แม่ค้าปลาจ่อม: เรียนคำเมืองจากเพลงของจรัล มโนเพ็ชร

เพลงแม่ค้าปลาจ่อม เป็นเพลงคำเมืองของ จรัล มโนเพ็ชร ที่ตั้งชื่อตามแม่ค้าชราที่นั่งขายอาหารหมักชนิดหนึ่งของครัวเมือง คือ ปลาจ่อม ซึ่งคำเมืองเขียนเป็น ป๋าจ่อม ปลฯาจ่อฯม (คำเมืองอ่านว่า ป๋าจ่อม) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "ปลาตัวเล็ก ๆ เช่นปลาซิว หมักด้วยเกลือประสมดินประสิว" เพลงนี้มีทั้งคำเรื่องตลาด คำเรียกคนแก่ คำเรื่องเงินบาทเงินสลึง และคำเรื่องปากท้อง จึงเป็นบทเรียนที่ดีของคนอยากเรียนคำเมืองในชีวิตจริง

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม เพลงนี้ยังมีลิขสิทธิ์ เราจึงยกเนื้อร้องมาเพียงไม่กี่วลีสั้น ๆ เท่าที่ใช้อธิบายคำ แล้วชวนไปฟังเพลงจากเสียงทางการ

ฟังเพลงก่อน

ตามรายชื่อผลงานของจรัลในวิกิพีเดีย แม่ค้าปลาจ่อม เป็นเพลงที่ ๓ ในอัลบั้ม จรัลกับแคนเดิ้ล เอื้องผึ้ง-จันผา (พ.ศ. ๒๕๒๗) และเป็นเพลงที่ ๖ ในอัลบั้ม ตำนานโฟล์ค (พ.ศ. ๒๕๒๙) ส่วนฐานข้อมูลแผ่นเสียง Discogs ลงแผ่นเสียง เอื้องผึ้ง-จันผา ของค่ายโกลเด้นซาวด์ ไว้ว่าเพลงนี้เป็นเพลงแรกในด้านเอ (แทร็ก A3) และระบุปีของแผ่นเป็น ค.ศ. ๑๙๘๕ (พ.ศ. ๒๕๒๘) แหล่งทั้งสองให้ปีต่างกันหนึ่งปี เราจึงบอกว่าเป็นราวปี ๒๕๒๗ ถึง ๒๕๒๘ เสียงทางการที่ฟังได้ใน YouTube เป็นไฟล์เสียงที่ส่งผ่าน AnyMind Music ในนามผู้ถือสิทธิ์ RMS (℗ RMS) ลงวันที่ ๒๔ ธันวาคม ๒๕๖๓

▶

เสียงนี้มาจากช่อง จรัล มโนเพ็ชร – Topic ซึ่งสร้างจากเพลงที่ผู้ถือสิทธิ์ส่งเข้าระบบ ลองฟังหนึ่งรอบก่อน แล้วค่อยอ่านคำอธิบายข้างล่าง

วลีสั้น ๆ ในเพลง

เนื้อร้องในบทความนี้มาจากบล็อกของนักฟังเพลงที่รวบรวมเนื้อเพลงของจรัลไว้ (สองฉบับของบล็อกเดียวกัน พ.ศ. ๒๕๔๙ ตรงกันทุกคำในวลีที่เรายก) ไม่ใช่ฉบับทางการ และเรายังไม่พบฉบับที่สามที่เป็นอิสระมาเทียบ เราจึงยกเพียงวลีเดียวที่เป็นที่จดจำของเพลง ส่วนที่เหลือเล่าด้วยคำของเรา

ปากเดียวบ่ยาก สามปากต้องดิ้น — แม่ค้าปลาจ่อม, คำร้อง/ทำนอง: จรัล มโนเพ็ชร

เพลงเล่าถึงหญิงชราผู้นั่งขายปลาจ่อมเป็นถ้วยในราคาไม่กี่บาท ต้องหาเลี้ยงปากท้องในบ้านหลายคน (สรุปความด้วยคำของเรา) ส่วนเนื้อเรื่องที่เหลือ ฟังได้จากเสียงทางการข้างบน

