
ภาพ: Popolon / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
สามระบบเดือน: ล้านนา ภาคกลาง ไทลื้อ เทียบกัน
สามระบบเดือน คือชื่อที่เรียกว่าล้านนา ไทลื้อ และภาคกลางนับ เดือน เดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า เดือน) ไม่ตรงกัน ทั้งที่ดูดวงจันทร์ดวงเดียวกัน วันเพ็ญเดือนเดียวกันจึงมีเลขเดือนต่างกันได้ถึงสามเลข เช่น คืนลอยกระทงเป็นเดือน ๑๒ ของภาคกลาง เดือน ๑ ของไทลื้อ และเดือน ๒ ของล้านนา
บทความนี้เป็นตารางเทียบ ๑๒ เดือนฉบับพกพา ใช้คู่กับ เดือนเหนือ ซึ่งอธิบายที่มาของการนับเร็วกว่า ๒ เดือนไว้แล้ว เราจึงไม่เล่าซ้ำ แต่เพิ่มคอลัมน์ไทลื้อ ตัวอย่างวันสำคัญ และเครื่องมือให้เลือกวันที่เอง
เดือนเดียวกัน เรียกเป็นเดือนที่เท่าไร
พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายคำว่า เดือน ไว้ในที่เดียวว่า ชาวล้านนานับเร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน และชาวไทลื้อนับเร็วกว่าภาคกลาง ๑ เดือน ตัวอย่างในพจนานุกรมคือสงกรานต์ ซึ่งเป็นเดือน ๕ ของภาคกลาง เดือน ๖ ของไทลื้อ และเดือน ๗ ของล้านนา
ตารางด้านล่างต่อยอดจากตัวอย่างนั้นจนครบ ๑๒ เดือน ตัวเลขเรียงตามตารางในปฏิทินล้านนา ๒๕๖๕ ฉบับพิมพ์ที่เผยแพร่ และตรวจซ้ำกับปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนาแล้ว
| ล้านนา (ปากเล้ม) | ไทลื้อ (โหรา) | ภาคกลาง | ชื่อเดือนบาลี |
|---|---|---|---|
| ๑ เกี๋ยง | ๑๒ | ๑๑ | อัสสยุชมาส |
| ๒ ยี่ | ๑ เกี๋ยง | ๑๒ | กัตติกมาส |
| ๓ | ๒ ยี่ | ๑ (อ้าย) | มิคสิรมาส |
| ๔ | ๓ | ๒ (ยี่) | ปุสสมาส |
| ๕ | ๔ | ๓ | มาฆมาส |
| ๖ | ๕ | ๔ | ผัคคุณมาส |
| ๗ | ๖ | ๕ | จิตตมาส |
| ๘ | ๗ | ๖ | วิสาขมาส |
| ๙ | ๘ | ๗ | เชฏฐมาส |
| ๑๐ | ๙ | ๘ | อาสาฬหมาส |
| ๑๑ | ๑๐ | ๙ | สาวนมาส |
| ๑๒ | ๑๑ | ๑๐ | ภัททปทมาส |
อ่านแนวตั้งของแต่ละแถว: ทั้งสามช่องคือเดือนจันทรคติเดียวกัน ถ้ารู้เลขของระบบหนึ่ง ก็ลบหรือบวกเพื่อไปอีกระบบได้ ล้านนาลบ ๒ เท่ากับภาคกลาง ไทลื้อลบ ๑ เท่ากับภาคกลาง (เมื่อผลลบเกินศูนย์ให้วนไปเดือน ๑๒)
ทำไมเริ่มนับเดือน ๑ ไม่พร้อมกัน
ปฏิทินล้านนา ๒๕๖๕ ฉบับเดียวกันอธิบายว่า ทั้งสามระบบนับเดือน ๑ จากวันเพ็ญที่ดวงจันทร์อยู่ใกล้ดาวนักษัตรคนละกลุ่ม ล้านนาแบบปากเล้มเริ่มราวฤกษ์ที่ ๑ (อัศวินี) ไทลื้อแบบโหราเริ่มที่ฤกษ์ที่ ๓ (กฤติกา หรือดาวลูกไก่) ส่วนภาคกลางเริ่มที่ฤกษ์ที่ ๕ (มฤคศิระ)
เมื่อจุดเริ่มต่างกันทีละฤกษ์ เลขเดือนจึงห่างกันทีละเดือนเสมอ ความต่างอยู่ที่ ใครเรียกเดือนนั้นว่าเดือนที่เท่าไร ไม่ใช่อยู่ที่วันเพ็ญ
ผู้จัดทำปฏิทินฉบับนั้นระบุด้วยว่า ชื่อ เดือนเกี๋ยง เดิอฯรกยฯง (คำเมืองอ่านว่า เดือนเกี๋ยง) ก็คือคำเดียวกับ "เจี๋ยง" หรือ "เจ๋ง" ตามสำเนียงไทลื้อ ไทขืน และไทใหญ่ เพียงแต่จุดเริ่มนับต่างกัน พจนานุกรมมรดกล้านนาก็บันทึกว่าเรียก เดือนเจี๋ยง ก็ได้
ใครใช้ระบบไหน
- เดือนปากเล้ม เป็นแบบที่ใช้กันโดยมากในล้านนา
- เดือนโหรา ผู้จัดทำปฏิทินล้านนา ๒๕๖๕ ระบุว่าใช้ในกลุ่มที่ได้รับอิทธิพลวัฒนธรรมไทลื้อ–ไทขืนในไทย เช่น แม่สาย เชียงของ เชียงคำ ปง (บางส่วน) และน่านตอนเหนือ และเป็นการนับแบบเดียวกับไทลื้อสิบสองปันนา ไทขืนเชียงตุง และชาวลื้อทางตะวันตกเฉียงเหนือของลาว
- เดือนแบบภาคกลาง ปฏิทินฉบับเดียวกันจัดไทย ไทใหญ่ และลาวไว้ในคอลัมน์เดียวกัน คือนับเดือน ๑ ตรงกัน
