ชนกว่าง: กีฬาพื้นบ้านล้านนา คอนกว่าง ไม้ผั๋ด และกติกาเข้าคาม

ชนกว่าง ช฿นฯก่วฯางฯ (คำเมืองอ่านว่า จนกว่าง) คือ กีฬาพื้นบ้านของชาวล้านนา ในหน้าฝน ที่นำกว่างตัวผู้สองตัวมาชนกันบนท่อนไม้ โดยมีกว่างตัวเมียซ่อนอยู่กลางคอนเป็นแรงกระตุ้น การชนกว่างมีอุปกรณ์ ขั้นตอน และคำเรียกเฉพาะของตัวเอง ซึ่งยังเล่นกันอยู่จนทุกวันนี้

บทความนี้เล่าถึง การเล่นชนกว่าง ตั้งแต่หากว่าง เตรียมคอน จนถึงกติกาแพ้ชนะ ส่วนชื่อเรียกกว่างแต่ละชนิด เช่น กว่างโซ้ง กว่างแซม กว่างกิ๋ อ่านได้ที่บทความ กว่างล้านนา

ชนกว่างคืออะไร

พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่า ชนกว่างคือการ "ใช้กว่างโซ้งชนกันบนไม้คอน ที่มีกว่างตัวเมียโผล่แต่ส่วนหลังอยู่ในโพรงกลางคอน ใช้เขาหนีบรัดดันกันไปมา" ตัวที่ถอยหรือสู้ไม่ได้ตามกติกาถือว่าแพ้

ตัวเอกของเกมคือ กว่างโซ้ง ก่วฯางฯโซ้฿งฯ (คำเมืองอ่านว่า กว่างโซ้ง) กว่างตัวผู้ตัวโตเขายาว กว่างที่นำมาชนเรียกรวมว่า กว่างชน ก่วฯางฯช฿นฯ (คำเมืองอ่านว่า กว่างจน) พจนานุกรมให้ความหมายว่า "กว่างที่ใช้ชนเพื่อเป็นการพนัน ปกติเป็นกว่างโซ้ง"

กว่าง ก่วฯางฯ (คำเมืองอ่านว่า กว่าง) ฟักตัวอยู่ใต้ดิน และออกมาในหน้าฝน ฤดูชนกว่างจึงสั้นและมีปีละครั้งเท่านั้น

หากว่างมาชน: กว่างแบบไหนที่คนเล่นนิยม

คนเล่นกว่างเลือกกว่างจากทั้งชนิด สี และนิสัย พจนานุกรมบันทึกชื่อกว่างที่ "นิยมใช้เป็นกว่างชน" ไว้หลายชื่อ เช่น

ในอดีต วิธีหากว่างที่ง่ายที่สุดคือ แขวนท่อนอ้อยไว้ข้ามคืน ให้กว่างมาเกาะกินน้ำหวาน บทความของ Citylife เชียงใหม่ (๒๕๖๐) เล่าว่ากว่างมักพบใกล้ไร่อ้อย และก่อนลงชน เจ้าของจะให้กว่างกินน้ำอ้อยสด ๆ เพื่อเพิ่มแรง ผู้ค้ากว่างรายหนึ่งให้เหตุผลว่าอ้อย "หวานและเหนียว" กว่างจึงใช้เวลาหลายชั่วโมงดูดน้ำหวาน

ทุกวันนี้ชาวบ้านบางแห่งยังเข้าป่าเก็บกว่างขาย หนังสือพิมพ์แนวหน้า (๒๕๖๕) รายงานว่าที่ตำบลตำ อำเภอเมืองพะเยา กว่างตัวผู้ขายได้ ตัวละ ๒๐–๕๐๐ บาท ตามขนาดและความยาวของเขา ส่วนตัวเมียขายเพียง ตัวละ ๑–๓ บาท

คอนกว่างและไม้ผั๋ด: อุปกรณ์ของคนชนกว่าง

สนามของการชนกว่างไม่ใช่ลานกว้าง แต่เป็นท่อนไม้ยาวประมาณหนึ่งเมตร เรียกว่า คอนกว่าง คอฯรก่วฯางฯ (คำเมืองอ่านว่า กอนกว่าง)

