เพลงซากุระ: ฟ้า หมอก และดอกไม้บาน ในคำเมือง

เพลงซากุระ หรือ ซากุระ ซากุระ (さくらさくら) เป็นเพลงที่คนทั่วโลกนึกถึงเป็นเพลงแรกเมื่อพูดถึงญี่ปุ่น เนื้อร้องสั้นเพียงเจ็ดบรรทัด แต่มีทั้งท้องฟ้า หมอก เมฆ และกลิ่นหอมของดอกไม้ที่ บาน บาฯนฯ (คำเมืองอ่านว่า บาน) เต็มภูเขา บทความนี้ลองถ่ายทอดเพลงเป็น คำเมือง โดยใช้เฉพาะคำที่มีในพจนานุกรม เพื่อให้เห็นว่าถ้าคนเมืองชวนกันไปผ่อดอกไม้ จะอู้ว่าอย่างไร

เพลงนี้ไม่ทราบผู้แต่ง เนื้อร้องฉบับแรกที่พิมพ์ไว้เป็น สาธารณสมบัติ ต่างจากเพลงลิขสิทธิ์อย่าง เพลงมายเวย์ เราจึงแสดงต้นฉบับภาษาญี่ปุ่นคู่กับคำเมืองได้ ครบทุกบรรทัด

เพลงซากุระมาจากไหน

เพลงหัดเล่นโคโตะของเด็ก แม้หนังสือเพลงมักเขียนว่าเป็น "เพลงโบราณของญี่ปุ่น" แต่วิกิพีเดียภาษาญี่ปุ่น (อ้างหนังสือ พจนานุกรมเพลงเด็กญี่ปุ่น ค.ศ. ๒๐๐๕) และฐานข้อมูลบริการตอบคำถามของหอสมุดรัฐสภาแห่งชาติญี่ปุ่น (NDL) ตรงกันว่า ทำนองนี้เดิมเป็นเพลงสำหรับหัดเล่น โคโตะ (箏) พิณยาวของญี่ปุ่น ในเมืองเอโดะ (โตเกียว) ช่วงปลายสมัยเอโดะ ชื่อ "ซะอิตะ ซากุระ" (咲いた桜 ซากุระบานแล้ว) มีเนื้อร้องอีกชุดหนึ่ง และไม่ทราบผู้แต่ง

ฉบับพิมพ์ ค.ศ. ๑๘๘๘ ต่อมาทำนองเดิมได้เนื้อร้องใหม่ และตีพิมพ์ในหนังสือ โซเกียวกุชู (箏曲集 รวมเพลงโคโตะ) ซึ่งคณะสำรวจดนตรี (音楽取調掛) ของกระทรวงศึกษาธิการญี่ปุ่นรวบรวม พิมพ์เมื่อเดือนตุลาคม ค.ศ. ๑๘๘๘ (พ.ศ. ๒๔๓๑) ในหนังสือใช้ชื่อเพลงว่า "櫻" (ซากุระ) คำตอบของหอสมุด NDL เรียกหนังสือเล่มนี้ว่าเป็นของโรงเรียนดนตรีโตเกียว ซึ่งเป็นสถาบันที่สืบต่อจากคณะสำรวจดนตรี ทั้งสองแหล่งจึงพูดถึงหนังสือเล่มเดียวกัน หลังจากนั้นเพลงก็แพร่หลายออกไปเป็นเพลงร้องทั่วไป และกลายเป็นเพลงเล่นของเด็ก

เนื้อร้องสองชุด ใน ค.ศ. ๑๙๔๑ (พ.ศ. ๒๔๘๔) กระทรวงศึกษาธิการญี่ปุ่นเปลี่ยนเนื้อร้องใหม่ในแบบเรียนดนตรี อุตะ โนะ ฮง (うたのほん) ขึ้นต้นว่า "ซากุระ ซากุระ โนยามะ โมะ ซาโตะ โมะ" (ทั้งทุ่งเขาและหมู่บ้าน) คู่มือครูในสมัยนั้นให้เหตุผลว่า เนื้อเดิมยากเกินไปสำหรับเด็ก (ตามคำตอบของหอสมุด NDL) แบบเรียนหลังสงครามใช้เนื้อชุดใหม่นี้ และบางครั้งก็ร้องเนื้อชุดใหม่เป็นบทแรก เนื้อชุดเดิมเป็นบทที่สอง ใน ค.ศ. ๒๐๐๖ (พ.ศ. ๒๕๔๙) สำนักงานกิจการวัฒนธรรมญี่ปุ่นกับสมาคมผู้ปกครองและครูแห่งชาติ เลือกเพลงนี้เป็นหนึ่งใน "ร้อยเพลงของญี่ปุ่น" (日本の歌百選) ตามวิกิพีเดียภาษาญี่ปุ่น

ฉบับที่เราใช้

บทความนี้ใช้เนื้อร้อง ฉบับ ค.ศ. ๑๘๘๘ ในหนังสือ โซเกียวกุชู ตามที่คัดไว้ในวิกิซอร์ซภาษาญี่ปุ่นจากหนังสือพิมพ์ครั้งแรก (สำเนาดิจิทัลอยู่ในหอสมุด NDL) ฉบับนี้เป็นสาธารณสมบัติทั้งเนื้อร้องและทำนอง เราไม่ได้ใช้เนื้อร้องชุด ค.ศ. ๑๙๔๑ และไม่ได้คัดคำแปลของผู้อื่น คำแปลภาษาไทยตรงตัวเป็นของมรดกล้านนาเอง

ฟังเสียงโคโตะ

เพลงซากุระฟังได้ดีที่สุดด้วยเสียงโคโตะ เพราะเป็นเครื่องดนตรีที่เพลงนี้เกิดขึ้นมา คลิปนี้เป็นฉบับบรรเลงโคโตะของ โทชิโกะ โยเนกาวะ (Toshiko Yonekawa) จากอัลบั้ม Popular Koto Melodies Of Japan (Remastered) เผยแพร่ผ่านช่อง Toshiko Yonekawa - Topic ที่ค่ายเพลงส่งขึ้น YouTube (The Orchard Enterprises; ℗ ๒๐๑๑ Essential Media Group LLC)

▶

เนื้อร้องทั้งเพลง

ต้นฉบับ (箏曲集 ค.ศ. ๑๘๘๘ ตามที่พิมพ์):
櫻さくら　彌生の空は
見渡すかぎり　霞か雲か
にほひぞいづる　いざや いざや
見にゆかむ
(ซากุระ ซากุระ / ยาโยอิ โนะ โซระ วะ / มิวาตะซุ คางิริ / คาซุมิ คะ คุโมะ คะ / นิโออิ โซ อิซุรุ / อิซะ ยะ อิซะ ยะ / มิ นิ ยุกัง)

แปลตรงตัว: ซากุระ ซากุระ / ท้องฟ้าในเดือนยาโยอิ / มองไปสุดสายตา / เป็นหมอกหรือเป็นเมฆ / ความหอมและความงามลอยออกมา / มาเถิด มาเถิด / ไปชมกันเถิด

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา:
ซากุระ ซากุระ
ฟ้าเดือนยาโยอิ
ผ่อไปเต็มต๋า
เป๋นหมอกก่อ เป๋นฝ้าก่อ
กลิ่นอ้มลอยออกมา
เฮาไป เฮาไป
ไปผ่อแด่เต๊อะ

ในการสะกดปัจจุบัน สามบรรทัดหลังมักเขียนว่า "匂いぞ出ずる いざや いざや 見にゆかん" ความหมายเหมือนเดิม เพลงทั้งเพลงเป็นภาพเดียว คือคนที่ยืนมองภูเขาซึ่งดอกซากุระบานเต็มจนดูเหมือนหมอกหรือเมฆ แล้วชวนเพื่อนไปชมด้วยกัน ไม่มีเรื่องรักหรือการจากลาเลย

ฟ้าเดือนยาโยอิ: ผ่อไปเต็มต๋า

ฟ้า ฟ้า ในพจนานุกรมคือ ส่วนเบื้องบนที่มองเห็นปกคลุมแผ่นดิน ส่วน ยาโยอิ (弥生) ตามพจนานุกรมภาษาญี่ปุ่นโบราณคือ ชื่อเรียกเดือนสามตามปฏิทินจันทรคติแบบเก่าของญี่ปุ่น เป็นเดือนสุดท้ายของฤดูใบไม้ผลิ ซึ่งเป็นช่วงที่ซากุระบาน

