มรดกล้านนา

🌐 Read in English

ช่อดอกคูนสีเหลืองสดห้อยลงจากกิ่ง ใต้ท้องฟ้าสีฟ้า มีใบเขียวอยู่ด้านหลัง

ภาพ: Basile Morin / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) ดอกคูนที่ดอนเตา สี่พันดอน ประเทศลาว ครอปโดยมรดกล้านนา

เดือนหกล้านนา: ปอยส่างลอง หน้าแล้ง และวันสำคัญ

เดือนหก ห฿กฯ (คำเมืองอ่านว่า ห๋ก) คือเดือนที่หกของปีล้านนา ตรงกับเดือนสี่ของภาคกลาง ตกราวต้นมีนาคมถึงต้นเมษายน เดือนหกล้านนา อยู่กลางหน้าแล้ง แดดแรง ว่างจากงานนา และเป็นช่วงที่ชาวไตจัดปอยส่างลองตามวัดต่าง ๆ

บทความนี้เล่าเดือนหกในมุมปฏิทิน คือวันสำคัญของปี ๒๕๖๙ จังหวะของหน้าแล้ง ว่าปอยส่างลองมาอยู่ตรงไหนของเดือน คำเมืองเรื่องความร้อน และวันเสียประจำเดือน ส่วนรายละเอียดของงานบวชอ่านได้ที่ ปอยส่างลอง

ห฿กฯ
ห๋ก
น๑.หก - เลขหลักหน่วยถัดจาก ๕ น๒.ไผ่ตง - ไม้ไผ่ขนาดใหญ่ ก.วิ่ง,กระโดด,เต้น
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
ℹ️ ข้อมูล
เดือนหก ปี ๒๕๖๙ ตามปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา
- เริ่มเดือน: ขึ้น ๑ ค่ำ เดือนหก ตรงกับวันจันทร์ที่ ๘ มีนาคม ๒๕๗๐
- วันเดือนเปง (ขึ้น ๑๕ ค่ำ): วันจันทร์ที่ ๒๒ มีนาคม ๒๕๗๐
- สิ้นเดือน: แรม ๑๕ ค่ำ ตรงกับวันอังคารที่ ๖ เมษายน ๒๕๗๐ (เดือนนี้มี ๓๐ วัน)
- เดือนถัดไป: เดือนเจ็ดเริ่มวันพุธที่ ๗ เมษายน ๒๕๗๐

เดือนหกคืออะไร

คนล้านนานับ เดือน เดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า เดือน) เร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน เดือนหกตามเดือนปากเล้มจึงตรงกับเดือนสี่ของภาคกลาง วิธีนับและที่มาอ่านที่ เดือนเหนือ ส่วนเดือนก่อนหน้าคือ เดือนสี่ล้านนา ซึ่งมีสี่เป็งและตานข้าวใหม่

ℹ️ ข้อมูล
ป้ายบอกวิธีนับ: วันที่ทั้งหมดในบทความนี้นับตามเดือนปากเล้ม ซึ่งเป็นวิธีที่ปฏิทินมรดกล้านนาใช้ ถ้านับตามเดือนโหรา วันเดียวกันนี้จะเป็นเดือน ๕ (เร็วกว่าภาคกลาง ๑ เดือน) บางถิ่นใช้วิธีนี้ ปฏิทินที่พิมพ์เผยแพร่จึงอาจเรียกเดือนไม่ตรงกัน

เดือนหกเป็นเดือนเลขคู่ พจนานุกรมเรียกว่า เดือนกู้ เดิอฯรคู่ (คำเมืองอ่านว่า เดือนคู่) คือเดือน ๒ ๔ ๖ ๘ ๑๐ และ ๑๒ จึงมี ๓๐ วัน และคืนสุดท้ายคือแรม ๑๕ ค่ำ ที่เรียกว่า ดั๋บเต็๋ม ดัปฯเตมฯ (คำเมืองอ่านว่า ดั๋บเต็ม) ซึ่งพจนานุกรมระบุว่ามีเฉพาะเดือนคู่ ข้างขึ้น ๑๕ ค่ำคือ วันเดือนเป็ง วันฯเดิอฯรเพงฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเดือนเป็ง) วันเพ็ญของเดือน

