เพลงสแตนด์บายมี (Stand By Me): ยืนแฟกั๋นเป็นคำเมือง

เพลงสแตนด์บายมี (Stand By Me) ของ Ben E. King เป็นเพลงสากลที่คนทั่วโลกร้องตามได้ ตั้งแต่เสียงเบสสั้น ๆ ที่เปิดเพลง เพลงเล่าถึงคืนที่มืดมิด ที่ผู้ร้องบอกว่าเขาจะไม่กลัวอะไรเลย ขอเพียงมีใครสักคนยืนอยู่ข้าง ๆ บทความนี้ลองถามคำถามสนุก ๆ ว่า ถ้าเป็นคนเมือง จะอู้ความคิดแบบนี้ว่าอย่างไร

คำที่ตรงกับหัวใจของเพลงที่สุดคือ แฟกั๋น แฟกันฯ (คำเมืองอ่านว่า แฟกั๋น) พจนานุกรมให้ความหมายว่า เคียงคู่กัน ชิดกัน

บทความนี้อยู่ในชุด เพลงโลก อู้คำเมือง ในกลุ่ม เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม เพลงนี้ยังมีลิขสิทธิ์ เราจึงไม่แปลเนื้อเพลงทีละบรรทัด และอ้างถึงเนื้อเพลงเพียงสองวรรคสั้น ๆ สิ่งที่เรานำมาเล่าคือ ความคิด ของเพลง แล้วลองอู้ความคิดเหล่านั้นเป็นคำเมือง

เพลงสแตนด์บายมี มาจากไหน

ก่อนจะร้องเดี่ยว Ben E. King เป็นนักร้องนำของวง The Drifters บทความของหอสมุดรัฐสภาสหรัฐฯ (Library of Congress) เล่าว่า เขาออกจากวงเพราะข้อพิพาทเรื่องสัญญา แล้ว Jerry Wexler แห่งค่าย Atlantic Records ก็ส่งเขาไปทำงานกับคู่นักแต่งเพลง Jerry Leiber และ Mike Stoller ในการอัดเสียงเดี่ยวครั้งแรก พวกเขาอัดเพลง "Spanish Harlem" แล้วใช้เวลาที่เหลือในห้องอัดทำเพลงที่ King แต่งไว้ตั้งแต่อยู่กับวง The Drifters ซึ่งวงไม่รับไปร้อง

King บอกว่าเขาได้แรงบันดาลใจจากเพลงสวดกอสเปล "Stand by Me" ของบาทหลวง Charles Albert Tindley ซึ่งวิกิพีเดียระบุว่าอิงจากบทสดุดี (Psalm) ที่ ๔๖ ในคัมภีร์ไบเบิล ส่วน American Songwriter เล่าเพิ่มว่าชื่อเพลงได้แรงบันดาลใจจากเพลง "Stand by Me Father" ของ Sam Cooke และ J.W. Alexander ด้วย บทความของหอสมุดรัฐสภาเรียกเพลงของ Tindley ว่า "Stand By Me Father" แหล่งข้อมูลจึงเรียกชื่อเพลงต้นทางไม่ตรงกัน

Mike Stoller เล่าว่า ตอนเขามาถึง King กำลังร้องทำนองเปล่า ๆ ไม่มีดนตรี ส่วน Leiber กับ King เขียนเนื้อใกล้เสร็จแล้ว Stoller จึงคิดเสียงเบสที่กลายเป็นเอกลักษณ์ของเพลง (ตามที่ American Songwriter และวิกิพีเดียบันทึก) ผู้แต่งที่มีชื่อในเพลงจึงมีสามคน คือ Ben E. King, Jerry Leiber และ Mike Stoller วิกิพีเดียบันทึกว่าเพลงอัดเสียงเมื่อปลาย ค.ศ. ๑๙๖๐ และออกกับค่าย Atco ในปี ค.ศ. ๑๙๖๑ (พ.ศ. ๒๕๐๔)

