
ภาพ: Takeaway / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
เครื่องปรุงครัวล้านนา: บ่าแขว่น ดีปี๋ จั๋กไค ฮ้า น้ำปู๋
เครื่องปรุงครัวล้านนา คือกลุ่มคำที่ทำให้อ่านครัวคนเมืองออก ตั้งแต่ บ่าแขว่น บ่าฯแข่วฯร (คำเมืองอ่านว่า บ่าแขว่น) ที่ใส่ในน้ำพริกลาบ ดีปี๋ ดีปีลฯ (คำเมืองอ่านว่า ดีปี๋) เครื่องเทศเผ็ดร้อน และ จั๋กไค จักฯไฯระฯค (คำเมืองอ่านว่า จั๋กไค) ไปจนถึง ฮ้า น้ำปู๋ และถั่วเน่า ที่เป็นรสหมักของครัวเหนือ
บทความนี้รวมเครื่องเทศ เครื่องหอม และเครื่องปรุงรส ๑๒ คำ แต่ละคำมีความหมายและตัวอย่างอาหารตามพจนานุกรมมรดกล้านนา พร้อมชื่อที่คนภาคกลางเรียก ถ้าอยากรู้ว่าทำอาหารอย่างไร ดูต่อที่ คำกริยาในครัวคนเมือง และสารบัญ ครัวล้านนา
บ่าแขว่น ดีปี๋: เครื่องเทศที่คนกลางอาจไม่คุ้น
สองคำนี้เป็นชื่อที่คนต่างถิ่นฟังแล้วไม่รู้ว่าคืออะไร จึงเริ่มที่นี่ก่อน
| คำเมือง | อักษรล้านนา | พจนานุกรมบอกว่า | ชื่อที่คนกลางเรียก |
|---|---|---|---|
| บ่าแขว่น | บ่าฯแข่วฯร | อีกชื่อของ ลูกระมาศ หรือ กำจัดต้น ผลแห้งและเมล็ดใช้ผสมเป็นเครื่องเทศ เครื่องแกง ให้เผ็ดร้อนและหอม | มะแขว่น (ความรู้ทั่วไป) |
| ดีปี๋ | ดีปีลฯ | ไม้เถาเกาะเลื้อยคล้ายพลู ผลเป็นช่อทรงกระบอก กลิ่นฉุนเผ็ดร้อน ใช้เป็นเครื่องเทศ | ดีปลี |
พจนานุกรมเล่าถึงบ่าแขว่น (รายการ บ่าแข่น) ว่าทางเหนือนิยมใส่น้ำพริกลาบ ยำเนื้อไก่ และแกงผักกาด ส่วนใบและยอดอ่อนกินเป็นผักสดจิ้มน้ำพริกหรือกินกับลาบ ได้ด้วย ทั้งสองคำพจนานุกรมไม่ได้ให้ชื่อวิทยาศาสตร์ไว้ เราจึงไม่ระบุ

จั๋กไค ข่า หอมบั่ว หอมขาว: เครื่องหอมในครก
กลุ่มนี้คือของที่ลงครกก่อนอย่างอื่น และหลายคำหน้าตาเหมือนคำไทยกลางจนเข้าใจผิดได้
| คำเมือง | อักษรล้านนา | พจนานุกรมบอกว่า | ชื่อที่คนกลางเรียก |
|---|---|---|---|
| จั๋กไค | จักฯไฯระฯค | พืชสมุนไพรกลิ่นหอม ใช้ดับกลิ่นคาว ใส่น้ำพริก แกงต่าง ๆ ต้มยำ | ตะไคร้ |
| ข่า | ข่า | ไม้ล้มลุกมีเหง้า กลิ่นฉุน ใช้ปรุงอาหาร | ข่า |
| ข่าแกง | ข่าแดงฯ | ข่าชนิดหัวเล็ก รสจัดกว่าข่าหยวก | (ข่าหัวเล็ก) |
| หอมบั่ว | หอฯมบ่฿วฯ | ไม้ล้มลุกมีหัวสีแดงเข้ม ใน ๑ หัวแยกได้ ๒-๓ กลีบ กลิ่นไม่ฉุนจัด รสเผ็ดซ่า | หอมแดง |
| หอมขาว | หอฯมขาวฯ | ไม้ล้มลุกมีหัวใต้ดิน หลายกลีบติดกัน กลิ่นฉุน รสเผ็ดร้อน หอมเตียม ก็ว่า | กระเทียม |
ข่าในพจนานุกรมยังมีความหมายอื่นด้วย คือหิ้งหรือตะแกรงไม้ไผ่เหนือเตาไฟสำหรับวางหรือย่างของ ซึ่งเข้ากับครัวเมืองแบบเตาฟืน ดูเครื่องครัวอื่นได้ใน ข้าวของในครัวคำเมือง
พิก พิกแด้: พริกในครัวเมือง
พิก ฯระฯพิกฯ คือพริก และพิกแด้ ฯระฯพิกฯแด้ คือพริกขี้หนู (พริกแต้ ก็ว่า) พจนานุกรมบอกว่าผลสุกเป็นสีส้มแดงและมีรสเผ็ด ส่วนพริกที่ครัวเมืองเอาไปทำเป็นน้ำพริกนั้น พจนานุกรมระบุว่า น้ำพิก คืออาหารที่ใช้พริกเป็นส่วนประกอบสำคัญ โขลกรวมกับเครื่องปรุงรส มีหลายชนิด ตัวอย่างที่พจนานุกรมยกไว้คือ น้ำพิกหนุ่ม น้ำพิกต๋าแดง น้ำพิกน้ำปู๋ และ น้ำพิกอ่อง อ่านวิธีทำได้ใน น้ำพริกอ่อง