หัวใจของคอนคือช่องกลางคอนที่ใส่ กว่างแม่อู้ด ก่วฯางฯแม่อู้ด (คำเมืองอ่านว่า กว่างแม่อู้ด) หรือกว่างตัวเมียไว้ ให้โผล่แค่ส่วนหลังขึ้นมา พจนานุกรมอธิบายว่า กว่างตัวผู้ "ได้กลิ่นเกิดความฮึกเหิม" จนเข้าชนกันแบบเอาชีวิตเป็นเดิมพัน

อุปกรณ์อีกชิ้นที่ขาดไม่ได้คือ ไม้ผั๋ด ไม้ผัดฯ (คำเมืองอ่านว่า ไม้ผั๋ด) หรือที่เรียกว่า ไม้ผั่น ไม้ผั่นฯ และไม้แหล๋ด พจนานุกรมเล่าว่าเป็น "อุปกรณ์สำคัญที่ผู้เล่นชนกว่างทุกคนต้องมี" ผู้เล่นต้องฝึกหมุนด้ามไม้ไปมาอย่างรวดเร็ว ให้เกิดเสียงดังและทำให้คอนสะเทือน กระตุ้นกว่างให้ฮึกเหิม

เสียงของไม้ผั๋ดนี้ คนเมืองมีคำเลียนเสียงเรียกว่า แล็ดๆ แลัดฯๆ (คำเมืองอ่านว่า แล็ดๆ) ซึ่งพจนานุกรมยกตัวอย่างว่า "อย่างเสียงไม้ผั่นเวลาชนกว่าง"

ก่อนขึ้นคอน: จามกว่างและการจับคู่

กว่างชนตัวจริงจะไม่ขึ้นคอนโดยไม่ได้ลองเชิงก่อน ขั้นนี้เรียกว่า จามกว่าง ชามฯก่วฯางฯ (คำเมืองอ่านว่า จามกว่าง) พจนานุกรมอธิบายว่าคือการ "ทดลองชั้นเชิง เพื่อทราบความสามารถ ไหวพริบ พละกำลังของกว่างชน โดยใช้กว่างตัวโตเท่าๆ กันมาจาม ก่อนจะขึ้นเวที (คอนชนกว่าง) จริง"

กว่างที่ใช้ฝึกซ้อมมักเป็น กว่างแซม ก่วฯางฯแซมฯ (คำเมืองอ่านว่า กว่างแซม) กว่างตัวผู้ขนาดกลาง ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าใช้เป็น "กว่างซ้อมหรือกว่างล่อฝึกทักษะให้กว่างโซ้ง"

เมื่อถึงเวลาชนจริง คู่ชกต้องสูสีกัน บทความของ Citylife (๒๕๖๐) เล่าว่ากว่างถูกจับคู่ตาม ความยาว ความกว้างของตัว และขนาดเขา

เข้าคาม: ชนกันอย่างไร ใครแพ้ใครชนะ

เมื่อกว่างสองตัวขึ้นคอน ทั้งคู่จะเดินเข้าหากัน แล้วใช้เขาหนีบดันกัน ท่านี้มีชื่อเรียกเฉพาะว่า เข้าคาม เขั้าฅามฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้าคาม)

กติกาในรายละเอียดอาจต่างกันไปตามบ่อน บทความของ Citylife (๒๕๖๐) บรรยายกติกาที่ใช้กันไว้ดังนี้

บ่อนกว่าง: การพนันและสังคมของคนเล่นกว่าง

สถานที่ชนกว่างมีชื่อเรียกว่า บ่อนกว่าง บ่อฯรก่วฯางฯ (คำเมืองอ่านว่า บ่อนกว่าง) ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายตรง ๆ ว่า "สถานที่เล่นการพนันชนกว่าง" เช่นเดียวกับบ่อนไก่และบ่อนวัว

บทความของ Citylife (๒๕๖๐) เล่าถึงอดีตของการชนกว่างไว้หลายเรื่อง เช่น เดิมเป็นการเล่นของเจ้าบ้านผู้มีฐานะ ขณะที่คนทั่วไปเล่นชนไก่ พระสงฆ์บางวัดให้สามเณรช่วยเก็บกว่าง และบางคนปล่อยกว่างเมื่อออกพรรษาเพื่อทำบุญ ต่อมาการพนันเข้ามาเป็นส่วนหนึ่ง และการเล่นก็แพร่ไปสู่คนทุกชนชั้น

