ภาพ: CEphoto, Uwe Aranas / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ขี้… คำบอกนิสัยคำเมือง: ขี้จุ๋ ขี้จิ๊ ขี้ค้าน ขี้แอ่ว
คำบอกนิสัยคำเมือง จำนวนมากขึ้นต้นด้วยคำว่า ขี้ ขี้ (คำเมืองอ่านว่า ขี้) เหมือนไทยกลางที่มี ขี้เกียจ ขี้อาย ขี้บ่น แต่คำเมืองมีคำ ขี้ ของตัวเองอีกมาก บางคำฟังแล้วคนภาคอื่นเดาไม่ออกเลย เช่น ขี้จุ๋ แปลว่า โกหก หรือ ขี้แอ่ว แปลว่า ชอบเที่ยว
บทเรียนนี้รวบรวมคำ ขี้ ที่บอกนิสัยและความเคยชินของคนกว่า ๖๐ คำ จากคำที่ขึ้นต้นด้วย ขี้ ทั้งหมด ๑๖๑ คำใน พจนานุกรมมรดกล้านนา แบ่งเป็นกลุ่มตามเรื่อง แล้วปิดท้ายด้วยคำ ขี้ ที่ไม่ใช่นิสัย ซึ่งบางคำกลับเป็นของดีที่กินได้
ขี้ ไม่ได้แปลว่าอุจจาระเสมอไป
พจนานุกรมอธิบายว่า ขี้ มีหลายความหมาย นอกจากอุจจาระและสิ่งที่ร่างกายขับออกมาแล้ว ยังใช้นำหน้าคำได้สองทาง
- นำหน้าสิ่งที่ดีหรือกินได้ เช่น ขี้ครั่ง ขี้ย้า ขี้กุ่ง ขี้ป๋าฟัก (อ่านต่อในหัวข้อท้ายบท)
- นำหน้าสิ่งที่ไม่ดี หรือนิสัยที่มักเป็นเช่นนั้น เช่น ขี้ขอย ขี้ค้าน ขี้จ่ม ขี้จิ๊ ขี้จุ๋ ขี้โลภ
สูตรจึงง่ายมาก คือ ขี้ + กริยาหรือลักษณะ = คนที่มักเป็นอย่างนั้น ถ้าอยากบอกว่า "มักจะ" ตรง ๆ คำเมืองยังมีคำว่า ขี้จ้าง ขี้ช่างฯ ที่พจนานุกรมให้ความหมายว่า มักจะ อีกด้วย
ขี้จุ๋ ขี้วอก ขี้โม้: นิสัยเรื่องการพูด
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ขี้จุ๋ | ขี้จุ | โกหก พูดเท็จ สร้างเรื่อง |
| ขี้จุ๋ขี้ล่าย · ขี้ล่าย | ขี้จุขี้ล่ายฯ · ขี้ล่ายฯ | ความหมายเดียวกับ ขี้จุ๋ |
| อุ๋ผิ๋ | อุผิ | โกหก สร้างเรื่อง (ใช้แทน ขี้จุ๋ ได้) |
| ขี้วอก | ขี้วอฯก | โกหกเก่ง |
| ขี้โม้ · ขี้ลม | ขี้โม้ · ขี้ล฿มฯ | พูดโกหก พูดไม่มีความจริง |
| ขี้ฝอย | ขี้ฝอฯยฯ | พูดมากเกินความเป็นจริง พูดโม้ยาว เช่น นั่งฝอยว่าชาติก่อนตนเคยเป็นเทวดา |
| ขี้อวด | ขี้อวฯด | ชอบโอ้อวด คุยโว เช่น อวดว่าพ่อรวย |
| ขี้ยกหาง | ขี้ย฿กฯหางฯ | ชอบยกยอตัวเอง (ดูที่ ยกหาง) |
| ขี้อู้ | ขี้อู้ | ชอบคุย พูดมาก |
| ขี้จ่ม · ขี้แซ่ม | ขี้จ่฿มฯ · ขี้แซ่มฯ | ช่างบ่น ชอบพร่ำบ่น |
| ขี้แซม | ขี้แซมฯ | สอดพูด พูดแทรก |
| ขี้สุ่ย | ขี้สุ่ | คนที่ถูกยุให้คล้อยตามไปทำอะไรสักอย่าง เช่น เด็กที่ถูกยุให้ต่อยกัน |
