สาวมอเตอร์ไซค์: เรียนคำเมืองจากเพลงจรัล มโนเพ็ชร

สาวมอเตอร์ไซค์ เป็นเพลงโฟล์คคำเมืองของ จรัล มโนเพ็ชร ที่เล่าเรื่องขำ ๆ ของหนุ่มบ้านนาที่ ปั่นรถถีบ ปั่นฯร฿ถฯถีปฯ (คำเมืองอ่านว่า ปั่นรถถีบ) ไปจีบสาว แต่แพ้หนุ่มที่ขี่มอเตอร์ไซค์ เนื้อเพลงสั้น จำง่าย และเต็มไปด้วยคำเมืองที่ใช้ในชีวิตประจำวัน จึงเป็นเพลงฝึกฟังคำเมืองที่ดีมาก

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม จะเล่าเรื่องในเพลงด้วยคำของเราเอง แล้วถอดคำเมืองทีละคำ อ่านท่อนฮุกทีละบรรทัด และดูว่ามอเตอร์ไซค์มีความหมายอย่างไรกับคนในยุคที่เพลงนี้เกิดขึ้น

ฟังเพลงก่อน

▶

ฉบับนี้ขับร้องโดยจรัล มโนเพ็ชร กับสุนทรี เวชานนท์ จากช่อง Nititad AOA Official ของค่ายนิธิทัศน์ ซึ่งเป็นต้นสังกัดของจรัล เพลงนี้อยู่ในอัลบั้มชุดแรกอย่างเป็นทางการ โฟล์คซองคำเมือง ชุดอมตะ ชุดเดียวกับ เพลงน้อยไจยา วิกิพีเดียระบุปีของอัลบั้มว่า พ.ศ. ๒๕๒๐ ส่วน ศ.ดร.ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์ (อ้างใน แนวหน้า, ๒๕๖๘) กล่าวว่าเพลงนี้ออกมาให้ฟังในปี ๒๕๒๑

เพลงเล่าเรื่องอะไร

เล่าแบบย่อด้วยคำของเรา: อ้าย อ้ายฯ (คำเมืองอ่านว่า อ้าย) หนุ่มบ้านนาผู้ จ๋น จ฿นฯ (คำเมืองอ่านว่า จ๋น แปลว่า ยากจน ขัดสน) ปั่นจักรยานไปหา อี่น้อง อี่น้อฯง (คำเมืองอ่านว่า อี่น้อง) สาวงามประจำหมู่บ้าน พอไปถึงก็ตะโกนถามว่ากินข้าวเย็นแล้วหรือยัง แต่สาวปิดประตูใส่ หนุ่มจึงรีบจูงจักรยานกลับ

ไม่นานหนุ่มอีกคนขี่ยามาฮ่า ๑๒๕ ผ่านมา สาวกลับลุกขึ้นจุดไฟแล้วตะโกนทักทายอย่างอ่อนหวาน หนุ่มรถถีบได้ยินก็ช้ำใจ ประกาศว่าจะขายนาไปซื้อคาวาซากิสักคัน แล้วจะไปเร่งเครื่องหน้าบ้านให้สาวสำลักควันเสียเลย

เพลงเล่าทั้งหมดนี้ผ่านเสียงของหนุ่ม และมีเสียงสาว ตะโกนทัก แทรกเข้ามาในวงเล็บของเนื้อเพลง เหมือนบทสนทนาสั้น ๆ ในละคร ซึ่งทำให้ฉบับร้องคู่ของจรัลกับสุนทรีสนุกขึ้นอีกมาก

คำเมืองในเพลง

ตารางนี้รวบรวม คำและวลีสั้น ๆ จากเพลงตามลำดับเนื้อเรื่อง พร้อมความหมายจากพจนานุกรม