ชนกว่างวันนี้: กว่างน้อยลง ฟาร์ม และการประกวด

บทความของ Citylife (๒๕๖๐) รายงานว่ากว่างในภาคเหนือ ลดลงอย่างมาก และชี้ว่าสาเหตุมาจากการใช้สารเคมีในไร่สวน โดยเฉพาะสวนลำไย ผู้ค้าจึงต้องรับกว่างจากภาคอื่นมาขายแทน พร้อมกันนั้นเกิดการเลี้ยงกว่างเองที่บ้าน ซึ่งยังเป็นเรื่องที่ถกเถียงกันในหมู่คนเล่น

ที่พะเยา หนังสือพิมพ์แนวหน้า (๒๕๖๔) รายงานว่ามีฟาร์ม เพาะพันธุ์ด้วงกว่าง ในอำเภอภูกามยาว ทำขี้เลื่อยผสมสูตรเฉพาะให้แม่กว่างวางไข่ เลี้ยงในห้องควบคุมอุณหภูมิราว ๒๕ องศาเซลเซียส แล้วคัดตัวไปขายให้ผู้ที่ชื่นชอบ

การเล่นกว่างยังเปลี่ยนรูปไปด้วย บางงานจัด ประกวดความงาม ตัดสินจากรูปเขา ไม่ใช่พละกำลัง ขณะที่ผู้เล่นรุ่นเก่าคนหนึ่งในงานชนกว่างที่ลำปางให้ความเห็นว่า คนหนุ่มสาวสนใจน้อยลง เพราะมองว่าเป็น "กีฬาของชาวนา"

การชนกว่างคือ "ศิลปะที่มีชีวิต" — อาจารย์วิถี พานิชพันธ์ นักประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (Citylife, ๒๕๖๐)

สรุป

• ชนกว่าง (อ่านว่า จนกว่าง) คือกีฬาพื้นบ้านล้านนาในหน้าฝน ราวกันยายน–ตุลาคม
• สนามคือ คอนกว่าง ที่มีกว่างแม่อู้ดซ่อนอยู่กลางคอน และผู้เล่นใช้ ไม้ผั๋ด หมุนให้เกิดเสียงแล็ด ๆ กระตุ้นกว่าง
• ก่อนชนจริงมีการ จามกว่าง ลองเชิง และจับคู่กว่างให้ขนาดสูสีกัน
• กว่างสู้กันด้วยท่า เข้าคาม ตัวที่ถอยหรือไม่ยอมสู้ถือว่าแพ้
• ทุกวันนี้กว่างในธรรมชาติลดลง เกิดฟาร์มเพาะเลี้ยงและการประกวดความงาม แต่คำเรียกของการชนกว่างยังอยู่ในภาษาคำเมือง

ค้นคำเกี่ยวกับกว่างเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านชื่อเรียกกว่างแต่ละชนิดได้ที่บทความ กว่างล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ชนกว่าง · คอนกว่าง · เข้าคาม · จามกว่าง · ไม้ผั๋ด
• Citylife. (๒๕๖๐). Battling Beetles: A Northern Thai Tradition. Chiang Mai Citylife (สัมภาษณ์ Stéphane Rennesson, Warakon Thumma, Sumit Utalerd, Udom Wongson และอาจารย์วิถี พานิชพันธ์)
• IRASEC. (๒๕๖๐). Beetle fighting and Northern Thai cosmology. บรรยายโดย Stéphane Rennesson, Alliance Française เชียงใหม่, ๒๖ กันยายน ๒๕๖๐
• แนวหน้า. (๒๕๖๕, ๑๘ กันยายน). หนึ่งปีมีครั้งเดียว!! ชาวบ้านเก็บ 'ด้วงกว่าง' ขายตัวละ 500 สร้างรายได้
• แนวหน้า. (๒๕๖๔, ๒๓ สิงหาคม). ฟาร์มพะเยาเพาะเลี้ยงขาย 'ด้วงกว่าง' นักสู้แห่งขุนเขา แข่งชนเป็นกีฬาพื้นบ้านล้านนา