
เดือนหกล้านนา: ปอยส่างลอง หน้าแล้ง และวันสำคัญ
เดือนหก ห฿กฯ (คำเมืองอ่านว่า ห๋ก) คือเดือนที่หกของปีล้านนา ตรงกับเดือนสี่ของภาคกลาง ตกราวต้นมีนาคมถึงต้นเมษายน เดือนหกล้านนา อยู่กลางหน้าแล้ง แดดแรง ว่างจากงานนา และเป็นช่วงที่ชาวไตจัดปอยส่างลองตามวัดต่าง ๆ
บทความนี้เล่าเดือนหกในมุมปฏิทิน คือวันสำคัญของปี ๒๕๖๙ จังหวะของหน้าแล้ง ว่าปอยส่างลองมาอยู่ตรงไหนของเดือน คำเมืองเรื่องความร้อน และวันเสียประจำเดือน ส่วนรายละเอียดของงานบวชอ่านได้ที่ ปอยส่างลอง
- เริ่มเดือน: ขึ้น ๑ ค่ำ เดือนหก ตรงกับวันจันทร์ที่ ๘ มีนาคม ๒๕๗๐
- วันเดือนเปง (ขึ้น ๑๕ ค่ำ): วันจันทร์ที่ ๒๒ มีนาคม ๒๕๗๐
- สิ้นเดือน: แรม ๑๕ ค่ำ ตรงกับวันอังคารที่ ๖ เมษายน ๒๕๗๐ (เดือนนี้มี ๓๐ วัน)
- เดือนถัดไป: เดือนเจ็ดเริ่มวันพุธที่ ๗ เมษายน ๒๕๗๐
เดือนหกคืออะไร
คนล้านนานับ เดือน เดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า เดือน) เร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน เดือนหกตามเดือนปากเล้มจึงตรงกับเดือนสี่ของภาคกลาง วิธีนับและที่มาอ่านที่ เดือนเหนือ ส่วนเดือนก่อนหน้าคือ เดือนสี่ล้านนา ซึ่งมีสี่เป็งและตานข้าวใหม่
เดือนหกเป็นเดือนเลขคู่ พจนานุกรมเรียกว่า เดือนกู้ เดิอฯรคู่ (คำเมืองอ่านว่า เดือนคู่) คือเดือน ๒ ๔ ๖ ๘ ๑๐ และ ๑๒ จึงมี ๓๐ วัน และคืนสุดท้ายคือแรม ๑๕ ค่ำ ที่เรียกว่า ดั๋บเต็๋ม ดัปฯเตมฯ (คำเมืองอ่านว่า ดั๋บเต็ม) ซึ่งพจนานุกรมระบุว่ามีเฉพาะเดือนคู่ ข้างขึ้น ๑๕ ค่ำคือ วันเดือนเป็ง วันฯเดิอฯรเพงฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเดือนเป็ง) วันเพ็ญของเดือน
วันสำคัญเดือนหก ๒๕๖๙
วันพระในคำเมืองคือ วันศีล วันฯสีลฯฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีล) แบ่งเป็น วันศีลหน้อย วันฯสีลฯฯห้นฯอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหน้อย) คือขึ้นและแรม ๘ ค่ำ กับ วันศีลหลวง วันฯสีลฯฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหลวง) คือขึ้น ๑๕ ค่ำ และแรม ๑๕ ค่ำของเดือนคู่
| วันที่ | วันทางจันทรคติ | ความสำคัญ |
|---|---|---|
| จันทร์ ๘ มี.ค. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๑ ค่ำ เดือนหก | วันแรกของเดือนหก |
| จันทร์ ๑๕ มี.ค. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๘ ค่ำ | วันศีลหน้อย |
| จันทร์ ๒๒ มี.ค. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๑๕ ค่ำ | วันเดือนเป็ง · วันศีลหลวง |
