เกี๋ยงแก้ว: เรียนคำเมืองจากเพลงแม่อุ๊ยเมืองหละปูน

เกี๋ยงแก้ว เป็นเพลงคำเมืองของ OverNormal ที่เล่าเรื่อง แม่อุ๊ย แม่อุ้ (คำเมืองอ่านว่า แม่อุ๊ย) คนหนึ่งแห่งเมืองลำพูน ผ่านเสียงของหลาน เนื้อร้องเรียบง่าย แต่เต็มไปด้วยคำเมืองที่ใช้กันในบ้านจริง ๆ จึงเหมาะมากสำหรับฝึกอ่านและฟังภาษาล้านนา

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม จะอ่านเนื้อร้องทีละบาท แปลเป็นภาษาไทยกลาง ชี้คำเมืองที่น่าจำ และดูว่าเพลงนี้ใช้สัมผัสอย่างไร

เพลงเกี๋ยงแก้วเล่าเรื่องอะไร

เพลงนี้แต่งเนื้อร้องและทำนองโดย จรุส สุนทรสิงห์ (Toni Maxx) เผยแพร่ทาง OverNormal ตามเนื้อเพลง แม่อุ๊ยเกี๋ยงแก้วอยู่ เฮือน เริอฯร (คำเมืองอ่านว่า เฮือน) ไม้ใกล้วัดในเมือง หละปูน หลฯะพูร (คำเมืองอ่านว่า หละปูน) ซึ่งเป็นชื่อคำเมืองของจังหวัดลำพูน

แม่อุ๊ยตื่นก่อนฟ้าสาง นึ่งข้าว เลี้ยงลูกสิบคน และหอบดอกไม้กับของสารพัดไปขายที่ กาด กาดฯ (คำเมืองอ่านว่า กาด) เพลงเล่าต่อว่าในปี ๒๕๑๑ แม่อุ๊ยนั่งรถไปกาดต้นลำไยแล้วเกิดไฟไหม้ใหญ่ ซึ่งตรงกับที่ผู้จัดการออนไลน์ (๒๕๕๔) บันทึกว่าปีนั้นเกิดไฟไหม้บริเวณตลาดวโรรสและตลาดต้นลำไย เชียงใหม่ ท่อนท้ายเป็นเสียงหลานที่ร้องเพลงนี้ให้แม่อุ๊ย

ฟังเพลงเต็มพร้อมเนื้อร้องได้ที่ overnormal.com/play/kiang-kaeo (ขณะนี้เพลงนี้ยังไม่มีวิดีโอบน YouTube)

อ่านท่อนเปิด: เปิ้นเล่ากั๋นมา

เปิ้นเล่ากั๋นมา เรื่องแม่อุ๊ยของหมู่เฮา เกี๋ยงแก้วคนงาม แห่งเมืองหละปูนขุนเขา เฮือนไม้อยู่ใกล้วัด ผ่านวันผ่านคืนเนิ่นเนา เรื่องของแม่อุ๊ยวันนี้...หลานจะเล่าหื้อฟังเบาๆ — เกี๋ยงแก้ว (Intro) เนื้อร้อง: จรุส สุนทรสิงห์

• เปิ้น เพิ่นฯ (คำเมืองอ่านว่า เปิ้น) ใช้ได้หลายแบบ พจนานุกรมอธิบายว่าใช้แทนบุรุษที่ ๑ ระหว่างคนสนิท และใช้แทนคนที่อยู่ห่างตัว เช่น "เปิ้นไปแล้ว - เขาไปแล้ว" ในบาทนี้ เปิ้นเล่า จึงหมายถึง "คนเขาเล่ากัน"
• หมู่เฮา หู่เรัา (คำเมืองอ่านว่า หมู่เฮา) แปลว่า พวกเรา พวกเดียวกัน
• หื้อ หื้ (คำเมืองอ่านว่า หื้อ) แปลว่า ให้ เป็นคำที่ได้ยินบ่อยที่สุดคำหนึ่งในคำเมือง

อ่านท่อนชีวิตที่กาด: อะหยังตี้ปอขายได้

เจ๊าตรู่ออกกาด หอบดอกไม้ไปวางพาด ใผเปิ้นอยากได้แห แม่จัดไว้ขายบ่หื้อได้ขาด อะหยังตี้ปอขายได้ แม่เก็บไปขายตึงจิ๊นตึงผักกาด กอยเก็บกอยฮอมกั๋น... เป๋นสะมุดเป๋นกระดาษ — เกี๋ยงแก้ว (Verse 2)

• เจ๊า เชั้า (คำเมืองอ่านว่า เจ๊า) คือ เช้า พจนานุกรมอธิบายว่าหมายถึงเวลาก่อนอาทิตย์ขึ้น ส่วนสายหลังอาทิตย์ขึ้นเรียก เวลางาย
• ไผ ไผ (คำเมืองอ่านว่า ไผ) แปลว่า ใคร ในเนื้อเพลงสะกดว่า "ใผ" แต่พจนานุกรมสะกดด้วยไม้มลาย
• อะหยัง อหัยฯง (คำเมืองอ่านว่า อะหยัง) แปลว่า อะไร ส่วน ตี้ ที่ (คำเมืองอ่านว่า ตี้) คือ ที่ และ ปอ พํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ปอ) คือ พอ
• จิ๊น ชิ้นฯ (คำเมืองอ่านว่า จิ๊น) ไม่ได้แปลว่าชิ้น แต่แปลว่า เนื้อ เช่น จิ๊นไก่ จิ๊นควาย
• ฮอม รอฯม (คำเมืองอ่านว่า ฮอม) แปลว่า ร่วม สะสม รวบรวม เช่น ฮอมตาน คือร่วมทำบุญ