💡 เกร็ดความรู้
ห๋ก ในคำเมืองไม่ได้แปลว่าเลข ๖ อย่างเดียว พจนานุกรมบันทึกว่าเป็นไผ่ตง และเป็นคำกริยาแปลว่า วิ่ง กระโดด เต้น ด้วย เช่น ห๋กแล่น ห฿กฯแล่นฯ (คำเมืองอ่านว่า ห๋กแล่น) แปลว่าวิ่งหนี ถ้าได้ยินคนพูดว่า "ห๋ก" ต้องดูบริบทว่าหมายถึงอะไร

วันสำคัญเดือนหก ๒๕๖๙

วันพระในคำเมืองคือ วันศีล วันฯสีลฯฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีล) แบ่งเป็น วันศีลหน้อย วันฯสีลฯฯห้นฯอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหน้อย) คือขึ้นและแรม ๘ ค่ำ กับ วันศีลหลวง วันฯสีลฯฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหลวง) คือขึ้น ๑๕ ค่ำ และแรม ๑๕ ค่ำของเดือนคู่

วันที่ วันทางจันทรคติ ความสำคัญ
จันทร์ ๘ มี.ค. ๒๕๗๐ ขึ้น ๑ ค่ำ เดือนหก วันแรกของเดือนหก
จันทร์ ๑๕ มี.ค. ๒๕๗๐ ขึ้น ๘ ค่ำ วันศีลหน้อย
จันทร์ ๒๒ มี.ค. ๒๕๗๐ ขึ้น ๑๕ ค่ำ วันเดือนเป็ง · วันศีลหลวง
อังคาร ๓๐ มี.ค. ๒๕๗๐ แรม ๘ ค่ำ วันศีลหน้อย (ตรงกับวันเสีย)
อังคาร ๖ เม.ย. ๒๕๗๐ แรม ๑๕ ค่ำ (ดั๋บเต็๋ม) วันศีลหลวง · วันสุดท้ายของเดือนหก (ตรงกับวันเสีย)

วันที่ทั้งหมดคำนวณจาก ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา งานบุญของแต่ละวัดอาจจัดคนละวัน ควรถามวัดใกล้บ้านอีกครั้ง แตะวันที่ในปฏิทินด้านล่างเพื่อดูวันทางจันทรคติของแต่ละวัน

หน้าแล้ง: เดือนที่ว่างจากงานนา

พจนานุกรมมีคำว่า แล้ง แล้งฯ (คำเมืองอ่านว่า แล้ง) แปลว่าหน้าแล้ง ฤดูไม่มีฝน และ ยามแล้ง ยามฯแล้งฯ (คำเมืองอ่านว่า ยามแล้ง) ที่แปลว่าหน้าแล้งเช่นกัน ส่วนความร้อนคือ ฮ้อน ร้อฯร (คำเมืองอ่านว่า ฮ้อน) และอากาศอบอ้าวก่อนฝนจะตกเรียก ฮ้อนอวม ร้อฯรอวฯม (คำเมืองอ่านว่า ฮ้อนอวม) พจนานุกรมไม่มีคำว่า "หน้าฮ้อน" เป็นคำหลัก คำเรียกฤดูของคนเมืองผูกกับงานนามากกว่า อ่านเพิ่มที่ ฟ้าฝนลมคำเมือง

เมื่อเก็บเกี่ยวเสร็จและนายังไม่ถึงเวลาไถ ชาวบ้านจึงมีเวลาและแรงสำหรับงานบุญใหญ่ ตามบทความในมรดกล้านนา งานที่เข้ากับช่วงนี้มีดังนี้

งาน ที่มาของช่วงเวลา อ่านต่อ
ปอยหลวง พอฯยฯหลฯวฯง งานฉลองถาวรวัตถุในวัด วุฒิพงศ์ คำออน และคณะ (อ้างมณี พยอมยงค์) ว่าจัดราวเดือน ๔–๕–๖ เหนือ ปอยหลวง
บวชลูกแก้ว บวฯชลูกแก้วฯ ของคนเมือง เอกสารของชมรมอนุรักษ์วัฒนธรรมประเพณีเชียงใหม่ (๒๕๓๙) ว่านิยมเดือน ๖ ๘ และ ๙ เหนือ บวชลูกแก้ว
ยกเสาเรือน (ปักเฮือน) มณี พยอมยงค์ (๒๕๒๙) ว่านิยมเดือนคู่ คือเดือน ๖ และ ๘ เหนือ เรือนกาแล
ปอยส่างลองของชาวไต แต่ละวัดกำหนดวันเอง ดูหัวข้อถัดไป ปอยส่างลอง

