เพลงโอเวอร์เดอะเรนโบว์ (Over the Rainbow): รุ้ง ฟ้า และความฝัน เล่าเป็นคำเมือง

เพลงโอเวอร์เดอะเรนโบว์ (Over the Rainbow) เป็นเพลงจากภาพยนตร์ The Wizard of Oz (พ่อมดแห่งออซ) ปี ค.ศ. ๑๙๓๙ ที่ Judy Garland ร้องในบทเด็กสาวชื่อโดโรธี เป็นเพลงของคนที่ฝันถึงดินแดนไกลโพ้นเหนือรุ้งกินน้ำ บทความนี้ลองถามว่า ถ้าเป็นคนเมือง จะอู้ความคิดของเพลงนี้ว่าอย่างไร แล้วเรียนคำเมืองเรื่องฟ้า เมฆ ความฝัน และสีไปพร้อมกัน

รุ้งกินน้ำในคำเมืองเรียกว่า เงือกฮุง เงิอฯกรุง (คำเมืองอ่านว่า เงือกฮุง) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นแถบโค้งเจ็ดสีบนท้องฟ้า ที่เกิดจากแสงอาทิตย์ส่องผ่านละอองน้ำ

เพลงนี้ยังมีลิขสิทธิ์ เราจึงไม่แปลเนื้อเพลงทีละบรรทัด และอ้างถึงเนื้อเพลงเพียงสองวรรคสั้น ๆ สิ่งที่เรานำมาเล่าคือ ความคิด ของเพลง แล้วลองอู้ความคิดเหล่านั้นเป็นคำเมือง เหมือนที่ทำใน เพลงมายเวย์

เพลงโอเวอร์เดอะเรนโบว์ มาจากไหน

ทำนองเป็นของ Harold Arlen และคำร้องเป็นของ E. Y. "Yip" Harburg ทั้งคู่ได้รับงานเขียนเพลงทั้งหมดให้ภาพยนตร์ของสตูดิโอ MGM เรื่องนี้ บทความของหอสมุดรัฐสภาสหรัฐฯ (Library of Congress) ที่เขียนโดย Walter Rimler ผู้เขียนชีวประวัติของ Arlen เล่าว่า Arlen คิดทำนองไม่ออกอยู่นาน จนวันหนึ่งขณะนั่งรถผ่านร้านขายยา Schwab's บนถนนซันเซ็ต ทำนองก็ผุดขึ้นมา เขาจึงให้ภรรยาจอดรถข้างทางแล้วจดโน้ตทันที

Harburg ชอบทำนองแต่กังวลว่าหรูเกินไปสำหรับเด็กสาวชาวไร่จากรัฐแคนซัส จน Ira Gershwin ขอให้ Arlen ลองเล่นให้มีจังหวะมากขึ้น พอเล่นแบบเรียบ ๆ มีจังหวะ Harburg ก็เห็นว่าเหมาะกับเด็กแล้ว ส่วนที่มาของรุ้ง Harburg เล่าว่าหนังสือพ่อมดแห่งออซต้นฉบับไม่มีรุ้งเลย แต่บอกว่าดินแคนซัสแห้งแล้ง เขาจึงคิดว่า ในชีวิตของเด็กคนนี้ สิ่งเดียวที่มีสีสันก็คือรุ้ง (ตามที่ Rimler และวิกิพีเดียเล่า)

เพลงนี้เกือบถูกตัดออกจากภาพยนตร์ Rimler เล่าว่าผู้บริหารของ MGM เห็นว่าเพลงทำให้เรื่องเดินช้า สั่งตัดออกถึงสองครั้ง จน Arthur Freed ผู้ว่าจ้าง Arlen และ Harburg ยื่นคำขาดว่า "รุ้งต้องอยู่ ไม่อย่างนั้นผมไป" ส่วนวิกิพีเดียเล่าว่าผู้อำนวยการสร้างและผู้กำกับยืนยันให้เพลงอยู่ต่อ แหล่งข้อมูลจึงเล่ารายละเอียดต่างกันเล็กน้อย Garland บันทึกเสียงสำหรับภาพยนตร์เมื่อวันที่ ๗ ตุลาคม ค.ศ. ๑๙๓๘ ตอนนั้นเธออายุ ๑๖ ปี