คำเด่นของเพลง: ตึง…ตึง และ ก่อ

ท่อนฮุกของเพลงมีรูปประโยคที่คนเมืองใช้กันทุกวัน

แม่อดแม่อยากบ่ว่า ขอหื้อลูกอิ่มทุกค่ำเจ๊า เหนื่อยเต้าใดก่อตึงสู้... แม่ฮับไว้ตึงหนักตึงเบา — เกี๋ยงแก้ว (Chorus)

ตึง ทึงฯ (คำเมืองอ่านว่า ตึง) เป็นคำเล็กที่ใช้มาก พจนานุกรมให้ความหมายว่า ทุก เช่น ไปตึงวัน (ไปทุกวัน) และเมื่อวางซ้ำ ตึง…ตึง… จะแปลว่า ทั้ง…ทั้ง… เช่น ตึงวันตึงคืน (ทั้งวันทั้งคืน) ในเพลงจึงมี ตึงจิ๊นตึงผักกาด (ทั้งเนื้อทั้งผักกาด) และ ตึงหนักตึงเบา (ทั้งหนักทั้งเบา)

ก่อ กํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ก่อ) ในที่นี้แปลว่า ก็ ส่วน เต้าใด เทัาฯฯได (คำเมืองอ่านว่า เต้าใด) แปลว่า เท่าไหร่ "เหนื่อยเต้าใดก่อตึงสู้" จึงแปลว่า เหนื่อยเท่าไหร่ก็สู้ ส่วน ฮับ รัปฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮับ) คือ รับ และ บ่ บ (คำเมืองอ่านว่า บ่) ใช้ปฏิเสธเหมือน "ไม่"

เสียงคำเมืองที่ต่างจากภาษาไทยกลาง

คำในเพลงช่วยให้เห็นความต่างของเสียงคำเมืองกับภาษาไทยกลางได้ชัด

คำเหล่านี้มีในพจนานุกรมทั้งหมด เช่น ฮู้ รู้ (รู้) จื้อ ชื่ (ชื่อ) ปี๋ ปี (ปี) จ๋น จ฿นฯ (จนกระทั่ง) และ ต๋าม ตามฯ (ตาม)

ฮ้อง ร้อฯง (คำเมืองอ่านว่า ฮ้อง) น่าจำเป็นพิเศษ เพราะพจนานุกรมให้สองความหมาย คือ ร้อง (เปล่งเสียง เช่น ฮ้องเพลง) และ เรียก (เช่น แม่ฮ้องลูก) บาทสุดท้ายของเพลง "ยังกู่ฮ้องจื้อแม่ออกมา" จึงหมายถึง ยังร้องเรียกชื่อแม่ออกมา

สัมผัสของเพลง: หนึ่งท่อน หนึ่งเสียงท้าย

เพลงเกี๋ยงแก้วไม่ได้แต่งตามฉันทลักษณ์ของ ค่าว แต่ใช้วิธีที่พบบ่อยในเพลงร่วมสมัย คือ ทุกบาทในท่อนเดียวกันลงท้ายด้วยเสียงสระเดียวกัน

ในบาทเองยังมี คำซ้ำคู่ ที่ทำให้ร้องติดหู เช่น ผ่านวันผ่านคืน · กอยเก็บกอยฮอม · ตึงหนักตึงเบา · แตกกิ่งแตกหน่อ · สิบกิ่งสิบก้าน รูปแบบ "ก ข ก ค" นี้เป็นวิธีจำคำเมืองที่ดี เพราะเปลี่ยนคำเดียวก็ได้วลีใหม่

เพลงยังผสมคำไทยกลางและคำบาลีสันสกฤตที่ไพเราะ เช่น เมตตา สุริยา อุรา และใช้ "ใคร" ในท่อนที่ ๔ แทน "ใผ" แสดงว่าเพลงคำเมืองร่วมสมัยเลือกคำจากทั้งสองภาษาตามจังหวะและสัมผัส

สรุป

• แม่อุ๊ย คือ ย่าหรือยาย ส่วน หมู่เฮา คือ พวกเรา
• ตึง แปลว่า ทุก และ ตึง…ตึง… แปลว่า ทั้ง…ทั้ง… ส่วน ก่อ แปลว่า ก็ หรือใช้ท้ายประโยคเพื่อถาม
• ฮ้อง แปลได้ทั้ง ร้อง และ เรียก ส่วน หื้อ แปลว่า ให้
• เสียงคำเมืองหลายคำเปลี่ยนจากไทยกลางเป็นระบบ เช่น ร→ฮ ช→จ ท→ต
• เพลงใช้สัมผัสท้ายบาทเสียงเดียวตลอดท่อน และคำซ้ำคู่แบบ "ตึงหนักตึงเบา"

ค้นคำในเพลงเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านคำเมืองที่ใช้ตอนไปตลาดได้ที่บทความ ไปกาดแบบคนเมือง

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: กิ๋นล้ำกิ๋นลำ · ล้านนา ล้านนา หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: แม่อุ๊ย · ตึง · ฮ้อง · หื้อ · ก้อย
• จรุส สุนทรสิงห์ (Toni Maxx). เกี๋ยงแก้ว (เนื้อเพลง). OverNormal
• ทิติยา เถาธรรมพิทักษ์. (๒๕๕๔). หนึ่งศตวรรษ "กาดหลวง" มนต์เสน่ห์วันวานมิจางหาย. ผู้จัดการออนไลน์ (เรื่องไฟไหม้ตลาดวโรรสและตลาดต้นลำไย พ.ศ. ๒๕๑๑)