วันไทวันเกิด: หาวันไทและวันเม็งของวันเกิดคุณทีละขั้น

วันไทวันเกิด คือชื่อวันเกิดของคุณตามการนับแบบล้านนาโบราณ คนล้านนาเรียกวันเดียวกันได้สองแบบ แบบแรกคือ วันเม็ง วันฯเมังฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเม็ง) หรือวันในสัปดาห์ แบบที่สองคือ วันไท วันฯไท (คำเมืองอ่านว่า วันไท) ซึ่งเป็นชื่อในรอบ ๖๐ วัน เช่น กาบไจ้ ดับเป้า รวายยี

บทความนี้พาหาวันไทและวันเม็งของวันเกิดคุณทีละขั้น ด้วยหน้าแปลงวันที่ของปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา พร้อมตัวอย่างจริงและวิธีนับเองด้วยมือ

ลองใส่วันเกิดของคุณในเครื่องมือด้านล่างได้เลย

วันเม็งกับวันไท ต่างกันอย่างไร

พจนานุกรมอธิบายว่าวันเม็งคือ "การนับวันแบบมอญ เหมือนการนับวันของไทย" เริ่มจากวันอาทิตย์ไปจนถึงวันเสาร์ และ "บ้างก็ใช้ตัวเลขแทน คือ ๑ ๒ ๓ ๔ ๕ ๖ ๗" วันเม็งจึงวนทุก ๗ วัน

วันไทได้มาจากการนับแบบ หนไท ห฿นฯไท (คำเมืองอ่านว่า หนไท) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "วิธีการนับเวลาหรือศักราช ซึ่งมี แม่มื้อและ ลูกมื้อ สัมพันธ์กัน" วันไทจึงวนทุก ๖๐ วัน

ขั้นที่ ๑ เปิดหน้าแปลงวันที่

1. เปิด หน้าแปลงวันที่ ของปฏิทินล้านนา
2. ใส่วันเกิดของคุณในช่อง "เลือกวันที่ (สากล)" แล้วกด แปลงวันที่
3. เลื่อนลงมาที่กล่อง ปฏิทินล้านนา แถว "วัน" จะบอกสองอย่างคู่กัน คือชื่อวันเม็งแบบคำเมือง แล้วตามด้วย "วันไท" และชื่อวันไทของวันนั้น
4. บรรทัดแรกของกล่องเดียวกันบอกวันขึ้นแรมตามเดือนเหนือ เช่น แรม ๙ ค่ำ เดือนสาม

ถ้าอยากเห็นค่าอื่นของวันเกิดด้วย ให้เปิดหน้าวันที่ของวันนั้นในปฏิทิน เช่น ปฏิทินล้านนาวันที่ ๑ มกราคม ๒๕๔๓

ขั้นที่ ๒ อ่านวันเม็งเป็นคำเมือง

ชื่อวันในสัปดาห์ของคำเมืองต่างจากภาษาไทยกลางเล็กน้อย พจนานุกรมบันทึกไว้ดังนี้

ขั้นที่ ๓ แยกวันไทเป็นแม่มื้อกับลูกมื้อ

ชื่อวันไททุกชื่อมีสองส่วน ส่วนหน้าเรียก แม่มื้อ แม่มื้ (คำเมืองอ่านว่า แม่มื้อ) หรือ แม่วัน แม่วันฯ (คำเมืองอ่านว่า แม่วัน) ส่วนหลังเรียก ลูกมื้อ ลูกมื้ (คำเมืองอ่านว่า ลูกมื้อ)

พจนานุกรมอธิบายการจับคู่ไว้ในคำว่า วันไท คือเอาแม่มื้อกับลูกมื้อมาเรียงคู่กันทีละลำดับ ได้ กาบไจ้ ดับเป้า รวายยี ไปจนถึง ก่าเร้า เมื่อแม่มื้อหมดที่ ก่า ก็กลับไปเริ่ม กาบ ใหม่ แต่ลูกมื้อเดินต่อ จึงได้ กาบเส็ด ดับไค้ ทำเช่นนี้ "จนครบ ๕ รอบ ที่ ๑๐คู่๑๒ ก่าไค้" รวมเป็น ๖๐ ชื่อ

ตัวอย่างจริง: วันเกิด ๔ วัน

ค่าทุกช่องในตารางนี้คำนวณจากปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา แถวแรกเป็นตัวอย่างที่พจนานุกรมยกไว้เองในคำว่า แม่ปี แม่ปี (คำเมืองอ่านว่า แม่ปี) และปฏิทินของเราคำนวณได้ตรงกันทุกค่า

สังเกตแถวที่สองกับแถวที่สาม วันพุธเหมือนกันแต่เป็นวันไทคนละชื่อ เพราะสองระบบวนไม่เท่ากัน ส่วนคนที่เกิดวันที่ ๒๙ กุมภาพันธ์ แม้วันที่จะมีทุก ๔ ปี แต่วันไทยังนับต่อเนื่องทุกวันไม่ขาด

