ภาพ: LannaPhoto / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
คำเมืองที่คนเหนือชอบฟัง: ยินดี ลำแต๊ งามแต๊ ม่วน บ่เป๋นหยัง
คำเมือง หรือ กำเมือง คำฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า กำเมือง) คือภาษาพูดของคนล้านนา ใครมาเที่ยวเชียงใหม่ เชียงราย ลำปาง หรือน่าน แล้วลองพูดคำเมืองสำหรับนักท่องเที่ยวง่าย ๆ สักคำสองคำ มักได้รอยยิ้มกลับมาทันที เพราะคนฟังรู้ว่าเราตั้งใจทักทายเขาด้วยภาษาของบ้านเขาเอง
บทนี้รวบรวม คำเมืองที่คนเหนือชอบฟัง ประมาณ ๑๐ กลุ่ม ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา พร้อมบอกว่าใช้ตอนไหน เริ่มจากคำที่ควรจำเป็นคำแรก คือคำขอบคุณ
ยินดี: ขอบคุณแบบคนเมือง
คำแรกที่ควรจำคือ ยินดี ยินฯดี (คำเมืองอ่านว่า ยินดี) พจนานุกรมอธิบายว่า "พอใจ ขอบใจ รู้สึกดีใจ ขอบคุณ" ถ้าอยากขอบคุณมาก ๆ ให้พูดว่า ยินดีจ้าดนัก ยินฯดีชาดฯนักฯ (คำเมืองอ่านว่า ยินดีจ้าดนัก) แปลว่า ขอบคุณมาก บางถิ่นออกเสียงว่า งินดี
ในภาษาไทยกลาง ยินดี มักแปลว่า ดีใจ แต่ในคำเมืองใช้แทนคำว่า ขอบคุณ ได้เลย ส่วนคำว่า ขอบใจ หรือ ขอบคุณ ไม่มีเป็นคำหลักในพจนานุกรม ซื้อของเสร็จ กินข้าวเสร็จ ก็พูดว่า "ยินดีเจ้า" หรือ "ยินดีจ้าดนักเจ้า"
เจ้า: คำลงท้ายที่ทำให้ทุกประโยคน่าฟัง
คำเล็ก ๆ ที่เปลี่ยนน้ำเสียงทั้งประโยคคือ เจ้า เจั้า (คำเมืองอ่านว่า เจ้า) พจนานุกรมบอกว่าเป็น "คำลงท้ายประโยคเพื่อแสดงความอ่อนน้อม" เช่น กิ๋นแล้วเจ้า (กินแล้วค่ะ) และ ยินดีจ้าดนักเจ้า (ขอบคุณมากค่ะ)
- พจนานุกรมบอกว่า ปัจจุบัน เจ้า มักใช้เฉพาะผู้หญิง ยุคก่อนผู้ชายก็ใช้เมื่อพูดกับเจ้านายและพระเถระ
- ผู้ชายลงท้ายด้วย ครับ แบบภาษาไทยกลางได้ พจนานุกรมเองยกตัวอย่างคำขอโทษ สูมาเต๊อะ ว่า "เติมท้ายด้วยครับหรือค่ะ เพื่อให้สุภาพ"
อ่านคำลงท้ายแบบอื่นต่อได้ที่ คำลงท้ายคำเมือง
ลำ ลำแต๊ จ้าดลำ: ชมว่าอร่อย
มาเหนือแล้วต้องกิน และคำที่แม่ค้าอยากได้ยินที่สุดคือ ลำ ลำ (คำเมืองอ่านว่า ลำ) แปลว่า อร่อย มีรสดี ถูกปาก
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) | ใช้เมื่อ |
|---|---|---|---|
| ลำแต๊ | ลำแท้ | อร่อยจริง ๆ อร่อยมาก | ชมอาหารทั่วไป |
| ลำขนาด | ลำขๆนฯาดฯ | อร่อยมาก อร่อยจริง ๆ | ชมแบบเต็มที่ |
| จ้าดลำ | ชาดฯลำ | อร่อยมาก อร่อยจริง ๆ ถูกปาก | อีกแบบหนึ่งของ ลำขนาด |
| ลำก่อ | ลำกํ่อฯ | อร่อยไหม | ถามเพื่อนร่วมโต๊ะ |
อยากรู้ว่าควรสั่งอะไร อ่านต่อได้ที่ อาหารเหนือที่ต้องลอง
งาม งามแต๊: ชมว่าสวย
งาม งา (คำเมืองอ่านว่า งาม) แปลว่า สวย ใช้ชมได้ทั้งวิว วัด ผ้าซิ่น และคน ถ้าสวยมากให้พูดว่า งามแต๊ งาแท้ (คำเมืองอ่านว่า งามแต๊) พจนานุกรมบอกว่าพูดว่า งามแต๊ ๆ หรือ งามแต๊งามว่า ก็ได้
