มรดกล้านนา

🌐 Read in English

ท้องฟ้าสีส้มเรื่อเหนือเทือกเขาที่ซ้อนกันหลายชั้น มีหมอกบาง ๆ คลุมหุบเขา เห็นยอดไม้เป็นเงาดำด้านล่าง

ภาพ: Wathanyu Chomchuen / Unsplash

คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องเวลาและตัวเลข: มื้อ แลง งาย ซาว ปัน

คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องเวลาและตัวเลข เป็นกับดักที่เจอตั้งแต่เช้าจนเย็น เพราะคำสั้น ๆ อย่าง งาย ง่ายฯ (คำเมืองอ่านว่า งาย) ไม่ได้แปลว่าไม่ยาก แต่แปลว่า เวลาเช้า ส่วน ซาว ซาวฯ (คำเมืองอ่านว่า ซาว) คือ ยี่สิบ

บทนี้รวมคำบอกเวลา วัน ปี ตัวเลข และชื่อเดือนที่คนภาคกลางฟังแล้วมักตีความผิด ทุกความหมายมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา และมีตัวถอดคำให้ลองพิมพ์เองกลางบทความ

ซาวฯ
ซาว
น.จำนวน ๒๐ ; ภาษาล้านนาอ่านเลข ๒ ที่อยู่ในหลักสิบว่า ซาว เช่น ๒๑ = ซาวเอ็๋ด, ๙๒๕ = เก้าร้อยซาวห้า, ๖,๘๒๒ = ห๋กปันแปดร้อยซาวสอง; เลข ๒ ตัวเดียวอ่าน ยี่ เช่น เดือนยี่เปง - เดือน ๒ เพ็ญ เป็นต้น ก.ล้างทำให้สะอาด มักใช้กับข้าวก่อนนึ่งหรือหุง เรียก ซาวเข้า
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
ℹ️ ข้อมูล
อ่านก่อน: ไม่มีใครผิด
คำเหล่านี้ไม่ได้ผิด แต่เป็นคนละคำที่บังเอิญหน้าตาเหมือนกัน บางคำยังมีความหมายแบบภาคกลางอยู่ด้วย เช่น ตอน ที่แปลว่าช่วงเวลา ก็มีใช้ในคำเมือง เพียงแต่เขียนด้วยวรรณยุกต์ต่างกัน

งาย ตอน แลง: เช้า เที่ยง เย็น ของคนเมือง

คนเมืองเรียกช่วงของวันด้วยสามคำนี้ และใช้คำเดียวกันเรียกอาหารแต่ละมื้อโดยเติมคำว่า เข้า นำหน้า

คำ อักษรล้านนา คนภาคกลางมักเข้าใจว่า พจนานุกรมให้ความหมายว่า
งาย ง่ายฯ ง่าย (ไม่ยาก) เวลาเช้า เรียกอาหารมื้อเช้าว่า เข้างาย
ตอน ทอฯร ช่วง เช่น ตอนที่ ๑ เวลากลางวัน เที่ยงวัน เรียกอาหารมื้อกลางวันว่า เข้าตอน
แลง แลงฯ ไม่คุ้นเสียง หรือนึกถึงศิลาแลง เวลาเย็น เรียกอาหารมื้อเย็นว่า เข้าแลง
เจ๊า เชั้า เช้า เวลาก่อนอาทิตย์ขึ้น

ชื่ออาหารสามมื้อจึงเป็น เข้างาย เขั้างายฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้างาย) คืออาหารเช้า เข้าตอน เขั้าทอฯร (คำเมืองอ่านว่า เข้าตอน) คืออาหารกลางวัน และ เข้าแลง เขั้าแลงฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้าแลง) คืออาหารเย็น พจนานุกรมยังมี ยามแลง ที่แปลว่าเวลาเย็นด้วย

⚠️ ข้อควรระวัง
เจ๊า กับ งาย ไม่ใช่เช้าเหมือนกัน
พจนานุกรมแยกไว้ชัดว่า เจ๊า คือช่วงก่อนตะวันขึ้น เช่น ลุกเจ๊า (ตื่นก่อนตะวันขึ้น) ส่วนเช้าหลังตะวันขึ้นจนถึงก่อนเที่ยงเรียกว่า งาย เช่น กิ๋นเข้างาย (กินข้าวเช้า) ได้ยินคำว่า เจ๊า จึงให้นึกถึงเช้ามืดก่อนตะวันขึ้น

คำว่า ต๋อน ตอฯร (คำเมืองอ่านว่า ต๋อน) ที่เสียงวรรณยุกต์ต่างจาก ตอน คือคำที่ตรงกับ "ช่วงเวลา" แบบภาคกลาง เช่น ต๋อนแลง แปลว่า ตอนเย็น ฟังเสียงให้ดีว่าเป็น ตอน หรือ ต๋อน ส่วนเวลาที่ละเอียดกว่านี้ คนเมืองนับเป็นยาม อ่านได้ที่ นาฬิกาคนเมือง

