
เดือนแปดล้านนา: แปดเปง วิสาขะ และเข้าอินทขีล
เดือนแปดล้านนา หรือเดือน ๘ เหนือ คือเดือนที่มีวันเพ็ญซึ่งคนล้านนาเรียกว่า แปดเปง แปดฯเพงฯ (คำเมืองอ่านว่า แปดเปง) พจนานุกรมบันทึกว่าแปดเปงคือเดือน ๘ เหนือ ออก ๑๕ ค่ำ ตรงกับเดือน ๖ เพ็ญของภาคกลาง ซึ่งเป็นวันวิสาขบูชา เดือนแปดจึงเป็นเดือนของวันพระใหญ่วันหนึ่ง และเป็นเดือนที่เชียงใหม่เข้าสู่ช่วงบูชาเสาหลักเมืองที่เรียกว่าเข้าอินทขีล บทความนี้เล่าเดือนแปดในมุมปฏิทิน คือวันสำคัญของปี ๒๕๗๐ แปดเปงกับเข้าอินทขีลตกตรงไหน ความต่างของวันเริ่มเข้าอินทขีลที่เราเจอในแหล่งต่าง ๆ และวันเสียประจำเดือน
- เริ่มเดือน: ขึ้น ๑ ค่ำ เดือนแปด ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๖ พฤษภาคม ๒๕๗๐
- แปดเปง: ขึ้น ๑๕ ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๐ พฤษภาคม ๒๕๗๐ (วิสาขบูชา)
- เข้าอินทขีล ๗ วันตามพจนานุกรม: วันอังคารที่ ๑ ถึงวันจันทร์ที่ ๗ มิถุนายน ๒๕๗๐
- สิ้นเดือน: แรม ๑๕ ค่ำ ตรงกับวันศุกร์ที่ ๔ มิถุนายน ๒๕๗๐ (เดือนนี้มี ๓๐ วัน)
- เดือนถัดไป: เดือนเก้าเริ่มวันเสาร์ที่ ๕ มิถุนายน ๒๕๗๐
เดือนแปดคืออะไร
คนล้านนานับ เดือน เดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า เดือน) เร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน เดือนแปดตามเดือนปากเล้มจึงตรงกับเดือนหกของภาคกลาง วิธีนับและที่มาอ่านที่ เดือนเหนือ ส่วนเดือนก่อนหน้าคือ เดือนเจ็ดล้านนา ซึ่งมีปี๋ใหม่เมือง (เดือนหก ก็อยู่ในชุดเดียวกัน)
เดือนแปดเป็นเดือนเลขคู่ พจนานุกรมเรียกเดือนเลขคู่ว่า เดือนกู้ เดิอฯรคู่ (คำเมืองอ่านว่า เดือนกู้) คือเดือน ๒, ๔, ๖, ๘, ๑๐ และ ๑๒ เดือนคู่มีข้างแรม ๑๕ วัน วันสุดท้ายจึงเป็นแรม ๑๕ ค่ำ ซึ่งพจนานุกรมเรียก ดั๋บเต็๋ม ดัปฯเตมฯ (คำเมืองอ่านว่า ดั๋บเต็๋ม) และยกตัวอย่างไว้ตรง ๆ ว่ามี "แรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๘"
ปี ๒๕๗๐ เดือนแปดมี ๓๐ วัน ตั้งแต่วันพฤหัสบดีที่ ๖ พฤษภาคม ถึงวันศุกร์ที่ ๔ มิถุนายน ซึ่งเป็นวันแรม ๑๕ ค่ำ
วันสำคัญเดือนแปด ๒๕๗๐
วันพระในคำเมืองเรียกว่า วันศีล วันฯสีลฯฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีล) พจนานุกรมแบ่งเป็น วันศีลหน้อย วันฯสีลฯฯห้นฯอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหน้อย) คือขึ้นและแรม ๘ ค่ำ กับ วันศีลหลวง วันฯสีลฯฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหลวง) คือขึ้น ๑๕ ค่ำ และแรม ๑๕ ค่ำของเดือนคู่ เดือนแปดเป็นเดือนคู่ วันศีลหลวงทั้งสองวันจึงตรงกับขึ้น ๑๕ ค่ำและแรม ๑๕ ค่ำ