ม่วน ม่วนขะหนาด: สนุก ไพเราะ ถูกใจ
ม่วน ม่วฯร (คำเมืองอ่านว่า ม่วน) เป็นคำที่ใช้กว้างมาก แปลว่า เป็นที่พอใจ เพลิดเพลิน ไพเราะ สนุก หรือสะดวก ใช้ได้กับงานบุญ เพลง การเที่ยว และวันดี ๆ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ม่วนขะหนาด | ม่วฯรขๆนฯาดฯ | สนุกมาก ไพเราะมาก (ม่วนแต๊ม่วนว่า ก็ว่า) |
| ม่วนอ๋กม่วนใจ๋ | ม่วฯรอ฿กฯม่วฯรไจ | ปลื้มใจ สบายใจ |
| อู้ม่วน | อู้ม่วฯร | พูดเพราะ พูดน่าฟัง |
ถ้ามีคนบอกเราว่า อู้ม่วน แปลว่าเขาชมว่าเราพูดเพราะ ตอบกลับได้เลยว่า "ยินดีเจ้า"
บ่เป๋นหยัง: ไม่เป็นไร
บ่เป๋นหยัง บเปนฯหัยฯง (คำเมืองอ่านว่า บ่เป๋นหยัง) แปลว่า ไม่เป็นไร พูดว่า บ่เป๋นสัง ก็ได้ ใช้ได้ทั้งตอนคนอื่นขอโทษเรา ตอนของหมด หรือตอนรถติด
สูมาเต๊อะ: ขอโทษอย่างสุภาพ
เดินชนใคร หรือจะขอทางผ่าน ให้พูดว่า สูมาเต๊อะ สูมาเทิอฯะ (คำเมืองอ่านว่า สูมาเต๊อะ) พจนานุกรมบอกว่าใช้ได้ทั้งชายและหญิง ผู้หญิงพูดเต็ม ๆ ว่า สูมาเต๊อะเจ้า สูมาเทิอฯะเจั้า (คำเมืองอ่านว่า สูมาเต๊อะเจ้า) ซึ่งพจนานุกรมบอกว่า "ใช้ได้ทุกโอกาส"
ขอสูมา ขํอฯสูมา แปลว่า ขอโทษ ก็ได้ แต่พจนานุกรมบอกว่ายังหมายถึงการขอขมาผีปู่ย่าของฝ่ายหญิงด้วย เมื่อทำผิดผีตามความเชื่อของคนเมือง ในชีวิตประจำวัน ใช้ สูมาเต๊อะ จะง่ายที่สุด
อู้กำเมืองบ่จ้าง: ประโยคเอาตัวรอด
ถ้าคนเมืองตอบกลับมายาวเกินจะฟังทัน ให้ใช้ประโยคเหล่านี้ ทั้งหมดประกอบจากคำในพจนานุกรม
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) | ลองพูด |
|---|---|---|---|
| อู้ | อู้ | พูด คุย เจรจา | |
| อู้กำเมือง | อู้คำฯเมิอฯง | พูดภาษาล้านนา | |
| อู้บ่จ้าง | อู้ช่างฯ | พูดไม่เป็น พูดไม่ได้ | อู้กำเมืองบ่จ้างเจ้า (พูดคำเมืองไม่เป็นค่ะ) |
| บ่จ้าง | บช่างฯ | ทำไม่เป็น ทำไม่ได้ | |
| จ๊า | ช้า | ช้า เช่น เตียวจ๊า (เดินช้า) | อู้จ๊า ๆ เจ้า (พูดช้า ๆ หน่อยค่ะ) |
| แม่น | แม่นฯ | จริง ใช่ ถูกต้อง | แม่นแล้วเจ้า (ใช่แล้วค่ะ) |
ใน อู้บ่จ้าง คำว่า จ้าง ตรงกับ "ช่าง" ในภาษาไทยกลาง (ช่างทำ ทำเป็น) ไม่ใช่การว่าจ้าง จึงแปลว่า พูดไม่เป็น
แอ่ว: มาเที่ยว ไปเที่ยว
แอ่ว แอ่วฯ (คำเมืองอ่านว่า แอ่ว) แปลว่า เที่ยว ไปเที่ยว ท่องเที่ยว คนเมืองอาจถามเราว่ามาแอ่วกา (มาเที่ยวหรือ) ตอบได้ว่า "มาแอ่วเจ้า"
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ไปแอ่ว | ไพแอ่วฯ | ไปเที่ยว |
| แอ่วกาด | แอ่วฯกาดฯ | ไปตลาด (แอ่วกาดแอ่วลี ก็ว่า) |
คำเรื่องตลาดอ่านต่อได้ที่ ไปกาดแบบคนเมือง และถ้าจะเข้าวัด อ่านเรื่องมารยาทก่อนได้ที่ มารยาทเข้าวัดล้านนา