ในช่วงหน้าแล้ง ต้นคูนก็ออกดอกสีเหลืองสด คำเมืองเรียกต้นคูนหรือราชพฤกษ์ว่า ลมแล้ง ล฿มฯแล้งฯ (คำเมืองอ่านว่า ลมแล้ง) และดอกของมันคือ ดอกลมแล้ง ดอฯกล฿มฯแล้งฯ (คำเมืองอ่านว่า ดอกลมแล้ง) สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (๒๕๖๓) รายงานจากกว๊านพะเยาว่าดอกคูนปกติออกดอกราวเดือนเมษายนถึงพฤษภาคม จึงคาบเกี่ยวระหว่างปลายเดือนหกกับเดือนเจ็ด

ล฿มฯแล้งฯ
ลมแล้ง
น.ต้นคูน,ราชพฤกษ์
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

ปอยส่างลองในเดือนหก

ปอยส่างลอง คืองานบวชสามเณรของ ชาวไต (ไตใหญ่ หรือไทใหญ่ในภาษาไทยภาคกลาง) พจนานุกรมอธิบายว่า ไต ไท (คำเมืองอ่านว่า ไต) คือชื่อที่ชาวไตเรียกตนเอง และ ส่างลอง ส่างฯลอฯง (คำเมืองอ่านว่า ส่างลอง) คือเด็กชายผู้เตรียมบวช แต่งกายแบบเจ้าชาย ส่วน ปอย พอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ปอย) คืองานฉลอง เรื่องที่มา ตำนาน และเครื่องแต่งกายอ่านครบได้ที่ ปอยส่างลอง

ปอยส่างลองไม่ได้ผูกกับวันที่ตายตัวของเดือนหก แต่ละวัดกำหนดวันเอง งานวิจัยของพระอาทิตย์ ภู่คำ และคณะ (๒๕๖๓) ระบุว่าเริ่มได้ตั้งแต่เดือน ๓ ถึงเดือน ๖ ตามการนับของชาวไต (ราวมีนาคมถึงพฤษภาคม) ซึ่งเป็นการนับเดือนของชาวไตเอง ไม่ใช่เดือนหกของล้านนา เดือนหกจึงเป็นช่วงที่ซ้อนกับฤดูปอยส่างลอง ตัวอย่างจากปี ๒๕๖๘ ที่ ททท. สำนักงานแม่ฮ่องสอนรวบรวมไว้ แสดงว่าแต่ละวัดจัดคนละช่วง

วัด (แม่ฮ่องสอน) วันจัดงาน ปี ๒๕๖๘ วันแห่ครัวหลู่
วัดหมอกจำแป่ (อ.เมือง) ๑๙–๒๒ มีนาคม ๒๑ มีนาคม
วัดหัวเวียง (อ.เมือง) ๑–๓ เมษายน ๒ เมษายน
วัดศรีบุญเรือง (อ.แม่สะเรียง) ๔–๗ เมษายน ๕ และ ๖ เมษายน
วัดป่าลาน (อ.เมือง) ๑๘–๒๐ เมษายน ๑๙ เมษายน
วัดม่วงสร้อย (อ.ปาย) ๒๕–๒๗ เมษายน ๒๖ เมษายน
วัดบ้านกลาง (อ.เมือง) ๑–๓ พฤษภาคม ๒ พฤษภาคม

ตารางนี้เป็นเพียงตัวอย่าง ปี ๒๕๗๐ ยังไม่มีกำหนดการที่เราตรวจได้ ผู้สนใจควรถามวัดหรือ ททท. สำนักงานแม่ฮ่องสอนก่อนเดินทาง บางวัดจัด ๓ วัน บางวัดจัด ๔ วัน ตามตารางข้างต้น