| วันที่ | วันทางจันทรคติ | ความสำคัญ |
|---|---|---|
| พฤหัสบดี ๖ พ.ค. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๑ ค่ำ เดือนแปด | วันแรกของเดือนแปด |
| พฤหัสบดี ๑๓ พ.ค. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๘ ค่ำ | วันศีลหน้อย |
| พุธ ๑๙ พ.ค. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๑๔ ค่ำ | คืนเดินขึ้นดอยสุเทพ |
| พฤหัสบดี ๒๐ พ.ค. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๑๕ ค่ำ | แปดเปง · วิสาขบูชา · วันศีลหลวง |
| ศุกร์ ๒๘ พ.ค. ๒๕๗๐ | แรม ๘ ค่ำ | วันศีลหน้อย |
| อังคาร ๑ มิ.ย. ๒๕๗๐ | แรม ๑๒ ค่ำ | วันแรกของเข้าอินทขีลตามพจนานุกรม (คำว่า เข้าอินทะขีน) |
| ศุกร์ ๔ มิ.ย. ๒๕๗๐ | แรม ๑๕ ค่ำ | วันศีลหลวง · วันสุดท้ายของเดือนแปด |
| จันทร์ ๗ มิ.ย. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๓ ค่ำ เดือนเก้า | วันสุดท้ายของเข้าอินทขีลตามพจนานุกรม |
วันที่ทั้งหมดคำนวณจาก ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา งานบุญของแต่ละวัดอาจจัดคนละวัน ควรถามวัดใกล้บ้านอีกครั้ง ถ้าอยากเห็นเดือนแปดในปฏิทินทั้งปี แตะวันที่ในปฏิทินด้านล่างเพื่อดูวันทางจันทรคติของวันนั้น
นับถอยหลังสู่วันวิสาขบูชาอยู่ที่ต้นบทความ
แปดเปง: วันวิสาขบูชา
พจนานุกรมอธิบาย วันวิสาข๋ะปู๋จา วันฯวิสาขบูชา (คำเมืองอ่านว่า วันวิสาข๋ะปู๋จา) ว่าคือวันเพ็ญเดือน ๖ ทางจันทรคติ ตรงกับเดือน ๘ เปงของล้านนา เป็นวันคล้ายวันประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพานของพระพุทธเจ้า ซึ่งองค์การสหประชาชาติยกให้เป็น "วันสำคัญของโลก" (พจนานุกรมระบุว่าตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๔๒) ส่วนคำว่า เปง เพงฯ (คำเมืองอ่านว่า เปง) แปลว่าเพ็ญหรือเต็ม และวัน เดือนเป็ง คือวันขึ้น ๑๕ ค่ำ
ปี ๒๕๗๐ แปดเปงตรงกับ วันพฤหัสบดีที่ ๒๐ พฤษภาคม ตามปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา
พจนานุกรมมีข้อควรรู้อีกข้อ ในปีที่เป็น อธิกมาส อธิกมาสฯฯ คือมี ๑๓ เดือนจันทรคติ วันสำคัญทางพุทธศาสนาจะเลื่อนไปอีก ๑ เดือน วันวิสาขบูชาจึงเป็นเดือน ๙ เปง แทนที่จะเป็นเดือน ๘ เปง ปี ๒๕๗๐ ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนาไม่มีเดือนซ้ำ วิสาขบูชาจึงอยู่ที่เดือน ๘ เปงตามปกติ
เดินขึ้นดอยสุเทพคืนก่อนวันวิสาขบูชา
งานวิจัยของ พระอนุวัฒน์ อนุวตฺตโน (๒๕๖๕) อธิบายว่า คนเชียงใหม่เดินขึ้นดอยสุเทพในคืนก่อนวันวิสาขบูชาทุกปี และประเพณีนี้สืบมาตั้งแต่สมัยพญากือนา ผู้ร่วมเดินถือดอกไม้ ธูป เทียนเป็นริ้วขบวน ปี ๒๕๗๐ คืนนั้นคือ วันพุธที่ ๑๙ พฤษภาคม ซึ่งตรงกับขึ้น ๑๔ ค่ำ เดือนแปด ที่มาของประเพณีอ่านที่ พญากือนา และเรื่องดอยสุเทพกับช้างอ่านที่ ช้างเผือกดอยสุเทพ