ผลที่ตามมาคือ เพลงนี้ได้รางวัลออสการ์สาขาเพลงประกอบภาพยนตร์ยอดเยี่ยม และสถาบันภาพยนตร์อเมริกัน (AFI) จัดให้เป็นอันดับหนึ่งของเพลงจากภาพยนตร์อเมริกัน ๑๐๐ เพลง เมื่อ ค.ศ. ๒๐๐๔ ส่วนการบันทึกเสียงของ Garland ได้เข้าทะเบียนบันทึกเสียงแห่งชาติของสหรัฐฯ (National Recording Registry) บทความของหอสมุดรัฐสภาเองระบุปีไว้สองแบบ หัวบทความเขียน ค.ศ. ๒๐๑๖ แต่เนื้อความเขียนว่าวันที่ ๒๙ มีนาคม ค.ศ. ๒๐๑๗

ฟังเพลงจากช่องทางการ

ฟังฉากเพลงนี้จากภาพยนตร์ได้ที่ช่องทางการของ Warner Bros. Classics ซึ่งเป็นผู้ถือสิทธิ์ภาพยนตร์เรื่องนี้

▶

เงือกฮุง: ดินแดนที่อยู่ข้ามรุ้ง

ความคิดแรกของเพลงอยู่ในวรรคแรกที่ทุกคนจำได้ คือ "Somewhere over the rainbow" (E. Y. Harburg, "Over the Rainbow", ค.ศ. ๑๙๓๙) หมายถึงที่ใดที่หนึ่งเหนือรุ้งขึ้นไป Rimler เล่าว่าตอนแรก Harburg หาคำสองพยางค์มาเติมหน้า "over the rainbow" ไม่ได้ จนว่าที่ภรรยาของเขา Edelaine Roden เสนอคำว่า "somewhere"

ในคำเมือง รุ้งมีหลายชื่อ นอกจาก เงือกฮุง แล้ว ยังเรียก อี่ฮุง อี่รุง หรือ ผีอี่ฮุง ผีอี่รุง ก็ได้ ชื่อที่มีคำว่า ผี นำหน้าไม่ได้แปลว่ารุ้งเป็นผี อ่านเรื่องคำแบบนี้เพิ่มเติมได้ใน ผีในคำเมือง

คำบอกระยะไกลในคำเมืองก็มีให้ใช้ ปุ๊น พุ้ร แปลว่า โน่น ที่โน่น ไกลออกไป ไก๋ ไกลฯ คือไกล ข้าม ข้ามฯ คือผ่านจากข้างหนึ่งไปอีกข้างหนึ่ง และ สูง สูง คือไม่ต่ำ อยู่เหนือระดับปรกติ

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ปุ๊น ข้ามเงือกฮุงไป สูงแล้วก็ไก๋

ฟ้ากับฝ้า: ท้องฟ้าและก้อนเมฆ

ความคิดที่สองคือท้องฟ้าสีสดและก้อนเมฆ เพลงวาดภาพที่ความทุกข์ถูกทิ้งไว้ไกลอยู่ข้างล่าง ส่วนผู้ร้องลอยอยู่สูงเหนือเมฆ ในคำเมือง ฟ้า ฟ้า คือส่วนเบื้องบนที่ปกคลุมแผ่นดิน แต่คำที่ผู้เรียนมักไม่รู้คือ ฝ้า ฝ้า ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายแรกว่า เมฆ ก้อนเมฆ (คำว่า เมฆ เมฆฯฯ ก็มีในพจนานุกรมเช่นกัน)

คำอื่นที่ใช้ในความคิดนี้คือ ตุ๊กข์ ทุก์ขฯ คือความทุกข์ ความยากลำบาก และ ลอย ลอฯยฯ คือทรงตัวอยู่ในอากาศ

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ลอยขึ้นเหนือฝ้า ตุ๊กข์ก็อยู่ไก๋

