สามล้อ: เรียนคำเมืองจากเพลงของจรัล มโนเพ็ชร

เพลงสามล้อ เป็นเพลงคำเมืองของ จรัล มโนเพ็ชร ชื่อเพลงคือคำที่คนเชียงใหม่รู้จักดี สามล้อ สามฯลํอฯ (คำเมืองอ่านว่า สามล้อ) พจนานุกรมให้ความหมายว่า "รถจักรยานสามล้อ (แรงคน) รับจ้าง" คือรถถีบรับจ้างที่ใช้แรงคน ซึ่งยังเห็นได้ในเมืองเชียงใหม่จนถึงทุกวันนี้

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม เพลงนี้ยังมีลิขสิทธิ์ และเรายังหาเนื้อร้องที่ตรวจเทียบจากสองแหล่งอิสระไม่ได้ จึงยังไม่ยกถ้อยคำในเพลงมาไว้ที่นี่ และไม่เล่าเนื้อเรื่องของเพลง เราเรียนจากสิ่งที่ตรวจได้ คือคำรอบ ๆ ชื่อเพลงจากพจนานุกรม และชีวิตของสามล้อในเมืองเชียงใหม่ แล้วชวนคุณฟังเพลงจากเสียงทางการเอง

ฟังเพลงก่อน

วิกิพีเดียลงรายชื่อผลงานของจรัลไว้ว่า สามล้อ เป็นเพลงที่ ๘ ในชุด โฟล์คซองคำเมือง ลูกข้าวนึ่ง (พ.ศ. ๒๕๒๔) และเป็นเพลงที่ ๓ ในอัลบั้มรวมเพลง คิดถึง จรัล...ราชาโฟล์คซองคำเมือง (พ.ศ. ๒๕๔๔) ฐานข้อมูลแผ่นเสียง Discogs ซึ่งลงรายการอัลบั้ม ลูกข้าวนึ่ง ฉบับพิมพ์ใหม่ (ค.ศ. ๒๐๑๘) ก็มี สามล้อ อยู่ในด้านบีของแผ่น และระบุให้จรัลเป็นผู้ประพันธ์คำร้องและทำนองของอัลบั้มนี้ ส่วนเสียงทางการที่ฟังได้ใน YouTube เป็นไฟล์เสียงที่ส่งผ่าน AnyMind Music ในนามผู้ถือสิทธิ์ RMS (℗ RMS) YouTube สร้างเป็นช่อง "จรัล มโนเพ็ชร – Topic" ลงวันที่ ๒๔ ธันวาคม ๒๕๖๓

▶

เสียงนี้มาจากช่อง จรัล มโนเพ็ชร – Topic ซึ่งสร้างจากเพลงที่ผู้ถือสิทธิ์ส่งเข้าระบบ ลองฟังหนึ่งรอบแล้วจดคำที่คุณได้ยินไว้ แล้วเทียบกับตารางคำในบทความนี้ การได้ยินคำจริงในทำนองช่วยให้จำได้นานกว่าการอ่านอย่างเดียว

สามล้อในพจนานุกรม: สี่ชนิดที่ต่างกัน

พจนานุกรมมรดกล้านนาไม่ได้ลงแค่คำว่า สามล้อ แต่แยกเป็นสี่คำ ซึ่งบอกว่าคนเมืองรู้จักรถสามล้อหลายแบบ

คำที่น่าสนใจที่สุดคือ เคื่อง ซึ่งในคำเมืองแปลว่า "เครื่อง" (เครื่องยนต์) ดังนั้น สามล้อเคื่อง คือสามล้อที่มีเครื่องยนต์ เทียบกับ ขี่รถเคื่อง ที่พจนานุกรมแปลว่า ขี่รถจักรยานยนต์ ส่วนสามล้อธรรมดาไม่มีคำว่าเคื่อง คือใช้แรงคนถีบ

ส่วน สามล้ออ้อง พจนานุกรมให้ความหมายรวมว่า รถจักรยานสามล้อ "พ่วงข้าง" คำว่า อ้อง ไม่ได้ลงเป็นคำแยกในที่นี้ เราจึงไม่เดาที่มาของคำ

รถถีบ รถสองวง และแหว้น: คำเรื่องล้อ

สามล้อถีบก็คือรถถีบที่ต่อเป็นสามล้อ ลองดูคำเรื่องรถถีบในพจนานุกรม

คำว่า วง ว฿งฯ ในพจนานุกรมใช้เรียกสิ่งที่เป็นห่วง รถสองวง จึงอ่านได้ว่ารถที่มีสองห่วง คือสองล้อ (นี่เป็นการอ่านของเรา) ส่วน รถปู๊ คือจักรยานแบบชาย และ รถแม่ คือแบบหญิง ใช้คู่คำ ปู๊ กับ แม่ แบบเดียวกับ จ๊างปู้ (ช้างพลาย ช้างตัวผู้) กับ จ๊างแม่ (ช้างพัง ช้างตัวเมีย)