งานแปดเป็งที่ลำพูน
เบญจวรรณ พลประเสริฐ (๒๕๖๑) อธิบายว่า คนลำพูนเรียกงานสรงน้ำพระธาตุหริภุญชัยว่างาน เดือนแปดเป็ง คือวันเพ็ญเดือน ๘ เหนือ ซึ่งในอดีตงานยาว ๗ วัน อ่านต่อที่ หละปูน
เข้าอินทขีล: เดือนแปดเข้า เดือนเก้าออก
เข้าอินทขีล ในพจนานุกรมสะกดว่า เข้าอินทะขีน เขั้า±นทฯขี (คำเมืองอ่านว่า เข้าอินทะขีน) คือประเพณีบูชา เสาอินทขีล เสาหลักเมืองเชียงใหม่ ที่วัดเจดีย์หลวงวรวิหาร ประเพณีนี้มีอีกชื่อว่า ใส่ขันดอก ไส่ขันฯดอฯก (คำเมืองอ่านว่า ใส่ขันดอก) เพราะที่เสามีขันดอกวางเรียงไว้รองรับดอกไม้ที่ผู้คนนำไปบูชา เรื่องตำนาน ความเป็นมา และวิธีใส่ขันดอกอ่านได้ที่ ใส่ขันดอก ที่นี่เราดูเฉพาะวัน
พจนานุกรมบอกว่าเริ่มวันไหน
คำอธิบายของ เข้าอินทะขีน ระบุว่าพิธีเริ่มตั้งแต่วัน แรม ๑๒ ค่ำ เดือน ๘ เหนือ เรียกว่า "เข้าอินทขีล" ถึง ขึ้น ๓ ค่ำ เดือน ๙ เหนือ เรียกว่า "ออกอินทขีล" รวม ๗ วัน และจำได้ง่าย ๆ ว่า "เดือน ๘ เข้า เดือน ๙ ออก" หรือ "แปดเข้าเก้าออก"
นับตามกฎนี้ ปี ๒๕๗๐ เริ่ม วันอังคารที่ ๑ มิถุนายน (แรม ๑๒ ค่ำ เดือนแปด) และถึง วันจันทร์ที่ ๗ มิถุนายน (ขึ้น ๓ ค่ำ เดือนเก้า) พอดี ๗ วัน เพราะแรม ๑๒, ๑๓, ๑๔ และ ๑๕ ค่ำของเดือนแปด รวมกับขึ้น ๑, ๒ และ ๓ ค่ำของเดือนเก้า ได้ ๔ + ๓ วัน
อีกคำอธิบายหนึ่งนับช้ากว่า ๑ วัน
พจนานุกรมมีรายการอื่นที่เล่าเรื่องเดียวกัน คือคำว่า เสาอินทขีล ซึ่งบอกว่าพิธีนี้จัด ๗ วันเช่นกัน แต่ตั้งแต่ แรม ๑๓ ค่ำ เดือน ๘ ถึง ออก ๔ ค่ำ เดือน ๙ เหนือ งานวิจัยของ พระปลัดไกลนาค อริยวํโส และคณะ (๒๕๖๗) ก็ระบุแบบเดียวกับรายการนี้ ถ้านับแบบนี้ ปี ๒๕๗๐ จะเป็น วันพุธที่ ๒ ถึงวันอังคารที่ ๘ มิถุนายน ซึ่งเป็นเหตุให้บทความ เทศกาลล้านนา ๒๕๗๐ ของเราเขียนช่วงงานว่า "ราว ๑–๘ มิถุนายน" ให้ครอบคลุมทั้งสองแบบ
เราไม่ได้ตัดสินว่าแบบไหนถูก พจนานุกรมเองให้สองคำตอบที่ห่างกัน ๑ วัน และวันจัดงานจริงของแต่ละปีเป็นประกาศของเทศบาลและวัดเจดีย์หลวง ข้อมูลปีที่ผ่านมาที่เราตรวจได้ให้ผลตรงกับกฎของคำว่าเข้าอินทะขีน คือ ปี ๒๕๖๘ ใส่ขันดอก ๒๓–๒๙ พฤษภาคม (ฐานเศรษฐกิจ, ๒๕๖๘) ซึ่งปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนาให้ค่าว่า ๒๓ พฤษภาคม ๒๕๖๘ เป็นแรม ๑๒ ค่ำ เดือนแปด และปี ๒๕๖๙ ใส่ขันดอก ๑๓–๑๙ พฤษภาคม (ไทยรัฐ, ๒๕๖๙) ซึ่งวันเริ่มคือ ๑๓ พฤษภาคม ๒๕๖๙ ตรงกับแรม ๑๒ ค่ำ เดือนแปด ในปฏิทินเช่นกัน