ขั้นที่ ๔ ลองนับวันไทเองด้วยมือ

วันไทนับต่อกันทุกวันไม่มีวันข้าม จึงหาได้ด้วยการนับวันจากวันที่รู้ชื่อแล้ว ใช้ตัวอย่างของพจนานุกรมเป็นจุดตั้งต้น คือ วันพุธที่ ๒๒ พฤศจิกายน ๒๕๔๙ เป็นวันดับเหม้า ลำดับที่ ๕๒

1. นับจำนวนวันจากวันตั้งต้นไปถึงวันที่อยากรู้ (ใช้เครื่องคิดเลขวันที่ในมือถือได้)
2. หารด้วย ๖๐ แล้วเอาเฉพาะเศษ
3. เดินหน้าจากลำดับที่ ๕๒ ไปเท่ากับเศษ ถ้าเกิน ๖๐ ให้ลบ ๖๐

ถ้าวันที่อยากรู้อยู่ ก่อน วันตั้งต้น ให้นับวันย้อนหลัง หาเศษเหมือนเดิม แล้ว ถอยหลัง จากลำดับที่ ๕๒ แทน (ถ้าต่ำกว่า ๑ ให้บวก ๖๐)

วันเกิดตามเดือนเหนือ

กล่องเดียวกันในหน้าแปลงวันที่ยังบอกวันเกิดเป็น ขึ้นหรือแรมกี่ค่ำ เดือนอะไร ตามการนับแบบ เดือนปากเล้ม ที่คนล้านนาส่วนใหญ่ใช้ ซึ่งเร็วกว่าเดือนภาคกลาง ๒ เดือน เช่น แรม ๙ ค่ำ เดือนสาม เหนือ ตรงกับแรม ๙ ค่ำ เดือนอ้ายของภาคกลาง

ถิ่นที่ได้รับวัฒนธรรมไทลื้อและไทขืนนับแบบ เดือนโหรา ซึ่งช้ากว่าปากเล้ม ๑ เดือน เครื่องมือด้านบนจึงบอกเลขเดือนแบบโหราไว้ให้ด้วย อ่านที่มาของการนับเดือนทั้งสองแบบได้ใน เดือนเหนือ

วันไทในจารึกและปั๊บสา

การบอกวันด้วยวันเม็งคู่กับวันไทไม่ได้มีแค่ในปฏิทิน กรรณิการ์ วิมลเกษม (๒๕๔๕) อธิบายว่าจารึกล้านนามักขึ้นต้นด้วยศักราช ชื่อปี เดือน วันเม็ง และวันไท ทำให้นักวิชาการเทียบวันในจารึกกับปฏิทินปัจจุบันได้ ตัวอย่างการอ่านจารึกทีละส่วนอยู่ในบทความ เดือนเหนือ

ชื่อปีก็นับแบบหนไทเช่นเดียวกัน เรียกว่า ปีหนไท ปีห฿นฯไท (คำเมืองอ่านว่า ปีหนไท) ใช้แม่ปีชุดเดียวกับแม่มื้อ เรื่องปีเกิดและสัตว์ประจำปีอ่านได้ที่ ธาตุปีเกิด

สรุป

• วันเกิดหนึ่งวันมีชื่อแบบล้านนาสองชื่อ คือ วันเม็ง (วันในสัปดาห์ วนทุก ๗ วัน) และ วันไท (ชื่อในรอบ ๖๐ วัน)
• หาได้ทันทีที่หน้าแปลงวันที่ของปฏิทินล้านนา แถว "วัน" ในกล่องปฏิทินล้านนา หรือใช้เครื่องมือในบทความนี้
• วันไทแยกเป็น แม่มื้อ ๑๐ ชื่อ กับ ลูกมื้อ ๑๒ ชื่อ จับคู่ไปจนครบ ๖๐
• นับเองได้จากวันตั้งต้นในพจนานุกรม วันพุธที่ ๒๒ พฤศจิกายน ๒๕๔๙ = ดับเหม้า ลำดับที่ ๕๒

ค้นคำเรื่องวันเดือนปีเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านบทความอื่นในชุดได้ที่ ปฏิทินล้านนา: คู่มือทั้งชุด

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: วันไท · วันเม็ง · แม่มื้อ · ลูกมื้อ · แม่ปี
• ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา: หน้าแปลงวันที่ (วันเม็ง วันไท และวันเดือนเหนือของทุกตัวอย่าง)
• กรรณิการ์ วิมลเกษม. (๒๕๔๕). ศักราช ศก ปี วัน เดือน ฤกษ์ และยามในจารึกล้านนา. ดำรงวิชาการ ๑(๑). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร
• คำอธิบายภาพศิลาจารึกวัดลำช้าง บนวิกิมีเดียคอมมอนส์ (พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติหริภุญไชย ลำพูน)