ถีบ ปั่น ขี่ นั่ง: กริยาของคนเดินทาง

คำกริยาที่ใช้กับรถถีบในพจนานุกรมมีสามกลุ่ม

• ถีบ ถีปฯ แปลว่า ถีบ ขับ พุ่งไป รีบเร่ง และ ถีบรถ ถีปฯร฿ถฯ คือ ปั่นรถจักรยาน
• ขี่รถถีบ ขี่ร฿ถฯถีบ คือ ถีบรถจักรยาน และ ปั่นรถถีบ ปั่นฯร฿ถฯถีปฯ คือ ขี่จักรยาน พจนานุกรมยกท่อนหนึ่งจากเพลง สาวมอเตอร์ไซค์ ของจรัลเป็นตัวอย่างของคำนี้
• ขี่ ขี่ ในพจนานุกรมมีความหมายว่า นั่งคร่อม (ขี่ม้า ขี่ช้าง) และ "โดยสาร" ด้วย ส่วน นั่ง นั่งฯ คือ หย่อนก้นให้ติดกับพื้นหรือที่รอง

ผู้ถีบสามล้อจึงเป็นคน "ถีบรถ" ส่วนผู้โดยสารเป็นคน "นั่ง" รถ และพจนานุกรมก็เขียนไว้ว่า ขี่ ใช้กับ "โดยสาร" ได้เหมือนกัน เช่น ขี่รถม้า คือโดยสารรถม้า ลองอ่านต่อเรื่องรถม้าของเมืองลำปางที่ ลำปาง เขลางค์นคร

จ้าง เหมา ก้า ย่อมก้า: คำเรื่องค่าสามล้อ

การนั่งสามล้อเป็นการ "จ้าง" คือคำเรื่องเงินที่ใช้กับสามล้อโดยตรง

• จ้าง จ้างฯ แปลว่า ให้ทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยให้ค่าตอบแทนเป็นเงินหรือสิ่งของ ความหมายของ สามล้อ ในพจนานุกรมมีคำว่า "รับจ้าง" อยู่ในตัว
• เหมา เหัมฯา แปลว่า คิดเป็นจำนวนรวม ทั้งหมดเบ็ดเสร็จ พจนานุกรมยกตัวอย่าง เหมาก่อสร้าง ใช้กับการตกลงราคารวมแบบเหมาได้
• ก้า ค่าฯ ในพจนานุกรม (ที่ไทยกลางเขียน ค่า) แปลว่า ราคา คุณประโยชน์ของคนและสิ่งของ เมื่อพูดถึงค่าจ้างสามล้อ ก็คือเรื่องของ "ก้า" ตัวนี้
• ย่อมก้า ย่อฯมค่าฯ แปลว่า ลดราคา (ลดก้า และ หล๋ดก้า ก็ว่า) ส่วน ย่อม ย่อฯม เมื่อใช้กับราคาแปลว่า เบา ลดลง เช่น "ย่อมหื้อ ๕ บาท" คือ ลดราคาให้ ๕ บาท

หน่วยเงินที่ได้ยินในกาดคือ บาท บาฯทฯ ซึ่งพจนานุกรมว่า ๑๐๐ สตางค์ หรือ ๔ สลึง เท่ากับ ๑ บาท กับ สะหลึง สึๆลฯง (สลึง) ซึ่งคือ ๒๕ สตางค์ ถ้าอยากฝึกต่อราคาและฝึกนับเลขแบบคนเมือง อ่านต่อที่ ต่อราคาแบบคนเมือง

ตัวเลขที่รายงานข่าวพูดถึงในหัวข้อถัดไปคือ ๓๐ ถึง ๕๐ และ ๒๐๐ ถึง ๓๐๐ บาท ลองใส่ตัวเลขเหล่านี้ลงในเครื่องมือด้านล่างเพื่อดูว่าคำเมืองอ่านอย่างไร

สามล้อในเมืองเชียงใหม่วันนี้

ไทยพีบีเอสรายงานเมื่อวันที่ ๑๙ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๖ ว่า สามล้อถีบในตัวเมืองเชียงใหม่ซึ่งรอรับผู้โดยสารแถว กาดหลวง กาดฯ (คำเมืองอ่านว่า กาด แปลว่า ตลาด) เหลืออยู่เพียง ๒๘ คัน ผู้ขับมีอายุราว ๖๐ ถึง ๘๕ ปี และเมื่อราว ๖ ถึง ๗ ปีก่อนหน้านั้นมีอยู่ ๖๐ คัน คนขับเล่าว่าลูกค้าส่วนใหญ่เป็นขาประจำ และยังไม่มีคนรุ่นใหม่มาสืบทอดอาชีพนี้