ลองเลือกปีในเครื่องมือด้านล่าง เพื่อดู ๗ วันของเข้าอินทขีลตามกฎของพจนานุกรม พร้อมตัวนับว่าวันนี้เป็นวันที่เท่าไรของงาน หรืออีกกี่วันจะถึง
| ปี | แรม ๑๒ ค่ำ เดือนแปด ถึง ขึ้น ๓ ค่ำ เดือนเก้า (ตามปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา) |
|---|---|
| ๒๕๖๘ | ๒๓–๒๙ พฤษภาคม ๒๕๖๘ |
| ๒๕๖๙ | ๑๓–๑๙ พฤษภาคม ๒๕๖๙ |
| ๒๕๗๐ | ๑ มิถุนายน – ๗ มิถุนายน ๒๕๗๐ |
| ๒๕๗๑ | ๒๐–๒๖ พฤษภาคม ๒๕๗๑ |
เห็นได้ว่าวันเลื่อนไปทุกปี เพราะนับตามจันทรคติ ในสี่ปีนี้ ปี ๒๕๗๐ เป็นปีที่งานเริ่มช้าที่สุด
แฮกนาและต้นฤดูทำนา
พจนานุกรมอธิบายคำว่า แฮกนา แรกฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า แฮกนา) ว่าคือการเริ่มไถนาในวันที่ดีที่สุดในฤดูทำนา
พจนานุกรมไม่ได้ระบุว่าแฮกนาตรงกับเดือนไหน เราจึงไม่ผูกวันนี้เข้ากับเดือนแปดโดยตรง ที่พอบอกได้จากบทความเรื่องเข้าอินทขีลคือ พระปลัดไกลนาค อริยวํโส และคณะ (๒๕๖๗) ระบุว่าชาวเชียงใหม่เชื่อว่าการบูชาเสาอินทขีลทำให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล ลำดับงานในนาทั้งปีอ่านได้ที่ ข้าวและนาในคำเมือง
วันเสียเดือนแปด: เสียปุ๊ดกั๋บศุ๋กร์
คนล้านนาถือ วันเสีย วันฯเสยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเสีย) คือวันอัปมงคลประจำแต่ละเดือน พจนานุกรมบันทึกกลอนที่ผู้เฒ่าผู้แก่ใช้ท่องจำไว้ว่า "เกี๋ยง ห้า เก้า เสียติ๊ดกั๋บจั๋น, ยี่ ห๋ก สิบ เสียอังการวันเดียว, สาม เจ็๋ด สิ๋บเอ็๋ด เสียผั๋ดกั๋บเสาร์, สี่ แปด สิ๋บสอง เสียปุ๊ดกั๋บศุ๋กร์"
ตามกลอนนี้ เดือนสี่ เดือนแปด และเดือนสิบสอง มีวันเสียคือ วันพุธ (ปุ๊ด) กับ วันศุกร์ ปี ๒๕๗๐ เดือนแปดจึงมีวันเสียดังนี้
- วันพุธ: ๑๒, ๑๙, ๒๖ พฤษภาคม และ ๒ มิถุนายน ๒๕๗๐
- วันศุกร์: ๗, ๑๔, ๒๑, ๒๘ พฤษภาคม และ ๔ มิถุนายน ๒๕๗๐
ต่อจากเดือนแปด
เดือนเก้าเริ่มวันเสาร์ที่ ๕ มิถุนายน ๒๕๗๐ ตามปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา บทความเดือนเก้าจะตามมา ระหว่างนี้ดูรายชื่อบทความรายเดือนทั้งชุดได้ที่ ปฏิทินล้านนา: คู่มือทั้งชุด ดูทั้งปีที่ ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐ และอ่านเดือนก่อนหน้าได้ที่ เดือนเจ็ดล้านนา (เดือนหก ก็อยู่ในชุดเดียวกัน)
สรุป
- เดือนแปด คือเดือน ๘ เหนือ ตรงกับเดือนหกภาคกลาง ปี ๒๕๗๐ ตรงกับ ๖ พฤษภาคม ถึง ๔ มิถุนายน และมี ๓๐ วัน เพราะเป็นเดือนคู่
- แปดเปง คือวันเพ็ญเดือน ๘ เหนือ ตรงกับวิสาขบูชา ปี ๒๕๗๐ คือวันพฤหัสบดีที่ ๒๐ พฤษภาคม และคืนก่อนหน้าคือคืนเดินขึ้นดอยสุเทพ