คำเหล่านี้มักมาคู่กับคำห้าม จะไป ที่แปลว่า อย่า เช่น จะไปขี้จุ๋ จะไพขี้จุ (อย่าโกหก) อ่านเรื่องคำห้ามแบบคนเมืองได้ที่ จะไป แปลว่า อย่า
ขี้จิ๊ ขี้โลบ ขี้ก๋ะ: นิสัยเรื่องเงินและของกิน
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ขี้จิ๊ · ขี้ถี่ | ขี้ชิ · ขี้ถี่ | ตระหนี่ ขี้เหนียว (ขี้จิ๊ขี้จำ ก็ว่า) |
| ขี้โลบ | ขี้โล฿ปฯ | ขี้โลภ ขี้โกง อยากได้ของผู้อื่น |
| ขี้ก๋ะ | ขี้กลฯะ | ตะกละ เห็นแก่กิน (ก๋ะกิ๋น กลฯะกินฯ ก็ว่า) |
| ขี้อ่วย | ขี้อ่วฯยฯ | ใช้จ่ายสุรุ่ยสุร่าย เช่น จ่ายอ่วย คือ จ่ายเงินแบบไม่ประหยัด |
| ขี้หนี้ | ขี้หี้นฯ | คนที่มีหนี้สินมาก |
| ขี้ลัก | ขี้ลักฯ | ขโมย เอาของผู้อื่นโดยเจ้าของไม่รู้ |
| ขี้จ๋ก | ขี้จ฿กฯ | ขโมย นักล้วง |
| ขี้ลู่ | ขี้ลู่ | แย่ง ชิงเอาไป เช่น ลู่เอาของเหล้น (แย่งของเล่น) |
| ขี้ตู่ | ขี้ตู่ | ทึกทักเอาของผู้อื่นว่าเป็นของตัว กล่าวอ้างผิดตัว (เป็นชื่อแมลงกินหัวมันเทศด้วย) |
พจนานุกรมยังเก็บคำห้ามไว้ว่า จะไปขี้จิ๊ จไพขี้ชิ แปลว่า อย่าตระหนี่ถี่เหนียว
ขี้เกี้ยด ขี้หมิ้ง ขี้เดือด: นิสัยใจร้อนและใจแคบ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ขี้เกี้ยด | ขี้คยฯด | โกรธง่าย |
| ขี้โขด · ขี้โขดขี้เกี้ยด | ขี้โข฿ดฯ · ขี้โข฿ดฯขี้คยฯด | โกรธง่าย |
| ขี้หมิ้ง | ขี้หิ้มฯง | ฉุนเฉียวง่าย โมโหง่าย |
| ขี้เดือด | ขี้เดิอฯด | ดุ ชอบดุ ดุเก่ง |
| ขี้สวก | ขี้สวฯก | ก้าวร้าว ดุร้าย |
| ขี้ขอย | ขี้ขอฯยฯ | ขี้อิจฉา เห็นคนอื่นได้ดีแล้วไม่พอใจ (มาจาก ขอย ขอฯยฯ ที่แปลว่า อิจฉา) |
| ขี้เอ็น | ขี้เอนฯ | จองหอง ถือตัว หยิ่ง ยะโส |
ขี้แข๋ะ ขี้หย้าน ขี้ไห้: นิสัยใจไม่สู้
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ขี้แข๋ะ · ขี้แหล๋ะ | ขี้แขะ · ขี้แหลฯะ | ขี้ขลาด ใจเสาะ ใจไม่สู้ |
| ขี้หย้าน | ขี้ห้ยฯานฯ | พรั่น หวั่นเกรง (หย้าน อยฯานฯ คือ กลัว ขี้ขลาด) |
| ขี้แอ่ | ขี้แอ่ | หนักไม่เอาเบาไม่สู้ ไม่ชอบทำสิ่งที่ยาก ไม่กล้า ชอบร้องไห้บ่อย ๆ |
| ขี้ไห้ | ขี้ไห้ | โยเย มักร้องไห้บ่อย |
| ขี้จ๋อย | ขี้จอฯยฯ | ไม่รื่นเริง |
| ขี้ห๋ดต๋ดหาย | ขี้ห฿ดฯต฿ดฯหายฯ | ขวัญหนีดีฝ่อ (กลัวจนตัวหด) |
ขี้ค้าน ขี้แอ่ว ขี้หย้อง: นิสัยในชีวิตประจำวัน
กลุ่มนี้มีทั้งนิสัยที่น่าตำหนิ นิสัยกลาง ๆ และนิสัยที่น่ารัก
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ขี้ค้าน | ขี้ระฯค้าฯนฯ | ขี้เกียจ |
| ขี้แอ่ว | ขี้แอ่วฯ | ชอบเที่ยว ไปที่โน่นที่นี่เรื่อยไปเพื่อความสนุกสนาน |
| ขี้หย้อง | ขี้อยฯอฯง | ชอบแต่งตัวให้สวย สำรวย |
| ขี้ไค่หัว | ขี้ระฯไค่ห฿วฯ | มักหัวเราะบ่อย ๆ หัวเราะเป็นว่าเล่น |
| ขี้เหล้น | ขี้เห้ลฯร | คนเล่นตลกเฮฮา และยังใช้เรียกนักเลงการพนันด้วย |
| ขี้นอก | ขี้นอฯก | เชย ไม่ทันสมัย |
| ขี้สูนฮาก | ขี้สูรรากฯ | รกรุงรัง ไม่เป็นระเบียบเรียบร้อย |
| ขี้ขวา · ขี้ซ้าย | ขี้ขวฯา · ขี้ซ้ายฯ | ถนัดมือขวา · ถนัดมือซ้าย |
| ขี้แม่นจ้อง | ขี้แม่นฯช่อฯง | ทำได้อย่างถูกต้อง ทำได้โดยบังเอิญ โชคเข้าข้าง (ขี้แม่นฮ่อม ก็ว่า) |
ขี้ที่บอกสุขภาพ และ ขี้ที่ใช้กับข้าวของ
บางคำ ขี้ ใช้บอกว่าร่างกายไม่ค่อยแข็งแรง และบางคำใช้กับสิ่งของที่เสียบ่อยหรือใช้ไม่ดี
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ขี้ไข้ขี้เมื่อย | ขี้ไข้ขี้เมิ่อฯยฯ | เจ็บไข้บ่อย ๆ |
| ขี้-หย้อง | ขี้ห้ยฯอฯง | ขี้โรค ผอม ไม่แข็งแรง |
| ขี้ด้อย · ขี้เปี้ย | ขี้ด้อฯยฯ · ขี้เป้ยฯ | ผอมแห้งแรงน้อย |
| ขี้หลุ๋ | ขี้หุลฯ | ชำรุดบ่อย ๆ เสียบ่อย ๆ เช่น รถขี้หลุ๋ (รถที่เสียบ่อย) |
| ขี้หลื้ม · ขี้เป่อ | ขี้หื้ลฯม · ขี้เปิ่อฯ | ทื่อ ไม่คม เช่น มีดขี้หลื้ม มีดขี้เป่อ |
| ขี้เหมี้ยง | ขี้ห้มฯยฯง | สนิม เช่น มีดขี้เหมี้ยง และยังแปลว่า หมดสภาพ เสื่อมคุณค่า |
| ขี้จ๊ะ · ขี้เดียด · ขี้เหลียด | ขี้ชะ · ขี้ดยฯด · ขี้หลฯยฯด | น่ารังเกียจ น่าขยะแขยง |
ขี้ที่ไม่ใช่นิสัย บางคำเป็นของดี
ตามที่พจนานุกรมบอกไว้ ขี้ ยังนำหน้าสิ่งที่มีประโยชน์หรือกินได้ ลองดูคำเหล่านี้
ภาพ: Jeffrey W. Lotz / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
ภาพ: Fah Lertkulvanich / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: LiCheng Shih / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ขี้ครั่ง | ขี้ระฯคั่งฯ | ยางที่แมลงครั่งขับออกมา สีเหลืองทองหรือม่วงเข้ม คำเมืองออกเสียง ขี้คั่ง |
| ขี้ตั๋งนี | ขี้ตังฯนี | ชันโรง แมลงที่อยู่รวมกันเป็นสังคมคล้ายผึ้ง และเรียกรังรูปหลอดของมัน |
| ขี้กุ่ง | ขี้กุ่ง | จิ้งโกร่ง จิ้งหรีดตัวใหญ่ นิยมใช้เป็นอาหาร |
| ขี้ขวง | ขี้ขวฯง | ผักสะเดาดิน ยอดอ่อนกินได้ รสขม |
