
ภาพ: Dinkum / Wikimedia Commons (CC0)
คำอุทานคำเมือง: อะล้า ปู้ดโธะ ฮื้อ เฮอะเหอ นะว่า
คำอุทานคำเมือง คือเสียงร้องสั้น ๆ ที่หลุดออกมาเวลาเจ็บ ตกใจ ผิดหวัง หรือไม่เชื่อหู คำที่คนเหนือใช้เมื่อเจ็บคือ อะล้า อล้า (คำเมืองอ่านว่า อะล้า) ซึ่งพจนานุกรมแปลว่า "โอ๊ย" บทเรียนนี้รวมคำอุทานทุกคำที่พจนานุกรมมรดกล้านนาระบุไว้ แล้วให้ลองใช้ในบทสนทนาสั้น ๆ
แหม อุ๊ย โอ้ย ไม่ใช่อย่างที่คิด
หลายคนเดาว่าคำอุทานคำเมืองคือ "แหม" "อุ๊ย" "โอ้ย" แต่เมื่อเปิดพจนานุกรมกลับไม่ตรงอย่างนั้น
| คำที่เดา | พจนานุกรมบอกว่า |
|---|---|
| แหม แหมฯ | ไม่ใช่คำอุทาน แต่แปลว่า "อีก" ใช้ตามหลังคำกริยา เช่น กิ๋นแหม (กินอีก) ไปแหม (ไปอีก) |
| อุ๊ย อุ้ | ไม่ใช่คำอุทาน แต่ใช้เรียกพ่อแม่ของพ่อแม่ เช่น พ่ออุ๊ย แม่อุ๊ย |
| โอ้ย | ไม่พบในพจนานุกรม (คำที่ใกล้ที่สุดคือ อะล้า ที่แปลว่า โอ๊ย) |
คำอุทาน ๑๓ คำ แยกตามอารมณ์
พจนานุกรมมีคำที่ระบุว่าเป็นคำอุทาน ๑๔ รายการ ตารางนี้รวม ๑๓ คำที่ใช้สอนได้ ส่วนอีก ๑ คำ พจนานุกรมระบุว่าเป็นคำหยาบ ที่ใช้ตอบโต้ด้วยความโกรธ เราจึงไม่นำมาสอน
| อารมณ์ | คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| เจ็บปวด | อะล้า | อล้า | โอ๊ย แสดงว่าเจ็บปวดหรือได้รับบาดเจ็บ |
| ประหลาดใจ | ปู้ดโธะ | พูโท฿ธฯะ | แสดงความประหลาดใจ คล้ายพุทโธ่ |
| ตกใจ | โฮะ | โร฿ะ | แสดงความตกใจ ประหลาดใจ ไม่พอใจ |
| อย่างพุทโธ่ | อ๋กปุ๊ทโธ | อ฿กฯพุเทธฯาฯ | อย่าง "พุทโธ่" |
| อย่างอกเอ๋ย | อ๋กๆ | อ฿กฯๆ | อย่าง "อกเอ๋ย" |
| ผิดหวัง | แห๋ะ | แหะ | แสดงความผิดหวัง และใช้พูดพร้อมแสดงของให้ดูว่า "นี่ไง" |
| ผิดหวัง รำคาญ | ฮื้อ | ฮื้ | โธ่ โธ่เอ๊ย ปั๊ดโธ่ แสดงความผิดหวัง ไม่พอใจ รำคาญหรือโมโห (ฮื้อน่อ ก็ว่า) |
| ไม่เชื่อ เยาะเย้ย | เฮอะเหอ | เฮิอฯะเหิอฯ | ดูถูก เยาะเย้ย หรือไม่เชื่อว่าจะเป็นไปได้ (เฮอะเหอเมอะ ก็ว่า) |
| สงสัย | หา | หา | แสดงความสงสัย หรือการถาม เช่น อะหยังหา (อะไรหรือ) |
| นึกแล้วเชียว | นะว่า | นว่าฯ | "นึกแล้วเชียว" เวลาพูดจริงมักแทรกสรรพนามไว้กลาง เช่น นะฮาว่า นะกูว่า นะแม่ว่า |