ต้องบอกอย่างตรงไปตรงมาว่า ข้อมูลฝั่งไทลื้อในบทความนี้มาจากพจนานุกรมและคำอธิบายของปฏิทินฉบับพิมพ์เพียงฉบับเดียว ชื่อเดือนและวันเทศกาลของไทลื้อแต่ละเมือง เช่น สิบสองปันนาหรือเชียงตุง เรายังตรวจกับงานวิชาการไม่ได้ จึงไม่ใส่ไว้ แทนที่จะเดา อ่านเรื่องชาวไทกลุ่มต่าง ๆ ได้ที่ คนไต
เลือกวันที่ในเครื่องมือ แล้วดูว่าวันนั้นเป็นเดือนที่เท่าไรในสามระบบ หรือแตะแถวในตารางเพื่อดูโดยไม่ต้องใส่วันที่ ตัวเลขของวันที่ได้จากปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา
ตัวอย่างวันสำคัญ ๓ วัน
| วันสำคัญ | ล้านนา | ไทลื้อ | ภาคกลาง |
|---|---|---|---|
| ออกหวะสา ออฯกวัสสฯา (ออกพรรษา) วันเพ็ญ | เดือน ๑ (เกี๋ยง) | เดือน ๑๒ | เดือน ๑๑ |
| ยี่เป็ง ยี่เพงฯ (ลอยกระทง) วันเพ็ญ | เดือน ๒ (ยี่) | เดือน ๑ (เกี๋ยง) | เดือน ๑๒ |
| ปี๋ใหม่เมือง ปีให่มฯเมิอฯง (สงกรานต์) | เดือน ๗ | เดือน ๖ | เดือน ๕ |
ในปี ๒๕๖๙ ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนาคำนวณว่า วันออกหวะสาคือขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนเกี๋ยง ตรงกับวันที่ ๒๖ ตุลาคม ๒๕๖๙
วันยี่เป็งคือขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนยี่ ตรงกับวันที่ ๒๔ พฤศจิกายน ๒๕๖๙ ชื่อ เดือนยี่ เดิอฯรยี่ (คำเมืองอ่านว่า เดือนยี่) ของล้านนากับเดือนยี่ของภาคกลางจึงเป็นคนละเดือนกัน ดูรายละเอียดงานบุญได้ที่ ยี่เป็ง ปี๋ใหม่ และตุง และ เดือนยี่ล้านนา ส่วนเดือนของปี๋ใหม่เมืองอ่านต่อที่ เดือนเจ็ดล้านนา
ปีที่มีเดือนซ้ำ ตารางเลื่อนทั้งแถว
ปี ๒๕๖๙ เป็นปีอธิกมาส ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนาจึงนับ เดือน ๑๐ สองหน คือ ๒๙ มิถุนายน ๒๕๖๙ เป็นขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐ (ก่อน) และ ๒๙ กรกฎาคม ๒๕๖๙ เป็นขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐ (หลัง)
ปฏิทินล้านนา ๒๕๖๕ ฉบับพิมพ์อธิบายว่าเดือนที่เพิ่มคือเดือน ๘ ของภาคกลาง ซึ่งเป็นเดือน ๙ ของไทลื้อ และเดือน ๑๐ ของล้านนา เดือนซ้ำจึงอยู่ในแถวเดียวกันของตาราง ทั้งสามระบบซ้ำพร้อมกัน แต่ละระบบต้องเขียน (ก่อน) หรือ (หลัง) กำกับ
สรุป
- เดือนจันทรคติเป็นเดือนเดียวกัน แต่ล้านนาเรียกเร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน ไทลื้อเร็วกว่า ๑ เดือน (พจนานุกรมมรดกล้านนา คำว่า เดือน)
- ล้านนาใช้เดือนปากเล้ม ไทลื้อใช้เดือนโหรา และเลขเดือนห่างกันทีละเดือนเพราะจุดเริ่มนับ ๑ ต่างกันทีละฤกษ์
- ยี่เป็ง เป็นเดือน ๒ ของล้านนา เดือน ๑ ของไทลื้อ และเดือน ๑๒ ของภาคกลาง
- ปีที่มีเดือนซ้ำ ทุกระบบซ้ำพร้อมกัน ให้ระบุ (ก่อน) หรือ (หลัง)
- ชื่อเดือนและเทศกาลของไทลื้อรายถิ่นยังไม่ยืนยัน จึงไม่ใส่ไว้
ค้นคำว่า เดือน ในพจนานุกรม และอ่านต่อที่ ปฏิทินล้านนา ซึ่งรวมบทความเรื่องเดือนและวันสำคัญของล้านนาไว้ที่เดียว
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: เดือน · เดือนเกี๋ยง · เดือนยี่ · ยี่เป็ง · ปี๋ใหม่เมือง · ออกหวะสา · ปั๋กขะตืนล้านนา
- ปฏิทินล้านนา พ.ศ. ๒๕๖๔–๒๕๖๕ ฉบับพิมพ์เผยแพร่ ในส่วน "คำปรารภ" และ "คำอธิบายปฏิทิน: ชื่อเดือน" (ตารางเทียบเดือนปากเล้ม โหรา และภาคกลาง)
- ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา: moradoklanna.com/calendar (วันที่และเลขเดือนของปี ๒๕๖๙)
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 7 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "เดือน" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 7 คำ จำได้แค่ไหน?


