ยามก๋อง ยามตูด ยามถะแหล: นาฬิกาคนเมืองครบ ๒๔ ชั่วโมง

นาฬิกาคนเมือง คือการบอกเวลาแบบล้านนาที่แบ่งวันออกเป็นช่วงละชั่วโมงครึ่ง เรียกว่า ยาม ยามฯ (คำเมืองอ่านว่า ยาม) พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่ายามคือ "ช่วงระยะเวลาสั้น ๆ แบ่งเป็น ๓ อย่าง คือ ยามก๋อง ยามตูด และยามถะแหล" แล้วให้เวลาของแต่ละยามไว้ครบทั้งกลางวันและกลางคืน

ชื่อยามเหล่านี้ยังซ่อนคำที่ใช้กันทุกวัน เช่น งาย ที่แปลว่าเช้า และ แลง ที่แปลว่าเย็น บทความนี้จะเรียงยามทั้งหมดเป็นนาฬิกา ๒๔ ชั่วโมง อ่านความหมายของชื่อ และเทียบกับ โมง ทุ่ม ตี ของภาคกลาง

ลองดูว่าตอนนี้เป็นยามอะไร หรือหมุนหน้าปัดไปที่เวลาที่อยากรู้

ยามก๋อง ยามตูด ยามถะแหล ชื่อมาจากไหน

ชื่อของยามสามกลุ่มตรงกับชื่อเครื่องให้สัญญาณสามอย่างในพจนานุกรม

• ก๋อง กลฯอฯง (คำเมืองอ่านว่า ก๋อง) คือ กลอง
• ตูด ตูด (คำเมืองอ่านว่า ตูด) พจนานุกรมให้ความหมายว่า "หวูด – เขาที่เป่าเพื่อเป็นสัญญาณ"
• ถะแหล คือ แตร พจนานุกรมเขียนรูปไทยของยามกลุ่มนี้ว่า "ยามแตร" เช่น ยามถะแหลค่ำ = [ยามแตรค่ำ] และมีคำว่า ถะแหลเหิน แถๆลฯเหินฯ (คำเมืองอ่านว่า ถะแหลเหิน) หมายถึงแตรงอน "ลักษณะเป็นท่อโค้งงอนอย่างเขาควาย"

ส่วนยามที่สี่ของแต่ละรอบ เช่น ยามเตี้ยง ยามค่ำ ยามเดิ๋ก ไม่มีชื่อเครื่องดนตรีนำหน้า พจนานุกรมไม่ได้อธิบายว่าแต่ละยามใช้เครื่องใดตีหรือเป่าจริง จึงควรถือว่าชื่อเป็นเครื่องช่วยจำ มากกว่าบันทึกวิธีตีบอกเวลา

ตารางยามคนเมืองครบ ๒๔ ชั่วโมง

พอนำเวลาจากพจนานุกรมมาเรียงต่อกัน จะได้ ๑๖ ยาม ยามละ ๑ ชั่วโมงครึ่ง และเรียงเป็นแบบแผนเดียวกันสี่รอบ คือ ตูด → ก๋อง → ถะแหล → ยาม ครบรอบละ ๖ ชั่วโมง

ในการพูดมักตัดคำว่า "ยาม" ข้างหน้าออก พจนานุกรมเก็บรูปสั้นไว้ด้วย เช่น ตูดเจ๊า ตูดเดิ๋ก ตูดฮุ่ง ถะแหลเตี้ยง และ ถะแหลค่ำ โดยให้เวลาตรงกับรูปเต็ม

ฮุ่ง เจ๊า งาย เตี้ยง ค่ำ เดิ๋ก: ท้ายชื่อบอกช่วงของวัน

คำท้ายชื่อยามคือคำบอกช่วงเวลาที่คนเมืองใช้กันทุกวัน ถ้าจำคำเหล่านี้ได้ ก็เดาได้ทันทีว่ายามนั้นอยู่ตอนไหนของวัน

สองคำที่คนภาคกลางมักฟังพลาดคือ เจ๊า เชั้า (คำเมืองอ่านว่า เจ๊า) กับ งาย ง่ายฯ (คำเมืองอ่านว่า งาย) พจนานุกรมอธิบายว่า เจ๊า คือ "เวลาก่อนอาทิตย์ขึ้น" ส่วนเวลาเช้าหลังพระอาทิตย์ขึ้นจนก่อนเที่ยงเรียกว่า เวลางาย อาหารมื้อเช้าจึงเรียกว่า เข้างาย เขั้างายฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้างาย) ไม่ใช่ "ข้าวเช้า"

ทำนองเดียวกัน เตี้ยง ท่ยฯง (คำเมืองอ่านว่า เตี้ยง) แปลว่าเที่ยง แต่พจนานุกรมกำหนดยามเตี้ยงไว้ที่ ๑๐.๓๐–๑๒.๐๐ น. คือหมดยามพอดีตอนเที่ยงวัน และยามถัดไปคือยามตูดจ๊าย ซึ่งเริ่มตอนเที่ยงตรง

กลอง ฆ้อง ระฆัง: เสียงบอกเวลาในวัด

ก่อนจะมีนาฬิกา เสียงจากวัดคือนาฬิกาของหมู่บ้าน พจนานุกรมบันทึกเครื่องบอกเวลาไว้หลายอย่าง

