ต่อราคาแบบคนเมือง: นับเลข ถามราคา และขอลดอย่างสุภาพ

ต่อราคาแบบคนเมือง ทำได้ง่ายกว่าที่คิด แค่รู้คำไม่กี่คำ เช่น ย่อมหื้อ ย่อฯมหื้ (คำเมืองอ่านว่า ย่อมหื้อ) ที่พจนานุกรมแปลว่า "ลดราคาให้" ถ้าพูดว่า "ย่อมหื้อได้ก่อเจ้า" พร้อมรอยยิ้ม แม่ค้าที่กาดเชียงใหม่มักยิ้มตอบก่อนจะบอกราคาเสียอีก

บทนี้เขียนให้นักท่องเที่ยวและคนต่างถิ่นที่มาเที่ยวล้านนา รวมตั้งแต่ นับเลขคำเมือง ถามราคา ขอลดอย่างสุภาพ ลักษณนามที่ได้ยินในกาด ไปจนถึงมารยาทการต่อราคาที่คนเมืองชอบ ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา ถ้าอยากรู้จักกาดแต่ละแบบก่อน อ่านได้ที่ ไปกาดแบบคนเมือง

นับเลขคำเมือง ๑–๑๐

ตัวเลขคำเมืองส่วนใหญ่คล้ายภาษาไทยกลาง ต่างกันที่เสียงวรรณยุกต์ของบางคำ เช่น หก เป็น ห๋ก และ สิบ เป็น สิ๋บ

ซาว ยี่ ยิบ: เลขสองสามแบบ

เรื่องที่ทำให้คนต่างถิ่นงงที่สุดคือเลข ๒ คำเมืองมีถึงสามแบบ ขึ้นกับว่าเลข ๒ อยู่หลักไหน

ส่วนเลขที่ลงท้ายด้วย ๑ ใช้ เอ็๋ด เอัดฯ (คำเมืองอ่านว่า เอ็๋ด) เช่น ซาวเอ็๋ด = ๒๑ และ ร้อยเอ็๋ด = ๑๐๑ ตามตัวอย่างในพจนานุกรม

พจนานุกรมยกตัวอย่างการอ่านตัวเลขยาว ๆ ไว้ด้วย เช่น ๙๒๕ อ่านว่า เก้าร้อยซาวห้า และ ๖,๘๒๒ อ่านว่า ห๋กปันแปดร้อยซาวสอง ลองฝึกอ่านป้ายราคาในกาดดู แล้วจะคล่องเร็ว

ถามราคา: เต้าใด และ แปง

คำถามราคาที่ใช้บ่อยที่สุดคือ เต้าใด เทัาฯฯได (คำเมืองอ่านว่า เต้าใด) แปลว่า เท่าไหร่ พจนานุกรมบอกว่าพูด เต้าฮือ เทัาฯฮื ก็ได้ ส่วนราคาเองคำเมืองเรียกว่า ก้า ค่าฯ (ค่า)

ตัวอย่างประโยค (ตัวอย่างของเราเอง): อันนี้เต้าใดเจ้า – อันนี้เท่าไหร่คะ, ซาวบาท – ยี่สิบบาท

ขอลดอย่างสุภาพ: ย่อมหื้อ ลดก้า หย่อนหื้อ

คำว่า "ลดราคา" ในคำเมืองมีหลายคำ ทุกคำในตารางนี้พจนานุกรมให้ความหมายตรงกัน

เติม ได้ก่อ ได้กํอฯ (ได้ไหม) ท้ายประโยคก็กลายเป็นคำขอที่นุ่มนวล ถ้าอยากได้ของแถมแทนส่วนลด ใช้ แถม แถมฯ หรือ แถมน่อย แถมฯน่อฯยฯ (อีกนิด) ได้

คำที่ใช้ในตารางมี เอา ´า (ต้องการ) ผ่อ ผํอฯ (ดู) และ บ่เป๋นหยัง บเปนฯหัยฯง (ไม่เป็นไร) ส่วนคำลงท้าย เจ้า เจั้า พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "คำลงท้ายประโยคเพื่อแสดงความอ่อนน้อม ปัจจุบันมักใช้เฉพาะเพศหญิง" อ่านเพิ่มได้ที่ คำลงท้ายคำเมือง

ก่อนซื้อของกิน ขอชิมได้ด้วยคำว่า จิม ชิมฯ พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า จิมผ่อลอว่าเผ็๋ดกาเก็ม – ชิมดูซิว่าเผ็ดหรือเค็ม

นับของในกาด: ลักษณนามคำเมือง

ซื้อของต้องบอกจำนวน คำเมืองมีลักษณนามของตัวเอง ที่ได้ยินบ่อยในกาดมีดังนี้

มารยาทการต่อราคาแบบที่คนเมืองชอบ

การต่อราคาในกาดล้านนาเป็นเรื่องปกติ แต่ทำแบบสุภาพจะได้ทั้งราคาและน้ำใจ ข้อแนะนำต่อไปนี้เป็นคำแนะนำของมรดกล้านนา

• ต่อได้: แผงของที่ระลึก ผ้า เครื่องจักสาน และงานฝีมือตามถนนคนเดินหรือไนท์บาซาร์ โดยเฉพาะเมื่อซื้อหลายชิ้น
• ไม่ควรต่อ: ร้านอาหารและแผงของกินที่ราคาหลักสิบบาท ร้านที่ติดป้ายราคาตายตัว และป้าลุงที่นำผักจากสวนมาขายไม่กี่มัด ส่วนต่างไม่กี่บาทสำหรับเรา อาจเป็นกำไรทั้งวันของเขา
• เริ่มด้วยการทักทาย แล้วค่อยถามราคา (ดู ทักทายแบบคนเมือง) เรียกแม่ค้าที่อายุมากกว่าว่า แม่ แม่ และพ่อค้าว่า ป้อ พํอฯ ตามความหมายในพจนานุกรม (อ่านต่อที่ คำเรียกญาติคำเมือง)
• ขอลดทีละน้อย และยิ้มเสมอ ถ้าตกลงราคากันแล้วก็ควรซื้อ
• ปิดท้ายด้วยคำขอบคุณ ว่า ยินดี ยินฯดี หรือ ยินดีจ้าดนักเจ้า (ขอบคุณมาก ตัวอย่างในพจนานุกรม)

ถ้าอยากให้แม่ค้ายิ้มกว้างขึ้นอีก ลองอวยพรด้วยคำว่า ขายม่วน ขายฯม่วฯร (ขายดี) หรือ ก๊าม่วนขายหมาน ค้าฯม่วฯรขายฯหมฯานฯ ซึ่งพจนานุกรมแปลว่า "ซื้อง่ายขายคล่อง" คำว่า ก๊า ค้าฯ คือ ค้า พ่อค้าจึงเรียก ป้อก๊า พํอฯค้าฯ และลูกค้าเรียก ลูกก๊า ลูกค้าฯ

บทสนทนาที่แผงขายผ้า

ตัวอย่างบทสนทนาของเราเอง ใช้คำจากพจนานุกรมทั้งหมด

นักท่องเที่ยว: สวัสดีเจ้า ผืนนี้เต้าใดเจ้า

แม่ค้า: ผืนละสามฮ้อยเจ้า

นักท่องเที่ยว: เอาสองผืน ย่อมหื้อได้ก่อเจ้า

แม่ค้า: สองผืนห้าฮ้อยห้าสิ๋บเจ้า

นักท่องเที่ยว: ห้าฮ้อยได้ก่อเจ้า

แม่ค้า: ได้เจ้า อันนี้เป๋นน้ำเผื่อเน้อ

นักท่องเที่ยว: ยินดีจ้าดนักเจ้า ขอหื้อขายม่วนเน้อ

สรุป

• เลข ๒ ในคำเมืองมีสามแบบ: ยี่ (หลักหน่วย) ซาว (หลักสิบ) ยิบ (หลักร้อยขึ้นไป) และเลขลงท้าย ๑ ใช้ เอ็๋ด
• ถามราคาด้วย เต้าใด ของแพงคือ แปง ของถูกคือ ถูก
• ขอลดราคาอย่างสุภาพว่า ย่อมหื้อได้ก่อเจ้า หรือใช้ ลดก้า หย่อนหื้อ ขอของแถมว่า แถมน่อย
• ผลไม้นับเป็น หน่วย กล้วยนับเป็น หวี ผ้านับเป็น ผืน
• ต่อราคาแต่พอดี ไม่ ต่อละต่อฅว่าง และขอบคุณด้วย ยินดีจ้าดนัก

ค้นตัวเลขและคำอื่น ๆ ได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และเรียนคำเมืองที่คนเหนือฟังแล้วยิ้มต่อได้ที่ คำเมืองที่คนเหนือชอบฟัง