เพลงขึ้นถึงอันดับ ๔ ของ Billboard Hot 100 และอันดับ ๑ ของชาร์ตอาร์แอนด์บี ต่อมาในปี ค.ศ. ๑๙๘๖ เพลงนี้เป็นเพลงประจำภาพยนตร์ชื่อเดียวกัน "Stand by Me" ที่ Rob Reiner ดัดแปลงจากเรื่องสั้นของ Stephen King (ตามบทความของหอสมุดรัฐสภา) เพลงจึงกลับขึ้นชาร์ตอีกครั้ง และขึ้นอันดับ ๑ ในสหราชอาณาจักรเมื่อต้นปี ค.ศ. ๑๙๘๗ ตามที่วิกิพีเดียระบุ ในปี ค.ศ. ๑๙๙๙ องค์กรลิขสิทธิ์เพลง BMI จัดให้เป็นเพลงที่ถูกเปิดทางวิทยุและโทรทัศน์มากเป็นอันดับ ๔ แห่งศตวรรษที่ ๒๐ และในปี ค.ศ. ๒๐๑๕ (พ.ศ. ๒๕๕๘) หอสมุดรัฐสภาสหรัฐฯ บรรจุฉบับของ Ben E. King เข้าทะเบียนบันทึกเสียงแห่งชาติ (National Recording Registry)

ฟังเพลงนี้ได้จากช่องทางการของค่าย RHINO วิดีโอนี้เป็นภาพแผ่นเสียงหมุนประกอบเพลงจากอัลบั้ม Don't Play That Song! ของ Ben E. King ตามคำอธิบายของวิดีโอ ลองฟังเสียงเบสที่เปิดเพลง แล้วสังเกตว่าเครื่องสายค่อย ๆ เข้ามาอย่างไร

▶

ค่ำคืนมืดตึ๋ก

ความคิดแรกของเพลงคือ ความมืดของค่ำคืน เพลงเปิดด้วยวรรค "When the night has come" (Ben E. King, Jerry Leiber และ Mike Stoller, "Stand By Me", ๒๕๐๔) คือเมื่อค่ำคืนมาถึง และแผ่นดินมืดลง

คำเมืองเรียกเวลามืดตอนเริ่มเข้ากลางคืนว่า ค่ำ ฅํา และช่วงเวลาตั้งแต่ย่ำค่ำถึงย่ำรุ่งว่า คืน ฅืนฯ พจนานุกรมยังมี ยามค่ำ ยามฯฅํา ซึ่งหมายถึงเวลาค่ำราว ๑๖.๓๐ ถึง ๑๘.๐๐ น. ส่วนความมืดคือ มืด มืดฯ และถ้ามืดมากจนมองอะไรไม่เห็น คนเมืองพูดว่า มืดตึ๋ก มืดฯตึกฯ

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ค่ำคืนมา ฟ้ามืดตึ๋ก

มีแสงเดือนส่องทาง

ความคิดที่สองคือ แสงเดียวที่เหลือในคืนนั้นคือแสงจันทร์ ผู้ร้องบอกว่าแม้แสงจะมีเพียงเท่านี้ ก็ไม่เป็นไร

คำเมืองเรียกดวงจันทร์ว่า เดือน เดิอฯร พระจันทร์เต็มดวงเรียก เดือนมน เดิอฯรม฿นฯ และความสว่างคือ แสง แสงฯ คำว่า มี มี ใช้เหมือนไทยกลาง

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: มีแสงเดือนมนส่องทาง

คำว่า "ส่องทาง" ในประโยคนี้เป็นคำไทย เพราะเราใส่อักษรธรรมล้านนาให้เฉพาะคำที่มีในพจนานุกรม