| อังคาร ๓๐ มี.ค. ๒๕๗๐ | แรม ๘ ค่ำ | วันศีลหน้อย (ตรงกับวันเสีย) |
| อังคาร ๖ เม.ย. ๒๕๗๐ | แรม ๑๕ ค่ำ (ดั๋บเต็๋ม) | วันศีลหลวง · วันสุดท้ายของเดือนหก (ตรงกับวันเสีย) |
วันที่ทั้งหมดคำนวณจาก ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา งานบุญของแต่ละวัดอาจจัดคนละวัน ควรถามวัดใกล้บ้านอีกครั้ง แตะวันที่ในปฏิทินด้านล่างเพื่อดูวันทางจันทรคติของแต่ละวัน
หน้าแล้ง: เดือนที่ว่างจากงานนา
พจนานุกรมมีคำว่า แล้ง แล้งฯ (คำเมืองอ่านว่า แล้ง) แปลว่าหน้าแล้ง ฤดูไม่มีฝน และ ยามแล้ง ยามฯแล้งฯ (คำเมืองอ่านว่า ยามแล้ง) ที่แปลว่าหน้าแล้งเช่นกัน ส่วนความร้อนคือ ฮ้อน ร้อฯร (คำเมืองอ่านว่า ฮ้อน) และอากาศอบอ้าวก่อนฝนจะตกเรียก ฮ้อนอวม ร้อฯรอวฯม (คำเมืองอ่านว่า ฮ้อนอวม) พจนานุกรมไม่มีคำว่า "หน้าฮ้อน" เป็นคำหลัก คำเรียกฤดูของคนเมืองผูกกับงานนามากกว่า อ่านเพิ่มที่ ฟ้าฝนลมคำเมือง
เมื่อเก็บเกี่ยวเสร็จและนายังไม่ถึงเวลาไถ ชาวบ้านจึงมีเวลาและแรงสำหรับงานบุญใหญ่ ตามบทความในมรดกล้านนา งานที่เข้ากับช่วงนี้มีดังนี้
| งาน | ที่มาของช่วงเวลา | อ่านต่อ |
|---|---|---|
| ปอยหลวง พอฯยฯหลฯวฯง งานฉลองถาวรวัตถุในวัด | วุฒิพงศ์ คำออน และคณะ (อ้างมณี พยอมยงค์) ว่าจัดราวเดือน ๔–๕–๖ เหนือ | ปอยหลวง |
| บวชลูกแก้ว บวฯชลูกแก้วฯ ของคนเมือง | เอกสารของชมรมอนุรักษ์วัฒนธรรมประเพณีเชียงใหม่ (๒๕๓๙) ว่านิยมเดือน ๖ ๘ และ ๙ เหนือ | บวชลูกแก้ว |
| ยกเสาเรือน (ปักเฮือน) | มณี พยอมยงค์ (๒๕๒๙) ว่านิยมเดือนคู่ คือเดือน ๖ และ ๘ เหนือ | เรือนกาแล |
| ปอยส่างลองของชาวไต | แต่ละวัดกำหนดวันเอง ดูหัวข้อถัดไป | ปอยส่างลอง |
ในช่วงหน้าแล้ง ต้นคูนก็ออกดอกสีเหลืองสด คำเมืองเรียกต้นคูนหรือราชพฤกษ์ว่า ลมแล้ง ล฿มฯแล้งฯ (คำเมืองอ่านว่า ลมแล้ง) และดอกของมันคือ ดอกลมแล้ง ดอฯกล฿มฯแล้งฯ (คำเมืองอ่านว่า ดอกลมแล้ง) สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (๒๕๖๓) รายงานจากกว๊านพะเยาว่าดอกคูนปกติออกดอกราวเดือนเมษายนถึงพฤษภาคม จึงคาบเกี่ยวระหว่างปลายเดือนหกกับเดือนเจ็ด
ปอยส่างลองในเดือนหก
ปอยส่างลอง คืองานบวชสามเณรของ ชาวไต (ไตใหญ่ หรือไทใหญ่ในภาษาไทยภาคกลาง) พจนานุกรมอธิบายว่า ไต ไท (คำเมืองอ่านว่า ไต) คือชื่อที่ชาวไตเรียกตนเอง และ ส่างลอง ส่างฯลอฯง (คำเมืองอ่านว่า ส่างลอง) คือเด็กชายผู้เตรียมบวช แต่งกายแบบเจ้าชาย ส่วน ปอย พอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ปอย) คืองานฉลอง เรื่องที่มา ตำนาน และเครื่องแต่งกายอ่านครบได้ที่ ปอยส่างลอง