คำที่ควรจำไว้ใช้เองมีดังนี้

• เอิ้น เอิ้นฯ (คำเมืองอ่านว่า เอิ้น) แปลว่า ตะโกน ตะโกนเรียก หรือตะโกนบอกกล่าว ในเพลงใช้ทั้งตอนที่หนุ่มถามสาว และตอนที่สาวทักหนุ่มมอเตอร์ไซค์
• กิ๋นเข้าแลง กินฯเขั้าแลงฯ (คำเมืองอ่านว่า กิ๋นเข้าแลง) แปลว่า กินข้าวมื้อเย็น เข้าแลง เขั้าแลงฯ คืออาหารมื้อเย็น ในเพลงเขียนว่า "ข้าวแลง" ตามเสียงไทยกลาง แต่พจนานุกรมเขียน เข้า
• กา คาฯ (คำเมืองอ่านว่า กา) เมื่อต่อท้ายประโยคจะทำให้เป็นคำถาม แปลว่า หรือ หรือยัง ใช่ไหม พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า "ลืมอ้ายแล้วกา - ลืมพี่แล้วหรือ" ซึ่งก็เป็นชื่อเพลงของจรัลอีกเพลงหนึ่ง
• จะใด จได (คำเมืองอ่านว่า จะใด) แปลว่า อย่างไร เช่น เป๋นจ๋ะใด (เป็นอย่างไร) เยียะจ๋ะใด (ทำอย่างไร)
• กำเดียว คำฯดยฯว (คำเมืองอ่านว่า กำเดียว) แปลว่า ประเดี๋ยว ครู่เดียว เช่น กำเดียวก่อน (ประเดี๋ยวก่อน)
• จู๋ง จูง (คำเมืองอ่านว่า จู๋ง) คือ จูง และ บ่ บ (คำเมืองอ่านว่า บ่) ใช้ปฏิเสธเหมือน "ไม่"
• ผิ๋ดใจ๋ ผิดฯไจ (คำเมืองอ่านว่า ผิ๋ดใจ๋) ไม่ได้แปลว่าทะเลาะกันอย่างในภาษาไทยกลาง แต่พจนานุกรมให้ความหมายว่า โกรธ แค้น ผิดหวัง ไม่สมหวัง ส่วน แต๊ว่า แท้ว่าฯ (คำเมืองอ่านว่า แต๊ว่า) แปลว่า จริง ๆ แท้ ๆ มักวางท้ายประโยค
• แก๊นควัน แค้นฯฅัวฯร (คำเมืองอ่านว่า แก๊นควัน) แปลว่า สำลักควัน ส่วน แก๊น แค้นฯ เดี่ยว ๆ คือ สำลัก

อ่านท่อนฮุก: กำเดียวก็มีรถยามาฮ่า

ท่อนนี้เป็นท่อนที่คนจำได้มากที่สุด แนวหน้า (๒๕๖๘) ยกมาไว้ดังนี้

กำเดียว ก็มีรถยามาฮ่า ร้อยซาวห้า ก๋ายหน้าอ้ายไป น้องได้ยิน ก็ฟ่างลุกต๋ามไฟ แล้วเอิ้นออกไป อ้ายมอเตอร์ไซด์ ไปไหนมาเจ๊า — สาวมอเตอร์ไซค์ ของจรัล มโนเพ็ชร (อ้างใน แนวหน้า, ๒๕๖๘)

ร้อยซาวห้า: นับเลขแบบคำเมือง

ซาว ซาวฯ (คำเมืองอ่านว่า ซาว) คือจำนวน ๒๐ พจนานุกรมอธิบายว่า ภาษาล้านนาอ่านเลข ๒ ในหลักสิบว่า ซาว เช่น ๒๑ อ่านว่า ซาวเอ็ด และ ๙๒๕ อ่านว่า เก้าร้อยซาวห้า ดังนั้น ร้อยซาวห้า จึงเท่ากับ ๑๒๕ ซึ่งในเพลงหมายถึงรถยามาฮ่ารุ่น ๑๒๕ ซีซี