- เข้าอินทขีล ตามคำว่าเข้าอินทะขีนในพจนานุกรม เริ่มแรม ๑๒ ค่ำ เดือน ๘ (ปี ๒๕๗๐ ตรงกับ ๑ มิถุนายน) และออกขึ้น ๓ ค่ำ เดือน ๙ (๗ มิถุนายน) รวม ๗ วัน ส่วนอีกรายการในพจนานุกรมนับช้ากว่า ๑ วัน คือ ๒–๘ มิถุนายน ควรตรวจประกาศของเทศบาลและวัดเจดีย์หลวง
- วันศีลของเดือนคือ ๑๓ และ ๒๐ พฤษภาคม กับ ๒๘ พฤษภาคม และ ๔ มิถุนายน
- ตามกลอนวันเสีย เดือนแปด "เสียปุ๊ดกั๋บศุ๋กร์" คือวันพุธและวันศุกร์
ค้นคำเกี่ยวกับเดือนแปดเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา ดูวันทางจันทรคติของทุกวันได้ที่ ปฏิทินล้านนา และอ่านเรื่องพิธีบูชาเสาหลักเมืองต่อได้ที่ ใส่ขันดอก
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: แปดเปง(https://moradoklanna.com/dict/?แปดเปง) · วันวิสาข๋ะปู๋จา(https://moradoklanna.com/dict/?วันวิสาข๋ะปู๋จา) · เข้าอินทะขีน(https://moradoklanna.com/dict/?เข้าอินทะขีน) · เสาอินทขีล(https://moradoklanna.com/dict/?เสาอินทขีล) · ใส่ขันดอก(https://moradoklanna.com/dict/?ใส่ขันดอก) · แฮกนา(https://moradoklanna.com/dict/?แฮกนา) · วันเสีย(https://moradoklanna.com/dict/?วันเสีย) · อะทิกะมาส(https://moradoklanna.com/dict/?อะทิกะมาส)
- ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา: วันที่ ๖ พฤษภาคม ถึง ๔ มิถุนายน ๒๕๗๐
- พระปลัดไกลนาค อริยวํโส (ศรีแสง), สงัด เชียนจันทึก และพระมหาวิเศษ ปญฺญาวชิโร. (๒๕๖๗). แนวทางการส่งเสริมประเพณีบูชาเสาอินทขีลของพุทธศาสนิกชน จังหวัดเชียงใหม่. Journal of Modern Learning Development ๙(๒)
- พระอนุวัฒน์ อนุวตฺตโน (บังเมฆ). (๒๕๖๕). วิเคราะห์ประเพณีสรงน้ำพระธาตุ: ศึกษาเฉพาะกรณีเตียวขึ้นดอยสุเทพ จังหวัดเชียงใหม่. วารสารปัญญา ๒๙(๓)
- เบญจวรรณ พลประเสริฐ. (๒๕๖๑). พื้นที่กลุ่มคนในงานประเพณีสรงน้ำพระธาตุหริภุญไชยก่อนปี พ.ศ. ๒๕๐๐. มนุษยศาสตร์สาร มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, ๑๙(๑), ๑๑–๓๒
- ฐานเศรษฐกิจ. (๒๕๖๘, ๒๓ พฤษภาคม). งานประเพณีใส่ขันดอกบูชาเสาอินทขีล วัดเจดีย์หลวง เริ่ม ๒๓–๒๙ พ.ค. ๖๘
- ไทยรัฐ. (๒๕๖๙, ๑๓ พฤษภาคม). เริ่มแล้ว ประเพณี "ใส่ขันดอกบูชาเสาอินทขีล" สักการะเสาหลักเมืองเชียงใหม่ ประจำปี ๒๕๖๙
- ภาพประกอบ: Vyacheslav Argenberg / Wikimedia Commons (CC BY 4.0) บันไดพระเจดีย์ วัดเจดีย์หลวง เชียงใหม่ ยามค่ำ
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 19 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "แปดเปง" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 19 คำ จำได้แค่ไหน?