ถ้าอยากเห็นว่าแต่ละวันของงานทำอะไร ลองเดินตามเส้นเวลาด้านล่าง เลือกได้ทั้งแบบ ๓ วันตามงานวิจัยที่เมืองเชียงตุง และแบบ ๔ วันตามที่ Posttoday บันทึกที่วัดกลางทุ่ง แม่ฮ่องสอน ป้ายด้านบนจะเปลี่ยนจากส่างลองเป็นสามเณรเมื่อถึงขั้นผลัดผ้าเหลือง

ร่มทองหลายคันกางเหนือขบวนแห่ส่างลองบนถนน ประดับพู่และพวงดอกไม้
ร่มทองกางกั้นให้ส่างลองแต่ละคนในขบวนแห่ · ภาพ: Niwat Tantayanusorn / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

ขบวนแห่มีเสียง มองเซิง มอฯงเซิงฯ (คำเมืองอ่านว่า มองเซิง) กลองสองหน้าของชาวไต และคนเมืองก็มีงานคล้ายกันคือ บวชลูกแก้ว ที่เรียกผู้จะบวชว่า ลูกแก้ว ลูกแก้วฯ (คำเมืองอ่านว่า ลูกแก้ว) เทียบสองประเพณีได้ที่ บวชลูกแก้ว

⚠️ ข้อควรระวัง
งานบวชเป็นพิธีของครอบครัวและชุมชนชาวไต ผู้ไปชมควรให้เกียรติ ไม่ขวางขบวน และขออนุญาตก่อนถ่ายภาพใกล้ ๆ

วันเสียเดือนหก: เสียอังการวันเดียว

คนล้านนาถือ วันเสีย คือวันอัปมงคลประจำเดือน พจนานุกรมบันทึกกลอนที่ผู้เฒ่าผู้แก่ท่องจำว่า "เกี๋ยง ห้า เก้า เสียติ๊ดกั๋บจั๋น, ยี่ ห๋ก สิบ เสียอังการวันเดียว, สาม เจ็๋ด สิ๋บเอ็๋ด เสียผั๋ดกั๋บเสาร์, สี่ แปด สิ๋บสอง เสียปุ๊ดกั๋บศุ๋กร์" ตามกลอนนี้เดือนหกมีวันเสียคือ วันอังคาร วันเดียว ปี ๒๕๖๙ ตรงกับวันที่ ๙, ๑๖, ๒๓, ๓๐ มีนาคม และ ๖ เมษายน ๒๕๗๐

วันอังคารที่ ๓๐ มีนาคมเป็นทั้งแรม ๘ ค่ำ (วันศีลหน้อย) และวันเสีย ส่วนวันอังคารที่ ๖ เมษายนเป็นทั้งวันศีลหลวงและวันเสีย งานบุญที่กำหนดด้วยวันทางจันทรคติ เช่น วันศีล ย่อมตรงกับวันของเดือนนั้นเสมอ

ℹ️ ข้อมูล
กลอนนี้ใช้กับเดือนตามเดือนปากเล้ม ถ้านับตามเดือนโหรา วันเดียวกันนี้เป็นเดือน ๕ จึงใช้วรรค "เกี๋ยง ห้า เก้า" คือวันอาทิตย์และวันจันทร์ ปฏิทินแต่ละถิ่นจึงต่างกันได้ ในบทความนี้ใช้ตามเดือนปากเล้ม รายละเอียดทุกเดือนอ่านที่ วันเสียล้านนา

ต่อจากเดือนหก

เดือนเจ็ดเริ่มวันพุธที่ ๗ เมษายน ๒๕๗๐ เป็นเดือนของปี๋ใหม่เมือง ดูวันที่ทั้งปีได้ที่ ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐ และอ่านวิธีคำนวณวันที่ได้ที่ วันพญาวัน บทความเดือนเจ็ดจะตามมา ระหว่างนี้ดูรายชื่อบทความรายเดือนทั้งชุดได้ที่ ปฏิทินล้านนา: คู่มือทั้งชุด

สรุป

  • เดือนหก คือเดือน ๖ เหนือ ตรงกับเดือนสี่ภาคกลาง ปี ๒๕๖๙ ตรงกับ ๘ มีนาคม ถึง ๖ เมษายน ๒๕๗๐ และมี ๓๐ วัน เพราะเป็นเดือนคู่ (นับตามเดือนปากเล้ม)
  • วันเดือนเปงคือวันจันทร์ที่ ๒๒ มีนาคม วันศีลคือ ๑๕ ๒๒ ๓๐ มีนาคม และ ๖ เมษายน
  • เป็นกลางหน้าแล้ง ว่างจากงานนา จึงเป็นช่วงของปอยหลวง บวชลูกแก้ว และปอยส่างลองของชาวไต ซึ่งแต่ละวัดกำหนดวันเอง
  • ต้นคูนหรือ ลมแล้ง ออกดอกเหลืองราวเมษายนถึงพฤษภาคม
  • ตามกลอนวันเสีย เดือนหก "เสียอังการวันเดียว" คือวันอังคาร

ค้นคำเกี่ยวกับเดือนและฤดูเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา ดูวันทางจันทรคติของทุกวันได้ที่ ปฏิทินล้านนา และอ่านเดือนก่อนหน้าได้ที่ เดือนสี่ล้านนา

แหล่งอ้างอิง

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 24 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "ห๋ก" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 24 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

ฉัตรทองลวดลายฉลุและยอดเจดีย์ทองคำของวัดพระธาตุดอยสุเทพ เชียงใหม่ ถ่ายเงยขึ้นไปบนท้องฟ้าที่มีเมฆบาง

เดือนห้าล้านนา: ห้าเป็ง มาฆะปู๋จา และฤดูปอยหลวง

21 พฤศจิกายน 2569 ประเพณี

เดือนห้าล้านนาคือเดือน ๕ เหนือ ตรงกับเดือนสามภาคกลาง ปี ๒๕๖๙ ตรงกับ ๗ ก.พ.–๗ มี.ค. อ่านห้าเป็ง มาฆะปู๋จา ฤดูปอยหลวง วันศีล วันเสีย และคำเมื…

ทิวเขามีหมอกลงเหนือนาขั้นบันไดที่เกี่ยวข้าวแล้ว เห็นตอซังสีน้ำตาลเป็นแถว ท้องฟ้าสีฟ้าอ่อนยามเช้า

เดือนสี่ล้านนา: สี่เป็ง ตานข้าวใหม่ หิงไฟพระเจ้า และวันสำคัญ

19 ตุลาคม 2569 ประเพณี

เดือนสี่ล้านนาคือเดือน ๔ เหนือ ตรงกับเดือนยี่ภาคกลาง ปี ๒๕๖๙ ตรงกับ ๘ ม.ค.–๖ ก.พ. อ่านสี่เป็ง ตานข้าวใหม่ หิงไฟพระเจ้า วันศีล วันเสีย และคำ…

บันไดพระเจดีย์หลวงยามค่ำคืน แสงไฟสีเหลืองส่องเจดีย์และต้นไม้ใหญ่ใต้ท้องฟ้าสีน้ำเงินเข้ม เชียงใหม่

เดือนแปดล้านนา: แปดเปง วิสาขะ และเข้าอินทขีล

21 พฤศจิกายน 2569 ประเพณี

เดือนแปดล้านนาคือเดือน ๘ เหนือ ตรงกับเดือนหกภาคกลาง ปี ๒๕๗๐ ตรงกับ ๖ พ.ค.–๔ มิ.ย. อ่านแปดเปง วิสาขบูชา เข้าอินทขีล ๗ วัน และวันเสียวันพุธวั…

โคมกระดาษทรงล้านนาสีแดงและสีเหลืองแขวนเรียงกันใต้ท้องฟ้าสีครามและเมฆขาว มองจากมุมต่ำขึ้นไป

ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐: วันสำคัญทั้งปี วันศีล วันเสีย และยี่เป็ง

18 ตุลาคม 2569 ประเพณี

ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐ ครบทั้งปี เดือนเหนือแต่ละเดือนตรงกับวันที่เท่าไร วันศีล วันเสีย ปี๋ใหม่เมือง วันพญาวัน เข้าพรรษา ออกพรรษา และยี่เป็ง ๑๓ พ…

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด