อักษรสูง กลาง ต่ำ ในตั๋วเมือง: ชั้นอักษรล้านนาครบ ๔๔ ตัว

อักษรสูง กลาง ต่ำ ในตั๋วเมืองคือการแบ่งพยัญชนะล้านนาเป็นสามชั้น ชั้นของตัวอักษรบอกว่าพยางค์นั้นออกเสียงสูงต่ำแบบไหน ตัวอย่างเช่นตัวแรกของแม่ ก ที่คนเมืองเรียกว่า ตั๋วก๋ะ ก (คำเมืองอ่านว่า ตั๋วก๋ะ) พจนานุกรมบอกว่าเป็น อักษรสูง ทั้งที่ ก ในอักษรไทยเป็นอักษรกลาง บทนี้รวมชั้นอักษรของพยัญชนะทั้ง ๔๔ ตัวที่เรียนมาในบทที่ ๒ ถึง ๔ ไว้ในที่เดียว บอกว่าแต่ละตัวได้ชั้นมาจากแหล่งไหน และอธิบายว่าทำไมชั้นอักษรกับไม้วรรณยุกต์สองตัวของล้านนาจึงให้เสียงได้ครบ ๖ ระดับ เป็นบทที่ ๕ ของคอร์ส เรียนตั๋วเมืองตั้งแต่ศูนย์ ต่อจากบท พยัญชนะอวรรคและอักษรเพิ่ม

อักษรสามชั้นในตั๋วเมืองมีอะไรบ้าง

ตามพจนานุกรมมรดกล้านนา พยัญชนะล้านนา ๔๔ ตัวแบ่งได้ดังนี้

ตัว อย (อฺยฺ) ซึ่งมีเฉพาะในตั๋วเมือง พจนานุกรมก็บอกว่าเป็นอักษรกลาง แต่เป็นรูปพิเศษที่เขียนด้วยสองตัว จึงไม่นับรวมใน ๔๔ ตัว ดูรูปได้ในบท พยัญชนะอวรรคและอักษรเพิ่ม

ทำไมต้องรู้ชั้นอักษร

คำเมืองแบบเชียงใหม่มีเสียงวรรณยุกต์ ๖ ระดับ พจนานุกรมเรียกชื่อไว้ในรายการ ห นำ ว่า สามัญ เอก โท ตรีเพี้ยน ตรี และจัตวา ระดับตรีเพี้ยนคือเสียงที่สูงกว่าโทแต่ต่ำกว่าตรี และไม่มีในภาษาไทย

แต่ตั๋วเมืองมีไม้วรรณยุกต์เพียงสองตัว คือ ไม้เหย๋าะ ซึ่งตรงกับไม้เอก และ ไม้ขอจ๊าง ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าใช้เขียนให้เป็นเสียงตรีหรือเสียงตรีเพี้ยน ไม้สองตัวกับพยางค์ที่ไม่มีไม้ จึงได้เพียง ๓ แบบต่อตัวอักษรหนึ่งตัว พจนานุกรมอธิบายไว้ที่ตัว ม ว่า "ผันได้ ๓ ระดับเสียง ใช้เครื่องหมายวรรณยุกต์ได้เพียง ๒ ตัว"

ทางออกของตั๋วเมืองคือ ใช้ตัวอักษรเป็นคู่ ตัวหนึ่งเป็นอักษรสูง อีกตัวเป็นอักษรต่ำ เสียงพยัญชนะเท่ากัน คู่หนึ่งจึงผันได้ครบ ๖ ระดับ พจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ที่ตัว ป ว่า พ (อ่าน ป๊ะ) "เพื่อผันให้ได้ครบทั้ง ๖ เสียง จึงได้นำมาจัดรวมไว้ในหมวดเดียวกัน" และที่ตัว จ ว่า "ใช้ร่วมกับ ช (จ๊ะ) เพื่อผันให้ครบ ๖ ระดับเสียง"

ชั้นอักษรกับไม้วรรณยุกต์ให้เสียงอะไร

พจนานุกรมให้ตัวอย่างผันเสียงครบ ๖ ระดับไว้สองชุด ชุดคู่ ป-พ ที่ตัว ป และชุดคู่ ม-หม ที่ตัว ม ตารางนี้เรียงตัวอย่างทั้งสองชุดตามลำดับระดับเสียงที่พจนานุกรมให้ไว้ในรายการ ห นำ (สามัญ เอก โท ตรีเพี้ยน ตรี จัตวา) ตัวอย่างเขียนด้วยอักษรไทยตามคำอ่าน

ตารางนี้ตรงกับที่พจนานุกรมบอกในรายการตัวอักษร คืออักษรสูงที่ไม่มีไม้ "มีระดับเสียงเท่ากับวรรณยุกต์จัตวา" (ตัว ก จ ถ ผ ป ฝ) ส่วนอักษรต่ำที่ไม่มีไม้อยู่ใน "ระดับเสียงสามัญ" (ตัว ภ) และคำที่ออกเสียงตรีเพี้ยน พจนานุกรมพิมพ์คำอ่านเป็นตัวเอนกับไม้โท เช่นคำในหมวด ห นำ

ลองดูคำจริงจากคู่ ต-ท

ในพจนานุกรมมีคำจริงที่ใช้คู่ ต (อักษรสูง) กับ ท (อักษรต่ำ อ่านเป็นเสียง ต) อยู่ ๕ ระดับ ช่องอักษรไทยในวงเล็บคือรูปที่เขียน

ระดับตรีเพี้ยนของคู่นี้ (ต + ไม้ขอจ๊าง) เราค้นยังไม่พบคำในพจนานุกรมที่เป็นพยางค์เดียวแบบเดียวกัน จึงเว้นไว้ จะเห็นว่า ตา ในภาษาไทยกลาง คนเมืองอ่านว่า ต๋า เพราะ ต เป็นอักษรสูง ส่วน ทา อ่านว่า ตา เพราะ ท เป็นอักษรต่ำที่ออกเสียง ต

ตารางชั้นอักษรครบ ๔๔ ตัว

ตารางต่อไปนี้มีพยัญชนะทุกตัวจากบทที่ ๒ ถึง ๔ คอลัมน์ "ชั้นอักษรตาม" บอกแหล่ง (เลขในวงเล็บคือเลขรายการในพจนานุกรม) และคอลัมน์สุดท้ายบอกชั้นของตัวเดียวกันในอักษรไทย ตัวหนาคือตัวที่ชั้นต่างจากอักษรไทย

อักษรสูง ๑๕ ตัว

อักษรกลาง ๓ ตัว

อักษรต่ำ ๒๒ ตัว

ยังไม่ยืนยันชั้นอักษร ๔ ตัว

เทียบกับอักษรไทย: ก จ ต ป ย้ายไปเป็นอักษรสูง

อักษรไทยแบ่งพยัญชนะ ๔๔ ตัวเป็นอักษรสูง ๑๑ ตัว อักษรกลาง ๙ ตัว และอักษรต่ำ ๒๔ ตัว (ไตรยางศ์) เมื่อวางคู่กับตั๋วเมือง ตัวที่ต่างกันมีไม่กี่ตัว

• ก จ ต ป เป็นอักษรกลางในอักษรไทย แต่ในตั๋วเมืองพจนานุกรมบอกว่าเป็น อักษรสูง อ่านว่า ก๋ะ จ๋ะ ต๋ะ ป๋ะ เสียงจัตวา และจับคู่กับ ค ช ท พ ที่เป็นอักษรต่ำ
• ด บ อ ยังเป็นอักษรกลางเหมือนกัน แต่พจนานุกรมเรียกว่า พยัญชนะ ๒ เสียง (ดูหัวข้อถัดไป)
• ฎ ฑ ในอักษรไทย พจนานุกรมบอกว่าตั๋วเมืองใช้ตัว ด เทียบ ส่วน ฏ ณ ยังไม่ยืนยันชั้น
• ฤ ฦ ในอักษรไทยนับเป็นสระ ไม่อยู่ในไตรยางศ์ แต่ตารางของศูนย์ฯ ใส่ไว้ในช่องอักษรเพิ่มเติมของตั๋วเมือง
• ตัวอื่นทั้งหมด ชั้นตรงกับอักษรไทย

อักษรกลาง: ด บ อ พยัญชนะ ๒ เสียง

อักษรกลางในตั๋วเมืองมีน้อย และพจนานุกรมเรียกทั้ง ด บ อ และ อย ว่าเป็น พยัญชนะ ๒ เสียง คือรูปเดียวกันอ่านได้สองระดับ ต้องดูความหมายในประโยคจึงรู้ว่าอ่านแบบไหน ตัว อ ผันกับไม้วรรณยุกต์ได้เพียงสองรูป แต่ผันเสียงได้ครบหกระดับ

ตัวอย่างในพจนานุกรมคือ อุ้ย ที่เขียนรูปเดียวกัน ใน ก๊องอุ้ย ค้อฯงอุ้ยฯ (คำเมืองอ่านว่า ก๊องอุ้ย) ซึ่งแปลว่าฆ้องขนาดใหญ่ อุ้ย แปลว่าใหญ่และออกเสียงครึ่งโทครึ่งตรี ส่วนใน แม่อุ้ย ที่หมายถึงย่าหรือยาย ออกเสียงตรี

อักษรต่ำเดี่ยวกับ ห นำ

อักษรต่ำบางตัวไม่มีคู่อักษรสูงที่เสียงเท่ากัน ได้แก่ ง น ม ย ล ว พจนานุกรมบอกที่ตัว ห ว่า ห ใช้นำอักษรต่ำ ๖ ตัวนี้ให้มีเสียงสูง เป็น หง หน หม หย หล หว โดยไม่ออกเสียง ห ทำให้ผันได้ครบ ๖ ระดับเหมือนคู่สูง-ต่ำ ห นำมีบทของตัวเองในบทถัดไป

ฝึกทายชั้นอักษร ๔๔ ตัว

วิดเจ็ตนี้รวมพยัญชนะทั้ง ๔๔ ตัวแยกตามชั้น แท็บ "ดูตัวอักษร" ใช้เปิดดูคำอ่าน ชั้นอักษร แหล่งที่มา และคำตัวอย่าง แท็บ "ทาย: ชั้นอักษร" ให้ดูตัวอักษรล้านนาแล้วเลือกว่าเป็นอักษรสูง กลาง หรือต่ำ ตอบแล้วจะบอกด้วยว่าในอักษรไทยตัวเดียวกันเป็นชั้นไหน (ตัวที่ยังไม่ยืนยันชั้นไม่อยู่ในเกม)

สรุป

• ตามพจนานุกรม ตั๋วเมืองมีอักษรสูง ๑๕ ตัว อักษรกลาง ๓ ตัว (ด บ อ และรูปพิเศษ อย) อักษรต่ำ ๒๒ ตัว และอีก ๔ ตัว (ฏ ณ ฤ ฦ) ที่ยังไม่ยืนยันชั้น
• ตั๋วเมืองมีไม้วรรณยุกต์สองตัว คือไม้เหย๋าะกับไม้ขอจ๊าง อักษรตัวหนึ่งจึงผันได้ ๓ ระดับ คู่สูง-ต่ำ (เช่น ป-พ, ต-ท) หรืออักษรต่ำกับ ห นำ จึงได้ครบ ๖ ระดับ รวมตรีเพี้ยนที่ไม่มีในภาษาไทย
• อักษรสูงไม่มีไม้ออกเสียงจัตวา อักษรต่ำไม่มีไม้ออกเสียงสามัญ
• ต่างจากอักษรไทยตรงที่ ก จ ต ป เป็นอักษรสูง ส่วน ด บ อ เป็นอักษรกลางแบบพยัญชนะ ๒ เสียง

บทต่อไปของคอร์สคือ ห นำ ๖ ตัว (เร็ว ๆ นี้) ย้อนอ่านบทก่อนได้ที่ พยัญชนะอวรรคและอักษรเพิ่ม ดูแผนที่บทเรียนทั้งหมดที่ เรียนตั๋วเมืองตั้งแต่ศูนย์ และค้นทุกคำได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (moradoklanna.com/dict) รายการตัวอักษรและเครื่องหมาย: ตั๋วก๋ะ · ห๋ะ · อยะ · ไม้เหย๋าะ · ขอจ๊าง · ตรีเพี้ยน ตรวจเมื่อ ๒๒ ตุลาคม ๒๕๖๙
• พิชัย แสงบุญ. (๒๕๕๒). วิธีการพิมพ์อักขระธัมม์ล้านนา (ตัวเมือง) ที่ง่าย สะดวก และสวยงาม ด้วยฟอนต์ LN TILOK version 6.00 (หน้า ๖ ตารางอักขระธัมม์ล้านนา). ศูนย์ส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
• The Unicode Consortium. Tai Tham, U+1A20 to U+1AAF (code chart and names list). ใช้ชื่ออักษรที่บอกชั้น (HIGH / LOW) สำหรับตัวที่พจนานุกรมไม่ได้ระบุ
• ทรูปลูกปัญญา. ไตรยางศ์. ใช้เทียบชั้นอักษรไทย (อักษรสูง ๑๑ กลาง ๙ ต่ำ ๒๔)