ปอยส่างลองไม่ได้ผูกกับวันที่ตายตัวของเดือนหก แต่ละวัดกำหนดวันเอง งานวิจัยของพระอาทิตย์ ภู่คำ และคณะ (๒๕๖๓) ระบุว่าเริ่มได้ตั้งแต่เดือน ๓ ถึงเดือน ๖ ตามการนับของชาวไต (ราวมีนาคมถึงพฤษภาคม) ซึ่งเป็นการนับเดือนของชาวไตเอง ไม่ใช่เดือนหกของล้านนา เดือนหกจึงเป็นช่วงที่ซ้อนกับฤดูปอยส่างลอง ตัวอย่างจากปี ๒๕๖๘ ที่ ททท. สำนักงานแม่ฮ่องสอนรวบรวมไว้ แสดงว่าแต่ละวัดจัดคนละช่วง
| วัด (แม่ฮ่องสอน) | วันจัดงาน ปี ๒๕๖๘ | วันแห่ครัวหลู่ |
|---|---|---|
| วัดหมอกจำแป่ (อ.เมือง) | ๑๙–๒๒ มีนาคม | ๒๑ มีนาคม |
| วัดหัวเวียง (อ.เมือง) | ๑–๓ เมษายน | ๒ เมษายน |
| วัดศรีบุญเรือง (อ.แม่สะเรียง) | ๔–๗ เมษายน | ๕ และ ๖ เมษายน |
| วัดป่าลาน (อ.เมือง) | ๑๘–๒๐ เมษายน | ๑๙ เมษายน |
| วัดม่วงสร้อย (อ.ปาย) | ๒๕–๒๗ เมษายน | ๒๖ เมษายน |
| วัดบ้านกลาง (อ.เมือง) | ๑–๓ พฤษภาคม | ๒ พฤษภาคม |
ตารางนี้เป็นเพียงตัวอย่าง ปี ๒๕๗๐ ยังไม่มีกำหนดการที่เราตรวจได้ ผู้สนใจควรถามวัดหรือ ททท. สำนักงานแม่ฮ่องสอนก่อนเดินทาง บางวัดจัด ๓ วัน บางวัดจัด ๔ วัน ตามตารางข้างต้น
ถ้าอยากเห็นว่าแต่ละวันของงานทำอะไร ลองเดินตามเส้นเวลาด้านล่าง เลือกได้ทั้งแบบ ๓ วันตามงานวิจัยที่เมืองเชียงตุง และแบบ ๔ วันตามที่ Posttoday บันทึกที่วัดกลางทุ่ง แม่ฮ่องสอน ป้ายด้านบนจะเปลี่ยนจากส่างลองเป็นสามเณรเมื่อถึงขั้นผลัดผ้าเหลือง

ขบวนแห่มีเสียง มองเซิง มอฯงเซิงฯ (คำเมืองอ่านว่า มองเซิง) กลองสองหน้าของชาวไต และคนเมืองก็มีงานคล้ายกันคือ บวชลูกแก้ว ที่เรียกผู้จะบวชว่า ลูกแก้ว ลูกแก้วฯ (คำเมืองอ่านว่า ลูกแก้ว) เทียบสองประเพณีได้ที่ บวชลูกแก้ว
วันเสียเดือนหก: เสียอังการวันเดียว
คนล้านนาถือ วันเสีย คือวันอัปมงคลประจำเดือน พจนานุกรมบันทึกกลอนที่ผู้เฒ่าผู้แก่ท่องจำว่า "เกี๋ยง ห้า เก้า เสียติ๊ดกั๋บจั๋น, ยี่ ห๋ก สิบ เสียอังการวันเดียว, สาม เจ็๋ด สิ๋บเอ็๋ด เสียผั๋ดกั๋บเสาร์, สี่ แปด สิ๋บสอง เสียปุ๊ดกั๋บศุ๋กร์" ตามกลอนนี้เดือนหกมีวันเสียคือ วันอังคาร วันเดียว ปี ๒๕๖๙ ตรงกับวันที่ ๙, ๑๖, ๒๓, ๓๐ มีนาคม และ ๖ เมษายน ๒๕๗๐
วันอังคารที่ ๓๐ มีนาคมเป็นทั้งแรม ๘ ค่ำ (วันศีลหน้อย) และวันเสีย ส่วนวันอังคารที่ ๖ เมษายนเป็นทั้งวันศีลหลวงและวันเสีย งานบุญที่กำหนดด้วยวันทางจันทรคติ เช่น วันศีล ย่อมตรงกับวันของเดือนนั้นเสมอ
ต่อจากเดือนหก
เดือนเจ็ดเริ่มวันพุธที่ ๗ เมษายน ๒๕๗๐ เป็นเดือนของปี๋ใหม่เมือง ดูวันที่ทั้งปีได้ที่ ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐ และอ่านวิธีคำนวณวันที่ได้ที่ วันพญาวัน บทความเดือนเจ็ดจะตามมา ระหว่างนี้ดูรายชื่อบทความรายเดือนทั้งชุดได้ที่ ปฏิทินล้านนา: คู่มือทั้งชุด