มื้อ: ไม่ใช่แค่มื้ออาหาร

มื้อ มื้ (คำเมืองอ่านว่า มื้อ) ในใจคนภาคกลางคือ มื้ออาหาร แต่พจนานุกรมให้ความหมายว่า คราว ครั้ง หน เวลา ฤกษ์ และกำหนดนัดหมาย จึงมีคำอย่าง มื้อจั๋นวันดี มื้จัน์ทฯวันฯดี (คำเมืองอ่านว่า มื้อจั๋นวันดี) ที่แปลว่า ฤกษ์งามยามดี และ กู้มื้อกู้วัน คู่มื้คู่วันฯ (คำเมืองอ่านว่า กู้มื้อกู้วัน) ที่แปลว่า ทุกๆ วัน

ถ้าอยากพูดถึงอาหารหนึ่งมื้อ คนเมืองจึงใช้ เข้า ตามด้วยช่วงเวลา ดังที่เห็นข้างบน ไม่ใช้คำว่ามื้อเดี่ยว ๆ

💡 เกร็ดความรู้
มื้อ ในปฏิทินล้านนา
ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนาเขียนวันศุกร์ที่ ๒๐ พฤศจิกายน ๒๕๖๙ ว่า มื้อสุก ขึ้น ๑๑ ค่ำ เดือนยี่ คือ มื้อ นำหน้าชื่อวัน ส่วนความหมาย "วัน" ของคำนี้ พจนานุกรมยังไม่ได้ลงไว้ที่คำ มื้อ บทความนี้จึงยึดตามความหมายที่พจนานุกรมบอกไว้ข้างต้น

วันพูก วันฮือ ตะวา ปุ๊ด: วันและชื่อวัน

คำ อักษรล้านนา คนภาคกลางมักเข้าใจว่า พจนานุกรมให้ความหมายว่า
วันพูก วันฯระฯพูก ไม่คุ้นเสียง พรุ่งนี้ วันรุ่งขึ้น
วันฮือ วันฯรื ไม่คุ้นเสียง มะรืน คือวันถัดจากพรุ่งนี้ไป ๑ วัน
ตะวา ตวาฯ ฟังคล้าย ตะวัน (ดวงอาทิตย์) เมื่อวานนี้ (วันตะวา วันวา ก็ว่า)
ปุ๊ด พุธ์ ไม่คุ้นเสียง วันพุธ วันที่ ๔ ของสัปดาห์

พจนานุกรมเรียงวันข้างหน้าไว้ในคำว่า ตึ้ง ว่า วันนี้ วันพูก วันฮือ วันนึ่ง วันตึ้ง ดังนั้น วันนึ่ง ในลำดับนี้คือวันที่ ๓ นับจากวันนี้ ไม่ใช่ "วันหนึ่ง"

ปุ๊ด อ่านเป็น พุธ ตามกฎเสียงที่ พ กลายเป็น ป ซึ่งอธิบายไว้ใน กฎเสียงคำเมือง คำที่พบบ่อยคือ เปงปุ๊ด เพงฯพุธ์ (คำเมืองอ่านว่า เปงปุ๊ด) หมายถึงวันเพ็ญที่ตรงกับวันพุธ

ซาว ยิบ ยี่ ปัน: เลขเดียวกันแต่อ่านต่างกันตามหลัก

คำเมืองอ่านเลข ๒ ไม่เหมือนกันทุกหลัก และเรียกหนึ่งพันว่า ปัน ตามที่พจนานุกรมอธิบายไว้

ตำแหน่งของเลข คำเมือง ตัวอย่างจากพจนานุกรม
เลข ๒ ในหลักสิบ ซาว ๒๑ = ซาวเอ็๋ด · ๙๒๕ = เก้าร้อยซาวห้า · ซาวห้าคน = ยี่สิบห้าคน
เลข ๒ ในหลักร้อยขึ้นไป ยิบ ยิปฯ ยิบหมื่น = สองหมื่น
เลข ๒ ตัวเดียว ยี่ ยี่ เดือนยี่ (เดือนสองของล้านนา)
หนึ่งพัน ปัน พันฯ ปันห้า = ๑,๕๐๐ · ๖,๘๒๒ = ห๋กปันแปดร้อยซาวสอง

คนภาคกลางที่ได้ยิน "ซาวห้าซะตาง" อาจงง เพราะ ซาวห้าซะตาง ซาวฯห้าซะทาฯงฯ (คำเมืองอ่านว่า ซาวห้าซะตาง) แปลว่า ๒๕ สตางค์ หรือ ๑ สลึง ส่วน ซาว ยังเป็นคำกริยาด้วย ซาวเข้า ซาวฯเขั้า (คำเมืองอ่านว่า ซาวเข้า) คือ ล้างขัดข้าวก่อนนึ่งหรือหุง