ตัวเลขค่าจ้างในรายงานฉบับนั้นมีสองแบบ

ราคานี้เป็นตัวเลขของปี ๒๕๖๖ และเป็นการเล่าของคนขับ ไม่ใช่อัตราตายตัว ราคาจริงขึ้นกับระยะทางและตกลงกันก่อนขึ้นรถ ตามที่คำ ย่อมก้า กับ เหมา ข้างบนใช้อธิบาย รายงานเล่าด้วยว่าโครงการโรตารีเชียงใหม่ช่วยดูแลสามล้อมาราว ๗ ถึง ๘ ปี ทั้งซ่อมรถ ทำความสะอาด จัดเครื่องแบบ และอบรมภาษาง่าย ๆ ให้คนขับเพื่อพูดกับนักท่องเที่ยว

ถนนในเมืองและทางที่สามล้อผ่าน

คำเรื่องทางที่พบในพจนานุกรม ใช้ได้ทันทีเวลาบอกทางคนถีบสามล้อ

• ซอย ซอฯยฯ ตรอก ถนนสายเล็ก ๆ
• ตางสุม ทาฯงฯสุม บริเวณที่ถนนหลายสายมาบรรจบกัน
• ตางไขว่ ทาฯงฯไข่วฯ ทางไขว้ สี่แยก (ตางไคว่ ก็ว่า)
• กาด ตลาด ในพจนานุกรมมีทั้ง กาดก้อม (ตลาดเล็ก) กาดนัด กาดแลง และ กาดหมั้ว (ตลาดสดที่ขายทั้งวัน) อ่านต่อที่ ไปกาดแบบคนเมือง

เพลงนี้ควรฟังอย่างไร

เนื่องจากเรายังไม่ได้ยกเนื้อเพลง ขอเสนอวิธีฟังที่ใช้ได้กับเพลงคำเมืองทุกเพลง

1. ฟังรอบแรกโดยไม่ดูตัวหนังสือ แล้วจดคำที่จับได้ว่าเป็นคำเมือง
2. ฟังรอบที่สอง ตั้งใจฟังคำเกี่ยวกับรถ คน และเงิน แล้วลองเทียบกับตารางในบทความนี้
3. ค้นคำที่ไม่รู้จักใน พจนานุกรมมรดกล้านนา

ถ้าคุณมีเนื้อเพลงฉบับที่เชื่อถือได้และอยากให้เราเพิ่มบทเรียนจากถ้อยคำในเพลง บอกเราได้ เราจะตรวจกับพจนานุกรมก่อนเสมอ

สรุป

• สามล้อ คือรถจักรยานสามล้อแรงคนรับจ้าง พจนานุกรมแยกไว้สี่ชนิด ได้แก่ สามล้อ สามล้อแดง สามล้ออ้อง และ สามล้อเคื่อง (สามล้อมีเครื่องยนต์)
• คำเรื่องล้อ ได้แก่ รถถีบ รถสองวง รถปู๊ รถแม่ แหว้น และกริยา ถีบ ปั่น ขี่ นั่ง
• คำเรื่องค่าโดยสาร ได้แก่ จ้าง เหมา ก้า ย่อมก้า บาท สะหลึง
• รายงานไทยพีบีเอส ปี ๒๕๖๖ ระบุว่าเชียงใหม่เหลือสามล้อถีบ ๒๘ คัน ค่าบริการ ๓๐ ถึง ๕๐ บาท (ขนของ) และ ๒๐๐ ถึง ๓๐๐ บาท (นักท่องเที่ยว)

ค้นคำเรื่องรถและการเดินทางเพิ่มใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านเพลงอื่นของจรัลที่พูดถึงชีวิตเมืองได้ที่ สาวมอเตอร์ไซค์ และ สาวเชียงใหม่ หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ สามล้อ สามล้อแดง สามล้ออ้อง สามล้อเคื่อง รถถีบ รถสองวง รถปู๊ รถแม่ แหว้นรถถีบ ล้อ ถีบ ปั่นรถถีบ ขี่ จ้าง เหมา ก้า ย่อมก้า บาท สะหลึง ตางสุม ตางไขว่ ซอย กาด และคำอื่นในบทความ
• วิกิพีเดีย. จรัล มโนเพ็ชร (ใช้ตรวจรายชื่ออัลบั้มเบื้องต้น)
• Discogs. จรัล มโนเพ็ชร – สุนทรี เวชานนท์ – โฟล์คซองคำเมือง "ลูกข้าวนึ่ง" (ฉบับพิมพ์ใหม่ ค.ศ. ๒๐๑๘ รายชื่อเพลงและเครดิต)
• จรัล มโนเพ็ชร – Topic. สามล้อ. YouTube (℗ RMS, เผยแพร่ ๒๔ ธันวาคม ๒๕๖๓)
• ไทยพีบีเอส. (๒๕๖๖, ๑๙ กุมภาพันธ์). “สามล้อถีบ” ไร้คนรุ่นใหม่สืบทอด นับถอยหลังสู่ตำนาน
• Lanner News. ก๊อนเก๊าเล่าล้านนา: เรื่องเล่าของ “ตาพัน มานพ ยาระณะ” จากชายถีบสามล้อสู่ศิลปินแห่งชาติ