สรุป
- เดือนหก คือเดือน ๖ เหนือ ตรงกับเดือนสี่ภาคกลาง ปี ๒๕๖๙ ตรงกับ ๘ มีนาคม ถึง ๖ เมษายน ๒๕๗๐ และมี ๓๐ วัน เพราะเป็นเดือนคู่ (นับตามเดือนปากเล้ม)
- วันเดือนเปงคือวันจันทร์ที่ ๒๒ มีนาคม วันศีลคือ ๑๕ ๒๒ ๓๐ มีนาคม และ ๖ เมษายน
- เป็นกลางหน้าแล้ง ว่างจากงานนา จึงเป็นช่วงของปอยหลวง บวชลูกแก้ว และปอยส่างลองของชาวไต ซึ่งแต่ละวัดกำหนดวันเอง
- ต้นคูนหรือ ลมแล้ง ออกดอกเหลืองราวเมษายนถึงพฤษภาคม
- ตามกลอนวันเสีย เดือนหก "เสียอังการวันเดียว" คือวันอังคาร
ค้นคำเกี่ยวกับเดือนและฤดูเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา ดูวันทางจันทรคติของทุกวันได้ที่ ปฏิทินล้านนา และอ่านเดือนก่อนหน้าได้ที่ เดือนสี่ล้านนา
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ห๋ก · แล้ง · ยามแล้ง · ลมแล้ง · ส่างลอง · วันเสีย
- ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา: วันที่ ๒๒ มีนาคม ๒๕๗๐
- ฐานเศรษฐกิจ. (๒๕๖๘, ๒๐ มีนาคม). แม่ฮ่องสอน ชวนนักท่องเที่ยวร่วมงานประเพณีปอยส่างลอง ปี 2568 (ข้อมูลจาก ททท. สำนักงานแม่ฮ่องสอน)
- พระอาทิตย์ ภู่คำ, โผน นามณี และพระครูสมุห์ธนโชติ จิรธมฺโม. (๒๕๖๓). แนวทางการอนุรักษ์ประเพณีปอยส่างลองในเขตอำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่. วารสารพุทธศาสตร์ศึกษา ๑๑(๑)
- อานุรักษ์ สาแก้ว และพระมหาธนกร สุภวโส. (๒๕๖๓). การศึกษาประวัติความเป็นมาของประเพณีปอยส่างลองในเมืองเชียงตุง ประเทศเมียนมาร์. วารสารวิทยาลัยสงฆ์นครลำปาง ๙(๑)
- กาญจน์ อายุ. (๒๕๖๑, ๑๔ เมษายน). เรื่องปอยส่างลอง แม่ฮ่องสอน. Posttoday
- ชมรมอนุรักษ์วัฒนธรรมประเพณีเชียงใหม่. (๒๕๓๙). ประเพณีเก่าเชียงใหม่ ๗๐๐ ปี. อ้างใน การทำบุญบวชลูกแก้ว สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยพายัพ
- มณี พยอมยงค์. (๒๕๒๙). ประเพณีสิบสองเดือนล้านนาไทย. อ้างใน ประเพณีปลูกเรือนใหม่ สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยพายัพ
- สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. (๒๕๖๓, ๔ เมษายน). ดอกคูณเหลืองอร่ามบานสะพรั่งรับลมร้อนตลอดข้างถนนริมกว๊านพะเยา (อ้างแนวหน้า)
- ภาพประกอบจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 24 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "ห๋ก" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 24 คำ จำได้แค่ไหน?