ก๋าย: ผ่านไปใกล้ ๆ

แหล่งเนื้อเพลงบางแห่งเขียนบรรทัดนี้ว่า "ก่ายหน้าอ้ายไป" แต่แนวหน้าเขียนว่า "ก๋าย" ในพจนานุกรม สองคำนี้ความหมายต่างกันมาก ก่าย ก่ายฯ แปลว่า พาด วาง ทับ ส่วน ก๋าย ระฯกายฯ (คำเมืองอ่านว่า ก๋าย) แปลว่า ผ่าน เฉียดไปใกล้ ๆ เช่น เตียวก๋าย (เดินผ่านไปใกล้ ๆ) ความหมายของเพลงจึงตรงกับ ก๋าย

ต๋ามไฟ ตาไฟ (คำเมืองอ่านว่า ต๋ามไฟ) แปลว่า จุดไฟ มาจาก ต๋าม ตามฯ ซึ่งนอกจากแปลว่า ตาม แล้วยังแปลว่า จุดให้ติดไฟ ได้ด้วย เช่น ต๋ามเตียน (จุดเทียน) ภาพสาวที่รีบลุกขึ้นจุดไฟเมื่อได้ยินเสียงมอเตอร์ไซค์จึงตลกเป็นพิเศษ เพราะตอนหนุ่มรถถีบมา เธอปิดประตูใส่

เจ้า หรือ เจ๊า

รถถีบ รถเคื่อง และมอเตอร์ไซค์

ในเพลง จรัลใช้คำว่า รถถีบ ซึ่งเป็นคำเมืองแท้ แต่ฝั่งรถเครื่องกลับใช้คำยืมทั้งหมด คือ มอเตอร์ไซค์ ฮอนด้า ยามาฮ่า และคาวา ซึ่งไม่มีในพจนานุกรม คำเมืองที่พจนานุกรมใช้เรียกมอเตอร์ไซค์คือ รถเคื่อง ร฿ถฯเระฯคิ่อฯง (คำเมืองอ่านว่า รถเคื่อง) และขี่มอเตอร์ไซค์คือ ขี่รถเคื่อง ขี่ร฿ถฯเระฯคิ่อฯง (คำเมืองอ่านว่า ขี่รถเคื่อง)

การเลือกคำแบบนี้ช่วยเล่าเรื่องได้ดี ฝั่งหนุ่มจนพูดคำบ้าน ๆ ส่วนฝั่งคู่แข่งมาพร้อมชื่อยี่ห้อต่างประเทศที่ฟังดูทันสมัย ศ.ดร.ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์ แห่งมหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง ใช้เพลงนี้เปิดการเสวนาเรื่องประวัติศาสตร์มอเตอร์ไซค์ในสังคมไทยเมื่อ มี.ค. ๒๕๖๘ และอนุมานว่า ในปีที่เพลงออกมา จักรยานยนต์คือภาพลักษณ์ของความทันสมัย (แนวหน้า, ๒๕๖๘)

บทความเดียวกันรายงานว่า ตลาดมอเตอร์ไซค์ไทยขยายตัวถึงร้อยละ ๒๖ ในปี ๒๕๒๓ และในปี ๒๕๒๕ มอเตอร์ไซค์ราคาราว ๑๗,๑๐๐–๒๖,๐๐๐ บาท ขณะที่ค่าจ้างขั้นต่ำในกรุงเทพฯ อยู่ที่วันละ ๖๕ บาท หรือราคารถเท่ากับค่าแรงหลายร้อยวัน มุก ขายนาซื้อคาวา ในเพลงจึงไม่ใช่การพูดเกินจริงเสียทีเดียว

เสียงคำเมืองที่ได้ยินในเพลง

ท่อนท้ายของเพลงมีวลี "ตายช่างมัน" ซึ่งเป็นสำนวนแบบไทยกลาง ถ้าพูดแบบคำเมืองตามพจนานุกรม จะใช้ จ้างมันเติ๊อะ ช่างฯมันฯเทิอฯะ (คำเมืองอ่านว่า จ้างมันเติ๊อะ) แปลว่า ช่างมันเถอะ ไม่สนใจแล้ว เพลงโฟล์คคำเมืองของจรัลมักผสมคำไทยกลางและคำยืมเข้ากับคำเมืองแบบนี้ ทำให้คนนอกพื้นที่ฟังเข้าใจได้ง่าย

