ซึ่งเป็นวันดีคู่กับวันเสีย
• ถิ่นที่นับ เดือนโหรา จะได้วันเสียต่างจากถิ่นที่นับ เดือนปากเล้ม ๑ เดือน

ค้นคำว่า วันเสีย และชื่อวันทั้งเจ็ดได้ในพจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องการนับเดือนของล้านนาต่อได้ในเดือนเหนือ

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา, คำว่า วันเสีย (ref 9910), วันม้วย (9896), ปั๋กขะตืนตั๋กเข้า (5218) และชื่อวันชื่อเดือนที่อ้างในบทความ
• ศักดิ์นรินทร์ ชาวงิ้ว. (๒๕๖๕). ปฏิทินล้านนา พ.ศ. ๒๕๖๕. มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา. https://sdgs.rmutl.ac.th/wp-content/uploads/2023/10/ปฏิทินล้านนา-2565.pdf
• ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา (Calenos) ใช้สำหรับวันเริ่มและวันสิ้นเดือนเหนือ ปี ๒๕๖๙: moradoklanna.com/calendar