| ทำใจให้สบาย | ฮาว่าแล้วบ่าเฮ้ย | ฮาว่าฯแลฯวฯบ่าฯเฮิ้ยฯ | รำพึงเพื่อทำใจ พจนานุกรมว่ากันว่าเป็น "ยาบำรุงจิตใจ" |
| ผู้หญิงพูด | กูหนี้บ่าเฮ่ย | คูหี้นฯบ่าฯเฮิ่ | คำอุทานของหญิง ถ้าชายใช้ ฮาหนี้บ่าเฮ่ย |
| ผู้หญิงพูด (ไม่พอใจ) | ฮูขี้กูนิ | รูขี้คูนิ | อย่างไม่พอใจ ใช้กับหญิง ถ้าชายใช้ ฮูขี้ฮานิ |
ในตารางมีสองคำที่ควรสังเกตเป็นพิเศษ คือ ฮูขี้กูนิ กับ กูหนี้บ่าเฮ่ย พจนานุกรมระบุว่าเป็นคำอุทานของผู้หญิง ส่วนผู้ชายใช้รูปที่ต่างไปเล็กน้อยตามที่เขียนไว้ในช่องความหมาย
บ่ายวันฝนตก: บทสนทนาสามฉาก
ลองฟังว่าคำอุทานอยู่ตรงไหนของประโยค ในบทสนทนาจำลองที่มรดกล้านนาแต่งขึ้นเพื่อฝึก (ส่วนอื่นเป็นภาษาไทย มีเฉพาะคำอุทานเป็นคำเมือง)
ฉาก ๑ · วิทยุบอกข่าว
- ป้า: เมื่อกี้วิทยุบอกว่าบ่ายนี้ฝนจะตกหนัก
- หลาน: ปู้ดโธะ! ผ้าตากไว้เต็มราวเลย
- ป้า: รีบไปเก็บก่อนฟ้าจะครึ้มนะ
ฉาก ๒ · ฝนตกจริง
- หลาน: ฝนตกแล้ว ทั้งที่ตอนเช้าฟ้าใสอยู่เลย
- ป้า: นะว่า! ป้าเห็นเมฆดำตั้งแต่เช้าแล้ว
- หลาน: ป้าทายแม่นยิ่งกว่าหมอดู
ฉาก ๓ · บันไดลื่น
- ป้า: ระวังบันไดลื่นนะ ฝนเพิ่งหยุด
- หลาน: อะล้า! เท้าไปโดนขอบบันไดเข้าแล้ว
- ป้า: ไหนดูซิ ช้ำไหม
ลองเล่น: เลือกอารมณ์ แล้วเรียงบทสนทนา
เลือกสถานการณ์เพื่อดูว่าคำเมืองมีคำอุทานอะไรให้ใช้ แล้วลองเรียงประโยคของฉากทั้งสามให้ถูกลำดับ (ถ้าพจนานุกรมยังไม่มีคำสำหรับอารมณ์นั้น ก็จะบอกตรง ๆ เช่น ความดีใจ)
สรุป
- คำอุทานคำเมืองในพจนานุกรมมี ๑๓ คำที่นำมาสอนได้ แยกตามอารมณ์ เจ็บ ตกใจ ผิดหวัง ไม่เชื่อ สงสัย และทำใจ
- เวลาเจ็บ คนเมืองร้อง อะล้า ส่วน แหม แปลว่า "อีก" และ อุ๊ย คือพ่อแม่ของพ่อแม่ ไม่ใช่คำอุทาน
- ฮื้อ (โธ่) กับ หื้อ (ให้) คนละคำ ส่วนบางคำมีรูปของผู้หญิงกับผู้ชายต่างกัน
- คำอุทานที่ยังไม่พบในพจนานุกรม เช่น โอ้ย และคำแสดงความดีใจ เราไม่เดาให้
อยากรู้ว่าคำเล็ก ๆ ท้ายประโยคเปลี่ยนความหมายได้อย่างไร อ่านต่อที่ คำลงท้ายคำเมือง หรือค้นคำอุทานเพิ่มในพจนานุกรม: อะล้า
แหล่งอ้างอิง
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 16 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "อะล้า" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 16 คำ จำได้แค่ไหน?