บ่กั๋ว บ่หย้าน

ความคิดที่สามคือ ความไม่กลัว ผู้ร้องบอกว่าเขาจะไม่กลัว ตราบใดที่มีคนอยู่ข้าง ๆ

คำเมืองมีคำว่ากลัวสองคำ กั๋ว ก฿ลฯวฯ พจนานุกรมให้ความหมายว่า คร้าม พรั่นพรึง หวั่น หวาด ส่วน หย้าน อยฯานฯ คือ กลัว ขี้ขลาด ครั่นคร้าม ท้อถอย ใส่ บ่ บ ไว้ข้างหน้าก็กลายเป็นไม่กลัว

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: บ่กั๋ว บ่หย้าน

ฟ้าต๋ก ดอยหล้ม ก็บ่ไห้

ความคิดที่สี่คือ ความมั่นคงแม้โลกจะพังลงมา ผู้ร้องบอกว่าต่อให้ฟ้าถล่มลงมา หรือภูเขาพังทลายลงทะเล เขาก็จะไม่ร้องไห้

คำเมืองเรียกท้องฟ้าว่า ฟ้า ฟ้า ภูเขาเรียก ดอย ดอฯย การตกลงสู่ที่ต่ำคือ ต๋ก ต฿กฯ และ หล้ม ห้฿ลฯม พจนานุกรมให้ความหมายว่า ล่ม พัง ทะลาย การร้องไห้คือ ไห้ ไห้ และน้ำตาคือ น้ำต๋า นาฯตา

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ฟ้าจะต๋ก ดอยจะหล้ม ก็บ่ไห้ บ่มีน้ำต๋า

คำว่า "ทะเล" ไม่มีเป็นหัวคำในพจนานุกรม เราจึงไม่ได้ใส่ไว้ในประโยค และใช้ภาพฟ้ากับดอยแทน ซึ่งใกล้ตัวคนเมืองมากกว่า

ยืนแฟกั๋น: ยืนเคียงข้างกัน

ความคิดที่ห้าคือหัวใจของชื่อเพลง "Stand by me" (Ben E. King, Jerry Leiber และ Mike Stoller, "Stand By Me", ๒๕๐๔) คือขอให้อยู่ข้างกัน

คำเมืองใช้ ยืน อยฯนฯ เหมือนไทยกลาง ข้าง ข้างฯ แปลว่า ด้าน ฝ่าย ใกล้ ริม ส่วนคำที่บอกว่าอยู่ชิดกันมีสองคำ แฟกั๋น แปลว่า เคียงคู่กัน ชิดกัน และ แหม๋ะกั๋น แหมฯะกันฯ แปลว่า ใกล้กัน ชิดกัน เคียงกัน นอกจากนี้ ตวย ทวฯยฯ ยังแปลว่า ตาม ติดตาม พร้อม ด้วย

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ยืนแฟกั๋น อยู่แหม๋ะกั๋น

คำว่า อยู่ อยฯู่ ในประโยคนี้ใช้ในความหมายว่า คงอยู่ ไม่ไปไหน

ยามตุ๊กข์ เจ้าหมู่จ้วย

ความคิดสุดท้ายคือ การอยู่ด้วยกันยามลำบาก ผู้ร้องขอให้อีกคนมายืนข้าง ๆ ทุกครั้งที่มีปัญหา เพลงนี้จึงถูกนำไปร้องทั้งในฐานะเพลงรักและเพลงมิตรภาพ

คำเมืองเรียกความทุกข์ว่า ตุ๊กข์ ทุก์ขฯ และใจที่เป็นทุกข์ว่า ตุ๊กข์ใจ๋ ทุก์ขฯไจ การช่วยเหลือคือ จ้วย ช่วฯย ส่วนคำเรียกเพื่อน พจนานุกรมมีหลายคำ เจ้าหมู่ เจั้าหู่ คือ พรรคพวก เพื่อนฝูง มิตรสหาย หมู่จุม หู่ชุม คือ พวกพ้อง มิตรสหาย กู้ถู คู่ถู คือ คู่หู เพื่อนสนิท เกลอ และ เสี่ยว ส่ยฯว คือ เกลอ เพื่อนสนิท เพื่อนคู่หู คำว่า ยาม ยามฯ แปลว่า ครั้ง คราว เวลา