ปัน ที่แปลว่าหนึ่งพัน ต่างจาก ปั๋น ปันฯ (คำเมืองอ่านว่า ปั๋น) ที่แปลว่า ให้ หรือแบ่งให้ ซึ่งตรงกับ "ปัน" ของภาคกลาง ต่างกันเพียงวรรณยุกต์ ส่วนคำว่า นึ่ง นึ่งฯ (คำเมืองอ่านว่า นึ่ง) แปลว่า หนึ่ง ไม่ใช่นึ่งอาหาร ตามที่เล่าไว้ใน คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องอาหาร

ลองพิมพ์คำหรือตัวเลขในตัวถอดคำด้านล่าง ตัวอย่างเช่น ๖๘๒๒ จะได้คำอ่านตามตัวอย่างของพจนานุกรม และแท็บ เดือนเหนือ-กลาง กับ วันที่จริง ช่วยเทียบเลขเดือนสองภาค อ่านวิธีออกเสียงเลขเต็มจำนวนต่อได้ที่ ต่อราคาแบบคนเมือง

เม็ด สี ยี: ชื่อปีที่ฟังเหมือนอย่างอื่น

ชื่อปีแบบล้านนาเรียกด้วย "ลูกปี" ๑๒ ชื่อ ซึ่งพจนานุกรมเรียงไว้ในคำว่า แม่ปี ว่า ไจ้ เป้า ยี เหม้า สี ไส้ สง้า เม็ด สัน เล้า เส็ด ไค้ สามชื่อในนี้ตรงกับคำที่คนกลางรู้จักอย่างอื่น

คำ อักษรล้านนา คนภาคกลางมักเข้าใจว่า พจนานุกรมให้ความหมายว่า
เม็ด เมัดฯ เม็ดข้าว เม็ดทราย ปีมะแม ปีที่ ๘ ใช้แพะเป็นสัญลักษณ์ (และแปลว่า เม็ด ได้ด้วย)
สี สี สีแดง สีทาบ้าน ปีมะโรง ปีที่ ๕ ใช้งูใหญ่ (นาค) เป็นสัญลักษณ์ (และแปลว่า สี ได้ด้วย)
ยี ยี ยี่ (สอง) ปีขาล ปีที่ ๓ ใช้เสือเป็นสัญลักษณ์

ระวังว่า ยี ไม่มีไม้โท ต่างจาก ยี่ ที่แปลว่าสอง ส่วนปีเกิดและธาตุของแต่ละคน อ่านเพิ่มได้ที่ ธาตุปีเกิด

เดือนยี่: เดือนที่เร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน

กับดักเรื่องเวลาที่ใหญ่ที่สุดคือเลขเดือน พจนานุกรมอธิบายคำว่า เดือน ว่า ชาวล้านนานับเดือนเร็วกว่าภาคกลางไป ๒ เดือน เช่น เดือน ๘ เหนือ ตรงกับเดือน ๖ ของไทย และเดือน ๕ ภาคกลาง ตรงกับเดือน ๗ เหนือ

เดือนเหนือ เดือนภาคกลาง พจนานุกรมระบุไว้ที่คำ
เดือนเกี๋ยง (เดือน ๑) เดิอฯรกยฯง เดือน ๑๑ เดือนเกี๋ยง
เดือนยี่ (เดือน ๒) เดิอฯรยี่ เดือน ๑๒ เดือนยี่
เดือนสาม (เดือน ๓) สามฯ เดือนอ้าย สาม
เดือน ๗ เดือน ๕ เปง
เดือน ๘ เดือน ๖ ยี่
⚠️ ข้อควรระวัง
เดือนยี่ สองแบบ
เดือนยี่ ของภาคกลางคือเดือนที่ ๒ นับจากเดือนอ้าย (ราวมกราคมถึงกุมภาพันธ์) แต่ เดือนยี่ล้านนา คือเดือน ๒ เหนือ ซึ่งตรงกับเดือน ๑๒ ของภาคกลาง จึงเป็นคนละเดือนกัน คนที่เห็นคำว่า "เดือนยี่" ในป้ายงานบุญล้านนาแล้วนึกถึงต้นปี จะวางแผนพลาดไปราว ๒ เดือน

ความต่างอยู่ที่ เลขเดือน ไม่ใช่ที่ดวงจันทร์ ซึ่งเป็นเหตุผลที่ ยี่เป็ง ยี่เพงฯ (คำเมืองอ่านว่า ยี่เป็ง) หรือเพ็ญเดือนยี่ ตรงกับวันเพ็ญเดือน ๑๒ ของภาคกลาง ที่มาของการนับแบบนี้อ่านได้ที่ เดือนเหนือ

ℹ️ ข้อมูล
เดือนยี่ ปี ๒๕๖๙ ตามปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา (นับแบบปากเล้ม)
- ขึ้น ๑ ค่ำ เดือนยี่: วันอังคารที่ ๑๐ พฤศจิกายน ๒๕๖๙
- ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนยี่ (ยี่เป็ง): วันอังคารที่ ๒๔ พฤศจิกายน ๒๕๖๙ ดู วันที่ในปฏิทิน

วันและเดือนอื่น ๆ ของแต่ละปีไม่ตายตัว ลองให้ตัวถอดคำถามปฏิทินในแท็บ วันที่จริง หรืออ่านเดือนนี้ทั้งเดือนได้ที่ เดือนยี่ล้านนา

สรุป

  • งาย = เช้า · ตอน = เที่ยง · แลง = เย็น · เจ๊า = ก่อนตะวันขึ้น และอาหารแต่ละมื้อเรียก เข้า + ช่วงเวลา
  • มื้อ = คราว ครั้ง เวลา ฤกษ์ · วันพูก = พรุ่งนี้ · ตะวา = เมื่อวาน · ปุ๊ด = พุธ
  • ซาว = เลข ๒ ในหลักสิบ (และ ๒๐) · ยิบ = เลข ๒ หลักร้อยขึ้นไป · ปัน = พัน ส่วน ปั๋น = ให้
  • เม็ด = ปีมะแม · สี = ปีมะโรง · ยี = ปีขาล ต่างจาก ยี่ = สอง
  • เดือนยี่ ล้านนา = เดือน ๑๒ ภาคกลาง เพราะเลขเดือนเหนือนำหน้า ๒ เดือน

ค้นคำอื่นต่อได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านคำเข้าใจผิดทุกหมวดได้ที่ คำเมืองที่คนกลางเข้าใจผิด

แหล่งอ้างอิง

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 38 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "ซาว" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 38 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

ผู้คนเดินจับจ่ายในถนนคนเดินวันอาทิตย์ เชียงใหม่ ยามเย็น สองข้างทางมีแผงขายของและร้านค้า มีภูเขาอยู่ไกล ๆ

ต่อราคาแบบคนเมือง: นับเลข ถามราคา และขอลดอย่างสุภาพ

16 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

ต่อราคาแบบคนเมืองที่กาดเชียงใหม่ นับเลขคำเมือง ซาว ฮ้อย ปัน ถามว่าเต้าใด ขอลดว่าย่อมหื้อได้ก่อเจ้า ลักษณนามในกาด และมารยาทต่อราคาที่คนเมือง…

โคมกระดาษทรงล้านนาสีแดงและสีเหลืองแขวนเรียงกันใต้ท้องฟ้าสีครามและเมฆขาว มองจากมุมต่ำขึ้นไป

ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐: วันสำคัญทั้งปี วันศีล วันเสีย และยี่เป็ง

18 ตุลาคม 2569 ประเพณี

ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐ ครบทั้งปี เดือนเหนือแต่ละเดือนตรงกับวันที่เท่าไร วันศีล วันเสีย ปี๋ใหม่เมือง วันพญาวัน เข้าพรรษา ออกพรรษา และยี่เป็ง ๑๓ พ…

กลองไม้เก่าใบใหญ่วางบนขาตั้งเหล็ก มีกลองใบเล็กผูกติดอยู่ด้านข้าง ใต้ชายคาวัดกู่แดง จังหวัดเชียงใหม่

ยามก๋อง ยามตูด ยามถะแหล: นาฬิกาคนเมืองครบ ๒๔ ชั่วโมง

18 ตุลาคม 2569 วัฒนธรรม

นาฬิกาคนเมืองแบ่งวันเป็นยามละชั่วโมงครึ่ง ชื่อยามก๋อง ยามตูด ยามถะแหล ดูตารางครบ ๒๔ ชั่วโมงจากพจนานุกรม เทียบโมง ทุ่ม และคำบอกเวลาที่ใช้ทุก…

ศิลาจารึกอักษรฝักขามของวัดเชียงมั่น ด้านบนสลักดวงชาตาเมืองเชียงใหม่ จัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ที่เชียงใหม่

เดือนเหนือ: ทำไมล้านนานับเดือนเร็วกว่า ๒ เดือน และวันเม็ง วันไท ปีหนไท

4 กันยายน 2569 วัฒนธรรม

เดือนเหนือคือการนับเดือนแบบล้านนาที่เร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน อ่านที่มาของเดือนเกี๋ยง เดือนยี่ วันเม็ง วันไทรอบ ๖๐ วัน และชื่อปีหนไท พร้อมวิธ…

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด