จะไป แปลว่า อย่า: ประโยคห้ามแบบคนเมือง ครบทุกคำในพจนานุกรม

ใครฟังคนเมืองพูดว่า จะไป จะไพ (คำเมืองอ่านว่า จะไป) แล้วนึกว่าเขากำลังจะออกเดินทาง อาจเข้าใจผิดไปไกล เพราะในคำเมือง จะไป ที่วางหน้าคำกริยาแปลว่า อย่า เช่น จะไปกิ๋น คือ อย่ากิน และ จะไปไป คือ อย่าไป

บทเรียนนี้รวบรวม ทุกคำที่ขึ้นต้นด้วย จะไป ในพจนานุกรมมรดกล้านนา ๒๑ รายการ จัดเป็นกลุ่มให้จำง่าย ตั้งแต่คำห้ามในบ้าน คำสอนเรื่องนิสัย ไปจนถึงการห้ามแบบหนักแน่นที่สุดอย่าง จะไปไปไปไป แล้วปิดท้ายด้วยบทสนทนาและแบบทดสอบสั้น ๆ

กับดักของคนภาคกลาง: จะไป ไม่ได้แปลว่า "จะไป"

ในภาษาไทยกลาง "จะไป" แปลว่า กำลังจะไป แต่ในคำเมือง เมื่อ จะไป วางอยู่หน้าคำกริยาอีกคำหนึ่ง ความหมายจะกลายเป็น คำห้าม พจนานุกรมอธิบายว่า จะไป "ใช้นำหน้าคำกิริยามีความหมาย อย่า, ห้ามไม่ให้..." และยกตัวอย่างว่า

• จะไปผ่อ = อย่าดู
• จะไปวอก = อย่าโกหก (วอก วอฯก เป็นกริยาแปลว่า โกหก ตลบตะแลง)
• จะไปอู้นัก = อย่าพูดมาก (นัก นักฯ แปลว่า มาก)

ส่วนคำว่า อย่า อยฯา นั้น พจนานุกรมระบุว่าเป็นคำยืม และบอกไว้ชัดว่า "ล้านนาใช้คำว่า จะไป" เช่น จะไปไป (อย่าไป) จะไปเยียะ (อย่าทำ) จะไปล่น (อย่าวิ่ง)

จะ มาจาก จั๋ก

พจนานุกรมอธิบายว่า จะ จะ กลายมาจาก จั๋ก จักฯ ซึ่งเป็นคำช่วยกริยาบอกอนาคต เช่น จั๋กนั่ง (จะนั่ง) จั๋กกิ๋น (จะกิน) และ "ถ้าใช้ประกอบคำว่า ไป เป็น จะไป มีความว่า อย่า บอกการห้ามหรือไม่ยอมให้ทำสิ่งใดสิ่งหนึ่ง"

ในพจนานุกรมมีหัวคำ จะไป อยู่สองรายการ (ref 2739 และ 16888) รายการหลังเพียงบอกให้ "ดู...จะ" จึงนับเป็นคำเดียวกัน

สูตรง่าย ๆ: จะไป + คำกริยา

จำสูตรเดียวก็พูดคำห้ามได้แทบทุกเรื่อง

ตัวอย่างในตารางมาจากพจนานุกรมทั้งหมด เช่น จ๋า (พูด คุย) ในคำว่า จะไปจ๋ากั๋บมัน และ แถมซ้ำปอสอง แถมฯซาพํอฯสอฯง ที่แปลว่า เป็นครั้งที่สอง อย่างเด็ดขาด อีกต่อไป พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า จะไปมาแถมซ้ำปอสอง คือ อย่ามาให้เห็นหน้าอีกนะ

จะไป ในบ้าน: คำห้ามที่ได้ยินทุกวัน

กลุ่มนี้เป็นคำที่พ่อแม่ ป้ออุ๊ยแม่อุ๊ย พูดกับลูกหลานบ่อยที่สุด

คำว่า จะไปละไปขว้าง พูดสั้นลงเป็น ไปละไปขว้าง ไพลไพข้วฯางฯ ก็ได้ พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า "ไปละไปขว้างเน้อ" แปลว่า อย่าทิ้งอย่าขว้างกันนะ

พจนานุกรมยังมีตัวอย่าง จะไป ซ่อนอยู่ในคำอื่นอีก เช่น จะไปฅ่ำหมา (อย่าทารุณสุนัข) ในคำว่า ค่ำ ฅํา และ หมาสวกจะไปจอบมัน (หมาดุ อย่าไปยั่ว) ในคำว่า จอบ จอฯบ

จะไป สอนนิสัย: อย่าโกหก อย่าขี้เหนียว อย่าอวด

กลุ่มนี้เป็นคำสอนของผู้ใหญ่ ฟังแล้วรู้เลยว่าคนเมืองให้ค่ากับความถ่อมตัว ความซื่อตรง และความมีน้ำใจ

จากเบาไปหนัก: จะไปไป → จะไปไปแต๊เน้อ → จะไปไปไปไป

คำห้ามเรื่องเดียวกันพูดได้หลายระดับ ยิ่งเติมคำ ยิ่งหนักแน่น

ระดับที่ ๒ เติมคำว่า แต๊ แท้ ที่แปลว่า แท้ จริง และคำลงท้าย เน้อ ส่วนระดับที่ ๓ พจนานุกรมอธิบายไว้อย่างน่ารักว่า ต้องใช้ "ในเหตุการณ์ที่กำลังเกิดขึ้น พร้อมกับทำสีหน้าท่าทางเคร่งขรึม เอาจริงเอาจัง" เพราะผู้ใหญ่ได้ห้ามด้วยความเป็นห่วงไปแล้วว่า จะไปไปแต๊เน้อ แต่เด็กยังทำท่าไม่เชื่อ จึงห้ามซ้ำอีกครั้งให้หนักแน่นกว่าเดิม

สำนวน: จะไปจิ๋ฮังต่อล่อฮังแต๋น

สำนวนนี้แปลตรงตัวว่า อย่าแหย่รังต่อ อย่าล่อรังแตน หมายถึง อย่ายั่วให้โกรธ อย่ายั่วให้โมโห แยกคำได้ดังนี้

• จิ๋ จิ ยุ แหย่ จิ้ม
• ฮัง รังฯ รัง
• ต่อ ตํอฯ แมลงมีพิษ เมื่อถูกแหย่หรือรบกวนจะรุมต่อยเป็นฝูง
• ล่อ ลํอฯ ชักนำ เย้าแหย่
• แต๋น แตนฯ แตน แมลงประเภทเดียวกับต่อแต่ตัวเล็กกว่า

คนเมืองรู้ดีว่าถูกต่อ ปี้ ปี้ (ต่อย) เจ็บแค่ไหน สำนวนนี้จึงเตือนให้อยู่ห่างจากคนที่กำลังโกรธ หรือเรื่องที่รู้ว่าจะลุกลาม

ห้ามแบบอื่น: บ่ต้อง บ่ดี อย่า ห้าม

นอกจาก จะไป คำเมืองยังมีวิธีบอกว่า "ไม่ควรทำ" ที่นุ่มนวลกว่า

ส่วน บ่ บ เป็นคำปฏิเสธ ไม่ใช่คำห้าม เช่น บ่ไป แปลว่า ไม่ไป แต่ จะไปไป แปลว่า อย่าไป อ่านเรื่อง บ่ ก่อ กา เพิ่มเติมได้ที่ คำกริยาคำเมืองที่ใช้ทุกวัน

ลองพูด: ปี๋ใหม่ไปเหล้นน้ำ

บทสนทนาสั้น ๆ นี้แต่งขึ้นเป็นตัวอย่างประกอบการเรียน ใช้คำจากพจนานุกรม เช่น ข้าเจ้า ข้าเจั้า เหล้นน้ำ เห้ลฯรนาฯ (เล่นน้ำ ว่ายน้ำ) น้ำแม่ นาฯแม่ (แม่น้ำ) กั๋ว ก฿ลฯวฯ (กลัว) และ ล่น ล่฿นฯ (วิ่ง)

ลูก: แม่ ข้าเจ้าไปเหล้นน้ำปี๋ใหม่เน้อ (แม่ หนูไปเล่นน้ำสงกรานต์นะ)

แม่: ไปได้ แต่จะไปล่นเน้อ (ไปได้ แต่อย่าวิ่งนะ)

ลูก: แล้วไปเหล้นน้ำที่น้ำแม่ปิงได้ก่อเจ้า (แล้วไปเล่นน้ำที่แม่น้ำปิงได้ไหมคะ)

แม่: จะไปไปแต๊เน้อ แม่กั๋ว (อย่าไปเด็ดขาดนะ แม่กลัว)

(ลูกทำท่าจะเดินออกไปทางแม่น้ำ)

แม่: จะไปไป ไปไป! (อย่าไป อย่าไป!)

ลูก: บ่ไปแล้วเจ้า (ไม่ไปแล้วค่ะ)

แม่: ดีแล้ว ค่อย ๆ ไป จะไปฟั่งเน้อ (ดีแล้ว ค่อย ๆ ไป อย่ารีบนะ)

แบบทดสอบ: จะไป แปลว่าอะไร

ลองแปลประโยคต่อไปนี้เป็นภาษาไทยกลาง แล้วกดดูเฉลย

• ๑. จะไปกิ๋น
• ๒. จะไปขี้จุ๋
• ๓. จะไปฟั่ง กับ ขะไจ๋ผ่อ ต่างกันอย่างไร
• ๔. จะไปหันแก่ตั๋ว
• ๕. ข้อใดหนักแน่นที่สุด: จะไปไป · จะไปไปแต๊เน้อ · จะไปไปไปไป
• ๖. จะไปจิ๋ฮังต่อล่อฮังแต๋น

สรุป

• จะไป + คำกริยา ในคำเมืองแปลว่า อย่า เช่น จะไปกิ๋น (อย่ากิน) จะไปไป (อย่าไป) ส่วน อย่า เป็นคำยืม
• พจนานุกรมมรดกล้านนามีคำขึ้นต้นด้วย จะไป ๒๑ รายการ ตั้งแต่คำห้ามในบ้านอย่าง จะไปฟั่ง จะไปอู้ดัง ไปจนถึงคำสอนนิสัยอย่าง จะไปขี้จุ๋ จะไปอวดมี
• ยิ่งเติมคำยิ่งหนัก: จะไปไป → จะไปไปแต๊เน้อ → จะไปไปไปไป
• สำนวน จะไปจิ๋ฮังต่อล่อฮังแต๋น แปลว่า อย่ายั่วให้โกรธ
• ฟังบริบทเสมอ เพราะ จะไป แบบ "กำลังจะไป" ก็มีใช้ เช่น แถมกำจะไปนอน (อีกสักครู่จะเข้านอน)

ค้นคำห้ามเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และเรียนคำกริยาที่ใช้คู่กับ จะไป ต่อที่ คำกริยาคำเมืองที่ใช้ทุกวัน

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: จะไป · จะ · อย่า · จะไปไปไปไป · จะไปจิ๋ฮังต่อล่อฮังแต๋น