เกื๋อ น้ำป๋า ฮ้า น้ำปู๋ ถั่วเน่า บ่าขาม: รสเค็ม หมัก และเปรี้ยว
กลุ่มสุดท้ายคือเครื่องปรุงที่ให้รสเค็มและรสเปรี้ยว หลายอย่างเป็นของหมัก
| คำเมือง | อักษรล้านนา | พจนานุกรมบอกว่า | ชื่อที่คนกลางเรียก |
|---|---|---|---|
| เกื๋อ | เกิลฯอฯอ | วัตถุรสเค็ม สีขาว ส่วนใหญ่ได้จากทะเล ใช้ปรุงรสอาหาร | เกลือ |
| น้ำป๋า | นาฯปลฯา | น้ำที่ได้จากการหมักปลาหรือสิ่งอื่นกับเกลือ รสเค็ม | น้ำปลา |
| ฮ้า | ร้า | ปลาหมักเกลือ ใส่ข้าวคั่ว ใช้ปรุงอาหาร ป๋าฮ้า ก็ว่า | ปลาร้า |
| น้ำปู๋ | นาฯปู | ปูนาสดตำให้แหลก คั้นเอาน้ำไปเคี่ยวจนข้นเหนียว เป็นสีดำหรือเทาแก่ ใช้ปรุงแกงหน่อไม้ หรือผสมน้ำพริก | น้ำปู |
| ถั่วเน่า | ถ฿วฯเนาฯ | ถั่วเหลืองต้มเปื่อย หมักกับเกลือแล้วตำให้ละเอียด ใช้ปรุงรสอาหารหลายชนิด | ถั่วเน่า |
| บ่าขาม | บ่าฯขามฯ | ไม้ยืนต้น มะขามเปียกให้รสเปรี้ยว ใช้ในอาหารเช่น ผักกาดจอ | มะขาม |
พจนานุกรมมีอีกคำหนึ่งคือ ถั่วเน่าเมอะ (ref 14935) หมายถึงถั่วเน่าที่ปรุงให้รสจัดขึ้น อาจเติมพริก เกลือ ไข่ และมีชื่อ ถั่วเน่าแข๋บ (ref 14934) สำหรับแผ่นกลมบางที่ตากแห้ง
เล่นเกมทายชื่อเครื่องปรุง
ลองทายว่าคนกลางเรียกเครื่องปรุงในครัวเมืองเหล่านี้ว่าอะไร การ์ดแต่ละใบมีคำเมืองจากพจนานุกรม และพลิกบอกความหมายเมื่อตอบ
คำที่ยังไม่พบในพจนานุกรม
ตอนเขียนบทความนี้ เราค้นหา ขมิ้น กะปิ มะกรูด และพริกไทย ในพจนานุกรมมรดกล้านนา แล้วยังไม่พบหัวคำที่ตรงกัน จึงไม่ระบุรูปคำเมืองของคำเหล่านี้ ถ้าท่านรู้ว่าคนเมืองเรียกว่าอะไร แจ้งเราได้ เพื่อให้เพิ่มเข้าพจนานุกรมก่อนเขียนต่อ ส่วนชื่อผักสมุนไพรอื่นที่ใช้กินคู่ ดูใน ผักพื้นบ้านคำเมือง และ คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องอาหาร
สรุป
- บ่าแขว่น และ ดีปี๋ คือเครื่องเทศของครัวเหนือ พจนานุกรมบอกว่าบ่าแขว่นนิยมใส่น้ำพริกลาบ ส่วนดีปี๋ผลเป็นช่อกลิ่นฉุนเผ็ดร้อน
- จั๋กไค คือตะไคร้ หอมบั่ว คือหอมแดง และ หอมขาว คือกระเทียม
- พิก คือพริก เกื๋อ คือเกลือ บ่าขาม คือมะขาม
- ฮ้า น้ำปู๋ ถั่วเน่า เป็นเครื่องปรุงหมักที่เป็นเอกลักษณ์ของครัวเมือง
- เครื่องปรุงบางคำยังไม่มีในพจนานุกรม จึงต้องรอการเพิ่มคำก่อนเขียนเป็นคำเมือง
ค้นคำอื่นได้ที่ พจนานุกรมมรดกล้านนา หรืออ่านต่อเรื่องสมุนไพรในมุมหมอพื้นบ้านที่ หมอเมือง ยาเมือง
แหล่งอ้างอิง
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 20 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "บ่าแขว่น" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 20 คำ จำได้แค่ไหน?


