เพลงลูกข้าวนึ่ง: เรียนคำเมืองจากเพลงของจรัล มโนเพ็ชร

ลูกข้าวนึ่ง เป็นเพลงโฟล์คซองคำเมืองของ จรัล มโนเพ็ชร ที่เล่าเรื่องคนเมืองผ่านจานข้าว เพลงชวนเราไปดูว่าใครกินขนมปัง ใครกินข้าวโพด แล้วคนเมืองกินอะไร คำตอบคือ ข้าวนึ่ง หรือในพจนานุกรมคำเมืองคือ เข้าหนึ้ง เขั้าหึ้นฯง (คำเมืองอ่านว่า เข้าหนึ้ง) ข้าวเหนียวนึ่งสุกที่คนเมืองกินกันทุกบ้าน

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม จะไม่ลงเนื้อเพลงทั้งเพลง แต่หยิบวรรคสั้น ๆ และคำที่ควรรู้ อธิบายความหมายและเสียง ฟังเพลงเต็มได้จากวิดีโอทางการด้านล่าง

เพลงลูกข้าวนึ่ง ที่มาและอัลบั้ม

จรัล มโนเพ็ชร เป็นผู้แต่งเพลงนี้ วิกิพีเดียลงเพลงลูกข้าวนึ่งเป็นเพลงแรกของอัลบั้ม โฟล์คซองคำเมือง ลูกข้าวนึ่ง (พ.ศ. ๒๕๒๔) และลงอีกครั้งในอัลบั้ม จรัลกับแคนเดิ้ล เอื้องผึ้ง-จันผา (พ.ศ. ๒๕๒๗) สุนทร คำยอด (๒๕๕๙) ก็อ้างถึงเพลงนี้ว่า "ลูกข้าวนึ่ง พ.ศ. ๒๕๒๔" ตรงกัน

▶

วิดีโอจากช่องทางการของค่าย Nititad AOA Official ที่ระบุว่าเพลงนี้เป็นของจรัล มโนเพ็ชร ในอัลบั้ม "โฟล์คซองคำเมือง" คำบรรยายวิดีโอไม่มีเนื้อเพลง เราจึงตรวจคำร้องเทียบกัน ๓ แหล่ง คือเว็บเนื้อเพลง ๒ แห่งและงานวิจัยของสุนทร คำยอด และอ้างเฉพาะวรรคที่ตรงกัน

ข้าวนึ่ง: คำเรื่องข้าวเหนียวในพจนานุกรม

ชื่อเพลงเขียนแบบไทยกลางว่า "ข้าวนึ่ง" แต่คำเมืองพูดว่า เข้าหนึ้ง เพราะคนเมืองออกเสียงคำว่า ข้าว เป็น เข้า เขั้า ส่วนคำว่า นึ่ง (ทำให้สุกด้วยไอน้ำ) คำเมืองพูดว่า หนึ้ง หึ้นฯง

ใครกินอะไร: ข้าวสาลี ข้าวโพด ข้าวเจ้า

ท่อนเปิดไล่ของกินของ "บางคน" ทั้งขนมปัง ข้าวสาลี ข้าวโพด ข้าวโอ๊ต และข้าวเจ้า เพื่อเทียบกับข้าวนึ่งของคนเมือง ท่อนที่วนซ้ำที่สุดของเพลงคือวรรคนี้

ข้าวนึ่งกิ๋นแล้วสบาย ลูกป้อจายข้าวนึ่ง — ลูกข้าวนึ่ง, คำร้อง: จรัล มโนเพ็ชร

ลูกข้าวนึ่ง ไม่มีแหล่งไหนอธิบายความหมายของชื่อเพลงไว้โดยตรง เมื่ออ่านจากพจนานุกรม ลูก มีความหมายว่าผู้ที่ได้รับการเลี้ยงดู ชื่อเพลงจึงอ่านได้ว่าเป็นลูกที่ข้าวนึ่งเลี้ยงมา คือคนที่โตมากับข้าวเหนียว นี่เป็นการอ่านของมรดกล้านนาเอง

กินกับอะไร: ร้อน ๆ เหนียว ๆ

ท่อนที่สองของเพลงพูดถึงข้าวนึ่งอ่อน ๆ ที่เพิ่งสุก

ยังฮ้อนๆ เหนียวๆ — ลูกข้าวนึ่ง, คำร้อง: จรัล มโนเพ็ชร

ฮ้อน ร้อฯร คือร้อน ส่วนอาหารที่กินกับข้าวนึ่งตามเนื้อเพลงมีหลายอย่าง

ถ้าอยากกินข้าวนึ่งกับน้ำพริกอ่องแบบเพลง ลองทำเองตามสูตรด้านล่าง เลือกจำนวนคน ปริมาณจะปรับให้เอง อ่านเรื่องน้ำพริกอ่องเต็ม ๆ ได้ที่ น้ำพริกอ่อง และเรื่องมารยาทการกินข้าวเหนียวได้ที่ มารยาทการกินแบบคนเมือง

เกลียดก็อู้หนัก ฮักก็ฮักแต๊

ท่อนต่อมาเปลี่ยนจากอาหารมาเป็นนิสัยของคนเมืองในมุมมองของเพลง

เกลียดก็อู้หนักๆ ฮักก็ฮักแต้ๆ — ลูกข้าวนึ่ง, คำร้อง: จรัล มโนเพ็ชร

ความหมายของวรรคนี้คือ โกรธก็พูดตรง ๆ แรง ๆ รักก็รักจริง ๆ ซึ่งสุนทร คำยอด (๒๕๕๙) อ่านว่าเป็นภาพความจริงใจและเด็ดเดี่ยวของคนเมือง คำว่า "แต้ๆ" ที่เขียนไม้โทในเพลงตรงกับ แต๊ (ไม้ตรี) ในพจนานุกรม

ภูมิใจในความเป็นคนเมือง

เพลงนี้จบด้วยการประกาศความภูมิใจในตัวตน สุนทร คำยอด (๒๕๕๙) อ่านว่าเพลงยืนยันว่าภาษาถิ่นของคนเมืองก็คือภาษาไทยสายหนึ่ง และการกินข้าวนึ่ง ซึ่งส่วนกลางเคยมองอย่างดูแคลน คือสิ่งที่น่าภูมิใจ ไม่ใช่สิ่งที่ต้องอาย

คำที่ควรรู้ในส่วนนี้ เฮา เรัา คือเรา บ่ บ คือคำปฏิเสธ คนเมือง ฅ฿นฯล้านฯนาฯ คือชาวล้านนาโดยกำเนิด และ คนไทยล้านนา ฅ฿นฯไทยฯล้านฯนาฯ คือคนไทยที่อาศัยในภูมิภาคล้านนา ๘ จังหวัดภาคเหนือตอนบน

อ่านเรื่องกลุ่มคนไตและชื่อเรียกต่าง ๆ ได้ที่ คนไต

ความหมายโดยรวม

ท่อนที่วนกลับมาซ้ำไล่ของกินของ "บางคน" ไปจนถึงข้าวเจ้า แล้วบอกว่า "เฮา" เป็นคนไทย กินข้าวนึ่งแล้วสบาย ส่วนท่ออื่นเล่าถึงรสชาติ ข้าวร้อน ๆ เหนียว ๆ กินกับลาบ น้ำพริกอ่อง ปลาจ่อม ไก่ย่าง และส้มตำ และเล่านิสัยตรงไปตรงมาของคนเมือง เป็นเพลงที่ใช้ข้าวเหนียวในจานบอกว่าเราคือใคร งานวิจัยของสุนทร คำยอด (๒๕๕๙) จัด ลูกข้าวนึ่ง เป็นตัวอย่างเพลงของจรัลที่แสดงความภาคภูมิใจในความเป็นคนเมือง

สรุป

• เข้าหนึ้ง คือข้าวนึ่ง ข้าวเหนียวนึ่ง ส่วน เข้า คือข้าว และ หนึ้ง คือนึ่ง
• นึ่ง ในคำเมืองแปลว่า หนึ่ง ส่วน หนึ้ง แปลว่านึ่ง สลับกับไทยกลาง
• เข้าสาลี ในคำเมืองคือข้าวโพด ไม่ใช่ข้าวสาลี
• ป้อจาย คือผู้ชายทุกวัย และ ฮัก ฮ้อน อู้ แต๊ คือคำเมืองที่พบในเพลง
• วรรค "เฮานั้นเป็นคนไทย" ถูกอ่านในงานวิจัยว่าเป็นการยืนยันตัวตนของคนเมืองในรัฐไทย

ค้นคำในเพลงเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อในชุดเดียวกัน: เพลงผักกาดจอ · เพลงของกิ๋นคนเมือง หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม และอ่านเรื่องข้าวและนาเพิ่มได้ที่ ข้าวและนาคำเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ เข้าหนึ้ง เข้า หนึ้ง นึ่ง หนึ้งเข้า ก่องเข้า ไหเข้า หม่าเข้า เข้าสาลี กิ๋น ป้อจาย ลูก คนเมือง คนไทยล้านนา คนไทย อู้ หนั๋ก เกี้ยด แต๊ ฮัก ฮ้อน เฮา บ่ ลาบ หลู้ น้ำพริกอ่อง ป๋าจ่อม
• Nititad AOA Official. (๒๕๕๘). ลูกข้าวนึ่ง - จรัล มโนเพ็ชร [Official Music Video]. YouTube
• สุนทร คำยอด. (๒๕๕๙). "อุดมการณ์ล้านนานิยม" ในบทเพลงของ จรัล มโนเพ็ชร. วารสารข่วงผญา มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่, ๑๑
• เนื้อเพลง ลูกข้าวนึ่ง - จรัล มโนเพ็ชร. MeeModel เนื้อเพลง (ใช้ตรวจเทียบถ้อยคำ)
• kawaka. (๒๕๔๙, ๓๑ พฤษภาคม). เนื้อเพลงของจรัล มโนเพ็ชร ฉบับแก้ไขตรวจทาน. Bloggang (ใช้ตรวจเทียบถ้อยคำ)
• วิกิพีเดีย. จรัล มโนเพ็ชร (ใช้ตรวจรายชื่ออัลบั้มเบื้องต้น)