คำไทยกลางเรียกหญิงชราว่า แม่เฒ่า ส่วนพจนานุกรมเขียน เถ้า เถั้า ว่า "เฒ่า แก่ มีอายุมาก" เช่น คนเถ้า คือคนแก่ คำเมืองเรียกผู้หญิงสูงวัยว่า แม่เถ้า ส่วน อุ๊ย อุ้ ในพจนานุกรมเป็นคำเรียกบิดามารดาของพ่อแม่ (พ่ออุ้ย แม่อุ้ย) ซึ่งเป็นอีกคำหนึ่งที่ใช้เรียกผู้สูงวัย

ปลาจ่อมคืออะไร

คำอธิบายของพจนานุกรมมรดกล้านนา คือ ปลาตัวเล็ก ๆ เช่นปลาซิว หมักด้วยเกลือประสมดินประสิว ส่วนฐานข้อมูลอาหารหมักของไทยที่ศูนย์วิจัย JIRCAS (ญี่ปุ่น) รวบรวมไว้อธิบายสูตรที่ต่างออกไปเล็กน้อย คือใช้ปลาซิวหรือกุ้งตัวเล็ก คลุกกับเกลือ ข้าวคั่วป่น และกระเทียม แล้วปิดภาชนะวางไว้ที่อุณหภูมิห้องราว ๓ ถึง ๕ วัน เก็บได้ราว ๒ สัปดาห์ รสเปรี้ยวและเค็ม กินกับข้าวสวย หรือผสมตะไคร้ซอย หอมแดง พริก เป็นน้ำจิ้มผัก ทั้งสองแหล่งตรงกันที่ว่าเป็นปลาตัวเล็กหมักเกลือ ต่างกันที่ส่วนผสมอื่น ซึ่งสูตรบ้านต่าง ๆ ก็ย่อมไม่เหมือนกัน

ข้อสังเกตว่าทำไมคำเมืองเขียน ป๋า ปลฯา แทน ปลา ตอนต้นคำ เพราะพจนานุกรมระบุเกี่ยวกับ ก้วย ก้ลฯวฯยฯ (กล้วย) ว่า "คำเมืองไม่มีเสียงกล้ำ" จึงตัด ล ออกจาก ปล เหลือเสียง ป และใช้เสียงจัตวา ส่วน ปลาร้า กลายเป็น ป๋าฮ้า เพราะ ร ออกเสียงเป็น ฮ ตามกฎเสียงที่อ่านได้ใน กฎเสียงคำเมือง ส่วนคำว่า หมัก ในพจนานุกรมคือ หมั๋ก หัมฯก แปลว่า แช่ทิ้งไว้

อ่านชื่อปลาอีกหลายชนิดได้ที่ ชื่อปลาในคำเมือง และดูว่าปลาหมักเหล่านี้ไปอยู่ในครัวเมืองตรงไหนใน ครัวล้านนา

กาด คนขาย และคำเรื่องขายของ

ปลาจ่อมเป็นของที่คนเมืองซื้อขายกันในกาด คำเรื่องตลาดที่พจนานุกรมมีและเกี่ยวกับเพลงนี้คือ

• กาด กาดฯ คือตลาด ทั้ง กาดก้อม (ตลาดเล็ก) กาดนัด กาดแลง และ กาดหมั้ว กาดฯหั้฿มฯวฯฯ ที่แปลว่า ตลาดสดที่ซื้อขายกันตลอดทั้งวัน
• นั่งกาด คือ นั่งขายของ ตรงกับภาพแม่ค้านั่งขายในเพลง
• ขาย คือ เอาของแลกเงินตรา ส่วน ขายม่วน ขายฯม่วฯร แปลว่า ขายดี มีผู้ซื้อของมาก

คำเรื่องไปซื้อของและต่อราคา อ่านต่อได้ที่ ไปกาดแบบคนเมือง และ ต่อราคาแบบคนเมือง

ถ้วย บาท สลึง: คำเรื่องเงินในกาด

การขายปลาจ่อมเป็นถ้วยพาให้คิดถึงเรื่องราคา ถ้วย ในพจนานุกรมมีความหมายแรกว่า ชาม ภาชนะก้นลึกสำหรับใส่อาหาร ดังนั้น ถ้วยปลาจ่อม คือปลาจ่อมที่ตักใส่ถ้วยขาย ส่วน บาท แบ่งเป็น ๔ สลึง และ สะหลึง สึๆลฯง (สลึง) คือ ๒๕ สตางค์ ตามที่พจนานุกรมให้ไว้ คำว่า ถ้วย ยังเป็นหนึ่งในคำที่คนไทยกลางอ่านผิดความหมายได้บ่อย ลองเล่นเกมด้านล่างดู