ฝันหื้อเป๋นแต๊: ความฝันที่เป็นจริง

ความคิดที่สามคือความเชื่อว่า ความฝันที่กล้าฝันจะเป็นจริงได้ ในคำเมือง ฝัน ฝันฯ มีสองความหมาย คือเห็นเป็นเรื่องราวขณะหลับ และนึกอยากเป็นอยากได้ ตัวอย่างในพจนานุกรมเองก็ตรงกับเพลงนี้อย่างน่าประหลาด คือ "ฝันอยากเป็นนกเพื่อบินวนบนท้องฟ้า" ส่วน ฝันหัน ฝันฯ คือฝันถึง เห็นในความฝัน

การขอพรในคำเมืองใช้ ขอ ขํอฯ คู่กับ หื้อ หื้ (ให้) และคำว่าจริงคือ แต๊ แท้ (แท้ จริง)

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ขอหื้อสิ่งตี้ฝันไว้ เป๋นแต๊

นกปืปีก: นกบินข้ามรุ้งได้ แล้วเราล่ะ

ความคิดที่สี่มาจากนกตัวเล็ก ๆ ที่บินข้ามรุ้งไปได้ ผู้ร้องจึงถามตัวเองว่า "Why, oh why can't I?" (E. Y. Harburg, "Over the Rainbow", ค.ศ. ๑๙๓๙) Rimler เล่าว่าในคอนเสิร์ตเชิดชู Arlen ที่ลินคอล์นเซ็นเตอร์ เมื่อวันที่ ๑๗ พฤศจิกายน ค.ศ. ๑๙๖๘ Garland ร้องเพลงนี้โดยมี Arlen เล่นเปียโน พอถึงวรรคนี้เธอหยุดกล่าวขอบคุณเขา นั่นเป็นการแสดงบนเวทีครั้งสุดท้ายของเธอในอเมริกา

คำเมืองมีคำว่า นก น฿กฯ และ ปีก ปีกฯ ส่วนคำว่า "บิน" เราไม่พบในพจนานุกรม แต่มีคำที่งดงามกว่าคือ ปื พื ซึ่งแปลว่า กระพือ ตัวอย่างในพจนานุกรมคือ "นกปืปีก" นกกระพือปีก

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: นกปืปีกข้ามเงือกฮุงได้ แล้วเฮาเล่า

ดาวกับบ้าน: ฝันไปไกล แล้วก็ปิ๊กบ้าน

ความคิดสุดท้ายคือการอธิษฐานกับดวงดาว และการได้กลับบ้าน ในภาพยนตร์ โดโรธีเดินทางไปไกลถึงดินแดนออซ แต่ตอนจบเธอก็ได้กลับบ้านที่แคนซัส เพลงที่ร้องถึงที่ไกลโพ้นจึงจบลงด้วยเรื่องของบ้าน

คำเมืองที่ใช้ได้คือ ดาว ดาวฯ ผ่อ ผํอฯ (ดู มอง) ปิ๊ก พิกฯ (กลับ คืน) และ บ้าน บ้าฯนฯ

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ผ่อดาวแล้วขอ ไปไก๋ปุ๊น แล้วก็ปิ๊กบ้าน

เทียบกับสีคำเมือง: เจ็ดสีของเงือกฮุง

Harburg เลือกรุ้งเพราะเป็นสิ่งเดียวที่มีสีในชีวิตของเด็กจากแคนซัส คำเมืองก็มีชื่อสีให้เรียกครบทั้งรุ้ง พจนานุกรมบอกสีของเงือกฮุงไว้เจ็ดสี คือ ม่วง คราม น้ำเงิน เขียว เหลือง แสด แดง เมื่อจับคู่กับชื่อสีในบทความ สีในคำเมือง จะได้ดังนี้

พจนานุกรมไม่มีคำเรียกสีครามโดยตรง เราจึงใช้ สีปั๋ง (ม่วงคราม) ซึ่งใกล้เคียงที่สุด และขอบอกไว้ตรง ๆ ว่าเป็นการจับคู่ของเรา ส่วน แหล้ นั้นพจนานุกรมบอกว่าบางถิ่นก็ใช้หมายถึงสีฟ้าหรือสีเขียว ลองเปิดตารางสีด้านล่าง เพื่อดูสีเหล่านี้พร้อมอักษรล้านนาและค่าสีโดยประมาณ