สัมผัสของท่อนฮุก

จากเนื้อร้องที่ยกมาข้างต้น ท่อนฮุกร้อยคำด้วยเสียงสระที่ซ้ำกัน (เป็นการสังเกตของผู้เขียน)

• ยามาฮ่า กับ (ร้อยซาว)ห้า ใช้เสียง -า ต่อกันข้ามวรรค
• ไป ไฟ ไป ปิดวรรคด้วยเสียง ไ- ซ้ำ ๆ ทำให้ท่อนนี้ร้องตามง่าย
• คำทักของสาว ไปไหนมาเจ้า แยกออกมาเป็นเสียงพูด เหมือนตัวละครอีกคนเข้ามาในฉาก

ต่างจากค่าวหรือซอที่มีกฎสัมผัสเคร่งครัด เพลงโฟล์คคำเมืองใช้สัมผัสแบบเพลงสมัยใหม่ เน้นท่อนที่ร้องตามได้และเล่าเรื่องให้ขำ (เทียบกับสัมผัสที่ร้อยเป็นโซ่ใน เพลงน้อยไจยา)

สรุป

• สาวมอเตอร์ไซค์ เป็นเพลงของจรัล มโนเพ็ชร ในอัลบั้มชุดแรก โฟล์คซองคำเมือง ชุดอมตะ เล่าเรื่องหนุ่มรถถีบที่แพ้หนุ่มมอเตอร์ไซค์
• คำเด่นในเพลง ได้แก่ ปั่นรถถีบ (ขี่จักรยาน) เอิ้น (ตะโกน) กิ๋นเข้าแลง (กินข้าวเย็น) กำเดียว (ประเดี๋ยวเดียว) และ ผิ๋ดใจ๋ (ผิดหวัง)
• ร้อยซาวห้า คือ ๑๒๕ เพราะคำเมืองเรียกเลข ๒ ในหลักสิบว่า ซาว
• ตามพจนานุกรม ก๋าย แปลว่า ผ่าน ต๋ามไฟ แปลว่า จุดไฟ และ เจ้า เป็นคำลงท้ายสุภาพของผู้หญิง
• คำเมืองเรียกมอเตอร์ไซค์ว่า รถเคื่อง ส่วนเพลงจงใจใช้คำยืมและชื่อยี่ห้อ เพื่อให้เห็นภาพความทันสมัยของยุคนั้น

ค้นคำในเพลงเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านเพลงร่วมอัลบั้มได้ที่ เพลงน้อยไจยา และอ่านเรื่องการไปเที่ยวหาสาวแบบล้านนาได้ที่ คำอู้บ่าวอู้สาว

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: สาวเชียงใหม่ · เพลงน้อยไจยา หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำว่า ปั่นรถถีบ ซาว ก๋าย ก่าย ต๋ามไฟ เจ้า เจ๊า รถเคื่อง และคำอื่น ๆ ในบทความ
• แนวหน้า. (๕ พฤษภาคม ๒๕๖๘). รายงานเสวนา "จากประวัติศาสตร์สู่อนาคต : มองความสัมพันธ์ 100 ปีไทย-ญี่ปุ่นผ่านเทคโนโลยีและสังคม" (ศ.ดร.ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์)
• เอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล. (๒๕๖๖). ภาพแทนคนเมืองในบทเพลงของจรัล มโนเพ็ชร. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์, ๑๐(๑), ๑๖๗–๑๘๔.
• Nititad AOA Official. สาวมอเตอร์ไซค์ – จรัล มโนเพ็ชร-สุนทรี เวชานนท์ (Official Music Video). YouTube.
• วิกิพีเดีย. จรัล มโนเพ็ชร (รายชื่ออัลบั้ม ใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้น)
• MusicATM. เนื้อเพลงและคอร์ด สาวมอเตอร์ไซค์ (ใช้เทียบถ้อยคำ)