คำว่า เดือน เดิอฯร ในคำเมืองมีทั้งความหมายดวงจันทร์และส่วนของปี พจนานุกรมยังเตือนไว้ว่า ชาวล้านนานับเดือนเร็วกว่าภาคกลางสองเดือน "เดือนสาม" ของญี่ปุ่น ของภาคกลาง และของล้านนา จึงไม่ใช่เดือนเดียวกัน ในบทเรียบเรียงเราจึงคงชื่อ "ยาโยอิ" ไว้ ไม่แปลงเป็นเดือนของล้านนา

"มองไปสุดสายตา" คำเมืองใช้ ผ่อ ผํอฯ ที่แปลว่า ดู มอง ดูแล กับ ต๋า ตา คือ ตา อวัยวะที่ใช้ดู "ผ่อไปเต็มต๋า" เป็นสำนวนที่เราเรียบเรียงเองจากคำเหล่านี้ ยังต้องให้เจ้าของภาษาช่วยตรวจ

เป๋นหมอกก่อ เป๋นฝ้าก่อ

บรรทัดที่สี่เป็นคำถามที่ไม่ต้องการคำตอบ ดอกไม้บานหนาจนแยกไม่ออกว่าเป็นหมอกหรือเป็นเมฆ คำเมืองมีคำครบทั้งสองอย่าง หมอก หมฯอฯก คือละอองน้ำเล็ก ๆ ใกล้พื้นดิน ส่วนเมฆ พจนานุกรมมีทั้ง เมฆ เมฆฯฯ แบบไทยกลาง และ ฝ้า ฝ้า ที่ความหมายแรกคือ เมฆ ก้อนเมฆ

คำถาม "…หรือ…" คำเมืองใช้คำลงท้าย ก่อ กํอฯ ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าใช้ลงท้ายให้เป็นประโยคคำถาม เช่น "ไปก่อ" คือ ไปไหม และ เป๋น เปนฯ คือ เป็น "เป๋นหมอกก่อ เป๋นฝ้าก่อ" จึงฟังเหมือนคนเมืองยืนถามตัวเองว่า นั่นหมอกหรือเมฆกันแน่

กลิ่นอ้มลอยออกมา

บรรทัดที่ห้า "นิโออิ โซ อิซุรุ" มีคำที่แปลยากที่สุดของเพลง พจนานุกรมภาษาญี่ปุ่นโบราณให้ความหมายของคำ "นิโอะฟุ" (にほふ) ไว้ทั้ง "บานงาม เปล่งความงาม" และ "ส่งกลิ่นหอม" ภาพในเพลงจึงเป็นได้ทั้งความหอมและความงามของดอกไม้ที่ลอยออกมาพร้อมกัน

คำเมืองมีคำว่าหอมที่น่ารู้จัก คือ อ้ม อ้฿มฯ พจนานุกรมให้ความหมายว่า หอม มีกลิ่นหอม และยกตัวอย่างว่า "เหนอ้ม" คืออีเห็นที่มีกลิ่นหอม ส่วน ลอย ลอฯยฯ คือทรงตัวอยู่ในอากาศ ไม่จม คำว่า "กลิ่น" ไม่มีในพจนานุกรมเป็นคำเมือง เราจึงใช้คำไทยตามเดิม ส่วนความงามของดอกไม้ คำเมืองใช้ งาม งา ที่แปลว่า สวย

เฮาไป เฮาไป ไปผ่อแด่เต๊อะ

สองบรรทัดสุดท้ายเป็นคำชวน "อิซะยะ อิซะยะ" คือ มาเถิด มาเถิด และ "มิ นิ ยุกัง" คือ ไปดูกันเถิด คำเมืองมีคำที่เข้ากันพอดี คือ ไปผ่อ ไพ฿กฯผํอฯ ที่พจนานุกรมให้ความหมายว่า ไปดู และคำลงท้าย แด่เต๊อะ แด่เทิอฯะ ที่แปลว่า ด้วยเถอะ เถอะ เทอญ

คำชวนซ้ำสองครั้ง เราใช้ เฮา เรัา (เรา) กับ ไป ไพ เป็น "เฮาไป เฮาไป" คนเมืองอาจชวนกันด้วยสำนวนอื่นที่เป็นธรรมชาติกว่า เช่นในภาษาพูดแต่ละถิ่น แต่เราเลือกเฉพาะคำที่ตรวจกับพจนานุกรมได้

สรุปคำเมืองจากเพลง

คำเมืองเรียบเรียงทั้งหมดนี้เป็นสำนวนของมรดกล้านนา ใช้คำจากพจนานุกรมผสมคำไทยทั่วไป คนเมืองแต่ละถิ่นอาจอู้ความเดียวกันด้วยคำอื่น และเรายังต้องการให้เจ้าของภาษาช่วยตรวจ

เทียบกับดอกไม้ล้านนา

คนเมืองก็มีฤดูดอกไม้บานเต็มต้นเหมือนกัน คำว่าฤดูในคำเมืองคือ หละดู รดู และตัวอย่างในพจนานุกรมก็มีคำว่า "ฤดูใบไม้ผลิ" อยู่ด้วย บทความ ดอกไม้ล้านนา รวบรวมชื่อดอกไม้คำเมืองไว้หลายสิบชื่อ ตัวอย่างที่ใกล้กับภาพในเพลงซากุระที่สุดคือ

• ดอกซอมภอหลวง ดอฯกดอฯกซอฯมภํอฯหลฯวฯง คือ หางนกยูงฝรั่ง พจนานุกรมบรรยายว่า ผลัดใบในหน้าแล้ง แล้ว "ออกดอกดกและทิ้งใบทั้งต้น เหลือแต่ดอกบานสะพรั่ง" ปีละครั้ง ภาพต้นไม้ที่ไม่เหลือ ใบ ไบ มีแต่ดอกเต็มต้นแบบนี้ ชวนให้นึกถึงภูเขาซากุระในเพลง
• ดอกกว๋าว ดอฯกกวฯาวฯ คือ ทองกวาว ไม้ประจำจังหวัดเชียงใหม่ ดอกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง มีทั้งสีส้มและสีเหลือง

แล้วซากุระเมืองไทยล่ะ ต้นไม้ที่คนไทยเรียกกันว่า "ซากุระเมืองไทย" คือ นางพญาเสือโคร่ง (Prunus cerasoides) ผู้จัดการออนไลน์อธิบายว่าเป็นต้นไม้วงศ์เดียวกับซากุระของญี่ปุ่น อยู่ในสกุล Prunus มักขึ้นตามไหล่เขาหรือสันเขาที่สูงตั้งแต่ ๑,๐๐๐ เมตรขึ้นไป งานวิจัยในวารสาร Nepal Journal of Science and Technology (ค.ศ. ๒๐๒๓) บันทึกว่าในประเทศไทยต้นนี้ออกดอกช่วงธันวาคมถึงกุมภาพันธ์ ดอกสีชมพูบานเต็มต้นบนดอยหลายแห่งในภาคเหนือ ชื่อนางพญาเสือโคร่งเป็นชื่อภาษาไทย เรายังไม่พบชื่อคำเมืองของต้นนี้ในพจนานุกรม จึงไม่คิดคำขึ้นเอง

ดอย ดอฯย ของเราจึงมีภาพคล้ายในเพลงซากุระ คือภูเขาที่ดอกไม้สีชมพูบานจนมองไกล ๆ เหมือนหมอก ถ้าจะชวนเพื่อนไปเที่ยวดอยช่วงนั้นด้วยคำเมืองจากบทความนี้ ก็อู้ได้ว่า "ไปผ่อดอกไม้บานแด่เต๊อะ"

สรุป

• เพลงซากุระเดิมเป็นเพลงหัดเล่นโคโตะในเมืองเอโดะ ไม่ทราบผู้แต่ง เนื้อร้องที่เราใช้ตีพิมพ์ใน โซเกียวกุชู เมื่อ ค.ศ. ๑๘๘๘ และเป็นสาธารณสมบัติ
• ใน ค.ศ. ๑๙๔๑ แบบเรียนของญี่ปุ่นเปลี่ยนเป็นเนื้อร้องชุดใหม่ เพลงนี้จึงมีเนื้อร้องสองชุด
• "มอง" คำเมืองคือ ผ่อ "ไปดู" คือ ไปผ่อ และ "เมฆ" คือ ฝ้า
• "หอม" ที่เป็นกลิ่น คำเมืองใช้ อ้ม ส่วน หอม ในพจนานุกรมคือพืชตระกูลหอม
• ซากุระ กลิ่น และชื่อคำเมืองของนางพญาเสือโคร่ง ไม่มีในพจนานุกรม จึงใช้คำไทยแทน
• คำเมืองเรียบเรียงเป็นสำนวนของมรดกล้านนา ยังต้องให้เจ้าของภาษาช่วยตรวจ