อ่านเรื่องฟ้า ฝน และรุ้งในชีวิตประจำวันของคนเมืองเพิ่มเติมได้ใน ฟ้าฝนลมคำเมือง

สรุปคำเมืองจากความคิดของเพลง

คำแปลทั้งหมดนี้เป็นสำนวนที่เราเรียบเรียงขึ้นจากคำในพจนานุกรม ไม่ใช่สำนวนมาตรฐานเพียงแบบเดียว คนเมืองแต่ละถิ่นอาจอู้ความคิดเดียวกันด้วยคำอื่นก็ได้

สรุป

• รุ้งกินน้ำในคำเมืองคือ เงือกฮุง หรือ อี่ฮุง อย่าสับสนกับ ฮุ้ง ที่เป็นนกเหยี่ยว
• ฝ้า ในคำเมืองคือเมฆ ส่วน ฟ้า คือท้องฟ้า
• ปุ๊น คือที่โน่น ไกลออกไป และ ไก๋ คือไกล
• นกปืปีก คือนกกระพือปีก และ ปิ๊กบ้าน คือกลับบ้าน
• สีของรุ้งในคำเมือง ได้แก่ แดง แสด เหลือง เขียว แหล้ สีปั๋ง และม่วง
• สำนวน "แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา" ในบทความนี้เป็นการเล่าความคิด ไม่ใช่การแปลเนื้อเพลง และยังรอผู้รู้คำเมืองช่วยตรวจทาน

ค้นคำในบทความเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อในชุดเดียวกัน: เพลงมายเวย์ · สีในคำเมือง หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

ลิขสิทธิ์และการให้เกียรติเจ้าของผลงาน

บทความนี้จัดทำเพื่อการเรียนรู้ภาษาและวัฒนธรรมล้านนา โดยมรดกล้านนา ซึ่งเป็นเว็บไซต์ไม่แสวงหากำไร ไม่ใช่การดัดแปลง แปล หรือเผยแพร่บทเพลงฉบับใหม่ เราอ้างเนื้อร้องเพียงบางวรรคสั้น ๆ พร้อมระบุที่มา เพื่อการศึกษา วิจารณ์ และแนะนำผลงาน ตามหลักการใช้งานโดยชอบธรรม (พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. ๒๕๓๗ มาตรา ๓๒) ถ้อยคำภาษาคำเมืองในบทความเป็นการถ่ายทอดความคิดของเพลงด้วยถ้อยคำของมรดกล้านนาเอง ไม่ใช่คำแปลเนื้อเพลง วิดีโอที่ฝังไว้มาจากช่องทางการของผู้ถือสิทธิ์ และยังเป็นลิขสิทธิ์ของเจ้าของ

ขอขอบคุณและให้เกียรติแก่ผู้ประพันธ์ ผู้ขับร้อง และผู้ถือสิทธิ์ทุกท่าน หากเจ้าของสิทธิ์ประสงค์ให้ปรับแก้หรือนำส่วนใดออก โปรดแจ้งที่ moradoklanna@gmail.com เรายินดีดำเนินการโดยเร็ว

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ เงือกฮุง อี่ฮุง ผีอี่ฮุง ข้าม ปุ๊น ไก๋ สูง ฟ้า ฝ้า เมฆ ตุ๊กข์ ลอย ฝัน ฝันหัน ขอ หื้อ แต๊ นก ปีก ปื ดาว ผ่อ ปิ๊ก บ้าน แดง แสด เหลือง เขียว แหล้ สีปั๋ง ม่วง
• Rimler, W. "Over the Rainbow"—Judy Garland (1939). National Recording Registry, Library of Congress (PDF)
• Brown-Cáceres, N. A. (๒๕๖๘, ๘ ธันวาคม). Follow the Yellow Brick Road to the Library. Library of Congress, In the Muse
• วิกิพีเดีย. Over the Rainbow และ AFI's 100 Years...100 Songs (ใช้เป็นข้อมูลนำทาง และตรวจกับแหล่งอื่น)
• Filmsite. AFI's 100 Greatest Songs in American Movies
• Warner Bros. Classics (ช่องทางการ). The Wizard of Oz – Somewhere Over the Rainbow. YouTube
• บทความ สีในคำเมือง · ฟ้าฝนลมคำเมือง · ผีในคำเมือง และ เพลงมายเวย์ ของมรดกล้านนา