เซาะ หากิ๋น ตางกิ๋น: คำเรื่องปากท้อง

เพลงนี้พูดเรื่องการหาเลี้ยงชีพของคนยากจนด้วยถ้อยคำง่าย ๆ ที่ยังใช้กันอยู่

• หากิ๋น หากินฯ ทำมาหากิน ทำงานหาเลี้ยงชีวิต (พจนานุกรมบอกว่า เซาะมาหากิ๋น และ เซาะว่าหากิ๋น ก็ว่า)
• เซาะ โซอฯะ แปลว่า เสาะ แสวงหา ค้นหา เช่น ไปเซาะเห็ด (ไปหาเก็บเห็ด)
• ตางกิ๋น ทาฯงฯกินฯ วิธีการหาเลี้ยงชีพ อาชีพ

ในความเห็นของเรา คำเหล่านี้ทำให้เห็นว่าหัวใจของเพลงไม่ใช่เรื่องปลาจ่อมเอง แต่เป็นเรื่องความเพียรของคนแก่คนหนึ่งที่ยังต้องออกไปหาเลี้ยงชีพ และเพลงเล่าด้วยน้ำเสียงเห็นใจ

ความหมายของเพลงโดยรวม

สรุปด้วยคำของเรา เพลงเล่าถึงแม่เฒ่าคนหนึ่งที่นั่งขายปลาจ่อมเป็นถ้วย ต้องหาเลี้ยงคนในบ้านหลายปาก ชีวิตเธอลำบาก แต่เพลงมองด้วยความเอื้ออาทร เป็นอีกด้านหนึ่งของชีวิตเมืองเหนือ ที่ต่างจากเพลงสนุก ๆ อย่าง ผักกาดจอ และ ของกิ๋นคนเมือง ของจรัลคนเดียวกัน

สรุป

• ป๋าจ่อม คือปลาตัวเล็กหมักเกลือ แยกจาก ป๋าฮ้า (ปลาร้า) ป๋าส้ม (ปลาส้ม) และ ป๋าแบ (ปลาตัวเขื่อง ผ่าแผ่หมักเกลือตากแห้ง)
• คำในกาด ได้แก่ กาด กาดหมั้ว นั่งกาด ขาย ขายม่วน ถ้วย บาท สะหลึง
• แม่เถ้า คือหญิงแก่ ส่วน หากิ๋น เซาะ ตางกิ๋น คือคำเรื่องหาเลี้ยงชีพ
• เสียงเปลี่ยนที่เห็นในบทความ ได้แก่ ปล เป็น ป๋า (ตัด ล และใช้เสียงจัตวา) ร เป็น ฮ และ เฒ่า เป็น เถ้า

ค้นคำเพิ่มใน พจนานุกรมมรดกล้านนา หรืออ่านต่อในชุดเดียวกัน สาวเชียงใหม่ · บ้านบนดอย หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ ป๋าจ่อม ป๋า ป๋าแบ ป๋าฮ้า ป๋าส้ม นั่งกาด กาด กาดหมั้ว ขาย ขายม่วน ถ้วย บาท สะหลึง เถ้า แม่เถ้า เซาะ หากิ๋น ตางกิ๋น อุ๊ย หมั๋ก ก้วย และคำอื่นในบทความ
• วิกิพีเดีย. จรัล มโนเพ็ชร (ใช้ตรวจรายชื่ออัลบั้มเบื้องต้น)
• Discogs. จรัล มโนเพ็ชร – เอื้องผึ้ง-จันผา (แผ่นเสียง Golden Sound รายชื่อเพลง)
• จรัล มโนเพ็ชร – Topic. แม่ค้าปลาจ่อม. YouTube (℗ RMS, เผยแพร่ ๒๔ ธันวาคม ๒๕๖๓)
• กะว่าก๋า. (๒๕๔๙). เนื้อเพลงของจรัล มโนเพ็ชร ฉบับแก้ไขตรวจทาน และ เนื้อเพลงของอ้ายจรัล มโนเพ็ชร. Bloggang (เนื้อร้องฉบับเทียบ ใช้เป็นเบาะแสเท่านั้น)
• JIRCAS. Plaa-jorm Koong-jorm (sour fermented small fish/shrimp). Thai Fermented Foods Database