• ก๋องปู่จา กลฯอฯงปู่ชา (คำเมืองอ่านว่า ก๋องปู่จา) กลองบูชา กลองสองหน้าขนาดใหญ่ ใช้ตีเป็นพุทธบูชาในวันโกนและวันพระ มีกลองเล็กอีกสามใบเรียก ก๋องต๋อบ ให้จังหวะ
• ก๊องหม้อง ค้อฯงห้มฯอฯง (คำเมืองอ่านว่า ก๊องหม้อง) ฆ้องขนาดเล็ก ถ้าเป็นลูกเดียวแขวนกับไม้ ใช้ "สำหรับยามเดินตีบอกเวลา หรือแจ้งข่าวสาร"
• หอหละกัง หํอฯรฆังฯ (คำเมืองอ่านว่า หอหละกัง) หอระฆัง ใช้ตีบอกเวลาทำบุญ และ "บอกเวลาย่ำค่ำ โดยตีสลับกับกลอง"

กลองยังเป็นเสียงประจำงานบุญใหญ่ของล้านนาด้วย อ่านเรื่องกลองหลวงในงานปอยได้ที่ปอยหลวง

เทียบกับ โมง ทุ่ม ตี ของภาคกลาง

ภาคกลางก็เรียกเวลาตามเสียงที่ตีบอกเช่นกัน ศ.จำนงค์ ทองประเสริฐ แห่งราชบัณฑิตยสถาน อธิบายว่า กลางวันเรียกว่า โมง หัวค่ำถึงเที่ยงคืนเรียกว่า ทุ่ม และหลังเที่ยงคืนถึงตีห้าเรียกว่า ตี ส่วนหกโมงเย็นเรียกว่า ย่ำค่ำ "เพราะตอน ๖ โมงเย็น พระท่านมักย่ำกลองบอกเวลา" บทความเดียวกันยกพระนิพนธ์ของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ที่เล่าว่าในพระบรมมหาราชวัง เมื่อตีย่ำระฆังแล้ว "มีคนเป่าแตรงอน และเป่าปี่ตีมโหรทึกประโคมต่อไปอีกพักหนึ่ง"

ความต่างที่เห็นชัดคือ ขนาดของช่วง

คนเมืองทุกวันนี้ใช้ นาฬิก๋า นาฯฬิกา (คำเมืองอ่านว่า นาฬิก๋า) และพูดโมงทุ่มแบบภาคกลางเป็นส่วนใหญ่ ชื่อยามแบบเก่าจึงพบมากในตำรา คำบอกเวลาในพิธี และคำพูดของผู้เฒ่าผู้แก่

คำบอกเวลาที่ยังใช้ทุกวัน

แม้ชื่อยามเต็ม ๆ จะได้ยินน้อยลง แต่คำบอกช่วงเวลาหลายคำยังใช้กันอยู่ทั่วไป

• ยามแลง ยามฯแลงฯ (คำเมืองอ่านว่า ยามแลง) เวลาเย็น และอาหารมื้อเย็นเรียกว่า เข้าแลง เขั้าแลงฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้าแลง)
• ยามป้าดค่ำ ยามฯพาดฯฅํา (คำเมืองอ่านว่า ยามป้าดค่ำ) เวลาใกล้ค่ำ
• ยามตอน ยามฯทอฯร (คำเมืองอ่านว่า ยามตอน) เวลาอาหารกลางวัน เวลากลางวัน
• เดิ๋ก เดิกฯ (คำเมืองอ่านว่า เดิ๋ก) ดึก เช่น ยามเดิ๋ก

สรุป

• คนเมืองแบ่งวันเป็น ๑๖ ยาม ยามละชั่วโมงครึ่ง ตามพจนานุกรม เรียงเป็นรอบ ตูด → ก๋อง → ถะแหล → ยาม สี่รอบ
• ชื่อสามกลุ่มตรงกับเครื่องให้สัญญาณ คือ ก๋อง (กลอง) ตูด (เขาที่เป่า) และ ถะแหล (แตร)
• คำท้ายชื่อบอกช่วงของวัน ฮุ่ง เจ๊า งาย เตี้ยง ค่ำ เดิ๋ก และยามที่ลงท้ายด้วย ค่ำ อยู่ในช่วงบ่าย
• เข้างาย คือข้าวเช้า เข้าแลง คือข้าวเย็น เป็นคำที่ยังใช้ทุกวัน
• ภาคกลางเรียกเวลาตามเสียงกลองฆ้องเช่นกัน แต่นับชั่วโมงละหน่วยเป็น โมง ทุ่ม ตี

ค้นชื่อยามทั้งหมดได้ในพจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องการนับเดือนของล้านนาต่อได้ในเดือนเหนือ

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา, คำว่า ยาม (ref 13025) และชื่อยามทั้งหมด (13026–13057), ก๋อง (316), ตูด (8315), ถะแหลเหิน (14903), ก๋องปู่จา (336), ก๊องหม้อง (310), หอหละกัง (6275), เจ๊า (3302), งาย (16807), ค่ำ (2450)
• จำนงค์ ทองประเสริฐ. "ทุ่ม-โมง-นาฬิกา." ราชบัณฑิตยสถาน (สำเนาในเว็บอาร์ไคฟ์): royin.go.th