ค้นคำในบทความเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อในชุดเดียวกัน: เพลงมายเวย์ · ดอกไม้ล้านนา หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

ลิขสิทธิ์และการให้เกียรติเจ้าของผลงาน

บทความนี้จัดทำเพื่อการเรียนรู้ภาษาและวัฒนธรรมล้านนา โดยมรดกล้านนา ซึ่งเป็นเว็บไซต์ไม่แสวงหากำไร เนื้อร้องต้นฉบับเป็นสาธารณสมบัติ เราจึงถ่ายทอดเป็นคำเมืองได้ครบทุกบท ส่วนฉบับเรียบเรียงและบันทึกเสียงสมัยใหม่ (เช่น ฉบับบรรเลงโคโตะของโทชิโกะ โยเนกาวะ) ยังเป็นลิขสิทธิ์ของเจ้าของ เราไม่ได้ใช้ถ้อยคำเฉพาะของฉบับเหล่านั้น คำแปลภาษาไทยเป็นคำแปลของมรดกล้านนาเอง วิดีโอที่ฝังไว้มาจากช่องทางการของผู้ถือสิทธิ์ และยังเป็นลิขสิทธิ์ของเจ้าของ

ขอขอบคุณและให้เกียรติแก่ผู้ประพันธ์ ผู้ขับร้อง และผู้ถือสิทธิ์ทุกท่าน หากเจ้าของสิทธิ์ประสงค์ให้ปรับแก้หรือนำส่วนใดออก โปรดแจ้งที่ moradoklanna@gmail.com เรายินดีดำเนินการโดยเร็ว

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ บาน ดอก ดอกไม้ ฟ้า เดือน ผ่อ ต๋า หมอก ฝ้า เมฆ เป๋น ก่อ อ้ม ลอย เฮา ไป ไปผ่อ แด่เต๊อะ งาม หละดู ใบ ดอกซอมภอหลวง ดอกกว๋าว ดอย
• 文部省音楽取調掛 (คณะสำรวจดนตรี กระทรวงศึกษาธิการญี่ปุ่น). 箏曲集 (โซเกียวกุชู). 文部省編輯局, ตุลาคม ค.ศ. ๑๘๘๘. สำเนาดิจิทัล หอสมุดรัฐสภาแห่งชาติญี่ปุ่น · เนื้อร้องคัดไว้ที่ วิกิซอร์ซภาษาญี่ปุ่น: さくらさくら
• レファレンス協同データベース (ฐานข้อมูลบริการตอบคำถาม หอสมุดรัฐสภาแห่งชาติญี่ปุ่น). 「さくらさくら」の歌詞が2種類あることについて。その変遷を知りたい。 [คำแปล: เพลงซากุระมีเนื้อร้องสองชุด อยากรู้ความเป็นมา]
• วิกิพีเดียภาษาญี่ปุ่น. さくらさくら (ใช้เป็นข้อมูลนำทาง และตรวจกับแหล่งอื่น)
• 学研全訳古語辞典 (พจนานุกรมภาษาญี่ปุ่นโบราณ). やよひ และ にほふ. Weblio
• Nepal Journal of Science and Technology (ค.ศ. ๒๐๒๓). Flowering of Prunus cerasoides D.Don in its Native Land (The Himalayas) and Some Other Countries in Asia
• ผู้จัดการออนไลน์. สุดทึ่ง! "ถนนสายซากุระเมืองไทย" งามชมพูสะพรั่ง หนาวนี้ต้องห้ามพลาดที่ อ.จอมทอง เชียงใหม่
• Toshiko Yonekawa - Topic. The Cherry Blossoms (Sakura Sakura). YouTube
• บทความ เพลงมายเวย์ และ ดอกไม้ล้านนา ของมรดกล้านนา