ใจ๋ดี: ชมว่าใจดี
คำสุดท้ายใช้ขอบคุณคนที่ช่วยเหลือเรา ใจ๋ดี ไจดี (คำเมืองอ่านว่า ใจ๋ดี) แปลว่า ใจดี มีใจเอื้อเฟื้อ ใจเย็น เช่น ลุงขับรถแดงช่วยบอกทาง ก็พูดได้ว่า "ใจ๋ดีแต๊ ยินดีจ้าดนักเจ้า"
พูดให้ม่วนหู: ยิ้ม พูดช้า และลงท้ายด้วยเจ้า
- ยิ้มก่อนพูด คำเมืองมีเสียงวรรณยุกต์ของตัวเอง ถ้าออกเสียงไม่ตรงทุกคำก็ไม่เป็นไร คนฟังส่วนมากเข้าใจว่าเรากำลังตั้งใจลอง
- พูดช้า ๆ แล้วต่อท้ายด้วย เจ้า (หรือ ครับ) ประโยคสั้นแค่ไหนก็ฟังสุภาพ
- เริ่มจากคำที่ใช้บ่อย ยินดี ลำแต๊ งามแต๊ บ่เป๋นหยัง สี่คำนี้ใช้ได้แทบทุกวัน
- ระวังคำที่หน้าตาเหมือนภาษาไทยกลาง เช่น จะไป ในคำเมืองแปลว่า อย่า อ่านเพิ่มที่ จะไป แปลว่า อย่า
ส่วนคำทักทายอย่าง กิ๋นข้าวแล้วกา (กินข้าวหรือยัง) และวิธีไหว้ อ่านต่อได้ที่ ทักทายแบบคนเมือง
ลองพูด: ที่ร้านข้าวซอย
บทสนทนานี้แต่งขึ้นเป็นตัวอย่างประกอบการเรียน โดยใช้คำจากพจนานุกรม
แม่ค้า: มาแอ่วกาเจ้า (มาเที่ยวหรือคะ)
นักท่องเที่ยว: มาแอ่วเจ้า อู้กำเมืองบ่จ้าง อู้จ๊า ๆ เจ้า (มาเที่ยวค่ะ พูดคำเมืองไม่เป็น พูดช้า ๆ หน่อยนะคะ)
แม่ค้า: บ่เป๋นหยัง ข้าวซอยลำก่อ (ไม่เป็นไร ข้าวซอยอร่อยไหม)
นักท่องเที่ยว: ลำแต๊เจ้า ยินดีจ้าดนักเจ้า (อร่อยมากค่ะ ขอบคุณมากค่ะ)
แม่ค้า: อู้ม่วนแต๊ (พูดเพราะจริง ๆ)
แบบฝึกหัด
ลองตอบก่อน แล้วเปิดดูเฉลย
- อยากขอบคุณมาก ๆ พูดว่าอะไร
- ลำก่อ แปลว่าอะไร
- เดินชนคนอื่นในตลาด ควรพูดว่าอะไร
- อู้บ่จ้าง แปลว่า "พูดจ้างงาน" ใช่หรือไม่
- มีคนบอกเราว่า อู้ม่วน เขาหมายความว่าอะไร
เฉลยแบบฝึกหัด
- ยินดีจ้าดนัก (ผู้หญิงเติม เจ้า เป็น ยินดีจ้าดนักเจ้า)
- อร่อยไหม
- สูมาเต๊อะ หรือ สูมาเต๊อะเจ้า
- ไม่ใช่ จ้าง ในที่นี้ตรงกับ "ช่าง" อู้บ่จ้าง จึงแปลว่า พูดไม่เป็น
- ชมว่าเราพูดเพราะ พูดน่าฟัง
สรุป
- ขอบคุณ = ยินดี ขอบคุณมาก = ยินดีจ้าดนัก และลงท้ายด้วย เจ้า (ผู้ชายใช้ ครับ ได้)
- ชมอาหาร = ลำแต๊ ลำขนาด จ้าดลำ ชมความสวย = งามแต๊ สนุก ไพเราะ = ม่วน ม่วนขะหนาด
- ไม่เป็นไร = บ่เป๋นหยัง ขอโทษ = สูมาเต๊อะ
- เอาตัวรอด = อู้กำเมืองบ่จ้าง และ อู้จ๊า ๆ เที่ยว = แอ่ว
- พูดช้า ยิ้ม และลงท้ายสุภาพ คนเมืองฟังแล้วรู้ว่าเราตั้งใจ
ค้นคำเมืองเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา ฝึกถามต่อได้ที่ ถามแบบคนเมือง และเรียนคำกริยาที่ใช้ทุกวันได้ที่ คำกริยาคำเมือง
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ยินดี · ยินดีจ้าดนัก · เจ้า · ลำแต๊ · งามแต๊ · ม่วน · บ่เป๋นหยัง · สูมาเต๊อะ · อู้บ่จ้าง · แอ่ว
ค้นหาคำว่า "ยินดี" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 32 คำ จำได้แค่ไหน?