| ขี้แหย่บ่าป๊าว | ขี้แหยฯ่บ่าฯพ้ลฯาวฯ | กากมะพร้าวจากการเคี่ยวน้ำมัน มีรสมัน |
| ขี้ย้า | ขี้ย้า | ชัน ขี้ใต้ |
| ขี้ดอก | ขี้ดอฯก | ดอกเบี้ย ค่าตอบแทนที่ผู้กู้จ่ายให้ผู้ให้กู้ |
| ขี้ปุ๋ม | ขี้ปุม | ท้อง พุง |
| ขี้เต่า | ขี้เตั่า | ขี้กบ เศษไม้จากการไสกบ |
ลองพูด: พี่น้องแซวกัน
บทสนทนาสั้น ๆ นี้แต่งขึ้นเป็นตัวอย่างประกอบการเรียน ใช้คำ ขี้ จากพจนานุกรม พร้อมคำปฏิเสธ บ่ บ คำถาม ก่อ กํอฯ และคำห้าม จะไป จะไพ
น้อง: ปี้ ไปแอ่วดอยก่อ (พี่ ไปเที่ยวดอยไหม)
ปี้: บ่ไป ปี้ขี้ค้าน (ไม่ไป พี่ขี้เกียจ)
น้อง: ปี้ขี้ค้าน น้องขี้แอ่ว (พี่ขี้เกียจ น้องชอบเที่ยว)
ปี้: จะไปอู้นัก ขี้จ่มแต๊ (อย่าพูดมาก ขี้บ่นจริง)
น้อง: น้องบ่ขี้จ่ม น้องขี้ไค่หัว (น้องไม่ได้ขี้บ่น น้องแค่ชอบหัวเราะ)
ทายดู: ขี้ ไหนเอ่ย (กดดูเฉลย)
๑. เพื่อนที่ชวนไปเที่ยวทุกสุดสัปดาห์ คือคน ขี้… → ขี้แอ่ว
๒. คนที่หยิบเงินจ่ายช้าที่สุดในวง คือคน ขี้… → ขี้จิ๊ หรือ ขี้ถี่
๓. คนที่เล่าว่าเคยจับปลาตัวเท่าเรือ คือคน ขี้… → ขี้ฝอย หรือ ขี้โม้
๔. เด็กที่ร้องไห้ทุกครั้งที่ไม่ได้ของเล่น คือเด็ก ขี้… → ขี้ไห้
๕. รถที่จอดเสียกลางทางบ่อย ๆ คือรถ ขี้… → ขี้หลุ๋
๖. ช่างไม้กวาด ขี้… ออกจากโต๊ะ → ขี้เต่า (ขี้กบ)
สรุป
- ขี้ นำหน้าคำ แปลว่า "มักเป็นอย่างนั้น" ได้ทั้งนิสัยไม่ดีและสิ่งที่ดีหรือกินได้ และ ขี้จ้าง แปลว่า มักจะ
- นิสัยเรื่องพูด: ขี้จุ๋ · ขี้วอก · ขี้โม้ (โกหก) ขี้ฝอย (โม้) ขี้อู้ (พูดมาก) ขี้จ่ม (บ่น) ขี้ยกหาง (ยกยอตัวเอง)
- นิสัยเรื่องเงินและอารมณ์: ขี้จิ๊ · ขี้ถี่ (ขี้เหนียว) ขี้ก๋ะ (ตะกละ) ขี้เกี้ยด · ขี้หมิ้ง (โกรธง่าย) ขี้ขอย (อิจฉา) ขี้แข๋ะ (ขี้ขลาด) ขี้ไห้ (ร้องไห้บ่อย)
- นิสัยในชีวิตประจำวัน: ขี้ค้าน (ขี้เกียจ) ขี้แอ่ว (ชอบเที่ยว) ขี้หย้อง (ชอบแต่งตัว) ขี้ไค่หัว (หัวเราะบ่อย)
- ระวังคำที่ไม่ใช่นิสัย: ขี้ดอก คือดอกเบี้ย ขี้เต่า คือขี้กบ และ ขี้ครั่ง ขี้ตั๋งนี ขี้กุ่ง เป็นของมีประโยชน์
ค้นคำ ขี้ ทั้งหมดได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา เรียนคำห้ามแบบคนเมืองต่อที่ จะไป แปลว่า อย่า และคำกริยาที่ใช้ทุกวันที่ คำกริยาคำเมือง
แหล่งอ้างอิง
ค้นหาคำว่า "ขี้" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 83 คำ จำได้แค่ไหน?