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ยามตุ๊กข์ใจ๋ เจ้าหมู่จ้วย

คำว่า "เพื่อน" ที่คนเมืองออกเสียงว่า "เปื้อน" ไม่มีเป็นหัวคำในพจนานุกรม เราจึงใช้ เจ้าหมู่ ซึ่งมีในพจนานุกรมแทน

สรุปคำเมืองจากความคิดของเพลง

คำแปลทั้งหมดนี้เป็นสำนวนที่เราเรียบเรียงขึ้นจากคำในพจนานุกรม ไม่ใช่สำนวนมาตรฐานเพียงแบบเดียว คนเมืองแต่ละถิ่นอาจอู้ความคิดเดียวกันด้วยคำอื่นก็ได้

เทียบกับคำเรียกญาติคำเมือง: เปิ้น ตั๋ว และปี้น้อง

เพลง Stand By Me ไม่ได้บอกว่า "me" กับ "you" ในเพลงเป็นใคร เพลงนี้จึงถูกร้องได้ทั้งในงานแต่งงานและในหมู่เพื่อน คำเมืองก็มีคู่คำแทนตัวที่ใช้ได้ทั้งสองแบบเหมือนกัน บทความ คำเรียกญาติคำเมือง อธิบายว่า เปิ้น เพิ่นฯ กับ ตั๋ว ต฿วฯ เป็นคู่สรรพนามที่เพื่อนสนิทใช้กัน และคู่รักก็ใช้ด้วย

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ขอตั๋วยืนแฟกั๋นกับเปิ้น

ประโยคนี้ใช้ ขอ ขํอฯ ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่า พูดเพื่อให้เขาให้ในสิ่งที่ต้องการ

อีกคำที่น่าสนใจคือ ปี้น้อง พี่น้อฯง พจนานุกรมไม่ได้ให้ความหมายแค่พี่กับน้องหรือเครือญาติ แต่ยังรวมถึง "ผู้ที่นับถือกันเสมอญาติ" ด้วย เพื่อนที่ยืนข้างกันยามลำบากจนนับถือกันเหมือนญาติ จึงเป็นปี้น้องได้ในคำเมือง ซึ่งเข้ากับความคิดของเพลงนี้พอดี

สรุป

• ค่ำ และ คืน ใช้พูดถึงเวลากลางคืน ถ้ามืดมากจนมองไม่เห็นใช้ มืดตึ๋ก
• ดวงจันทร์คือ เดือน และพระจันทร์เต็มดวงคือ เดือนมน
• กั๋ว และ หย้าน คือกลัว ใส่ บ่ ข้างหน้าเป็นไม่กลัว
• แฟกั๋น และ แหม๋ะกั๋น คืออยู่เคียงกัน ชิดกัน ส่วนเพื่อนเรียกได้หลายคำ เช่น เจ้าหมู่ กู้ถู และ เสี่ยว
• สำนวน "แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา" ในบทความนี้เป็นการเล่าความคิด ไม่ใช่การแปลเนื้อเพลง

ค้นคำในบทความเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อในชุดเดียวกัน: เพลงมายเวย์ หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

ลิขสิทธิ์และการให้เกียรติเจ้าของผลงาน

บทความนี้จัดทำเพื่อการเรียนรู้ภาษาและวัฒนธรรมล้านนา โดยมรดกล้านนา ซึ่งเป็นเว็บไซต์ไม่แสวงหากำไร ไม่ใช่การดัดแปลง แปล หรือเผยแพร่บทเพลงฉบับใหม่ เราอ้างเนื้อร้องเพียงบางวรรคสั้น ๆ พร้อมระบุที่มา เพื่อการศึกษา วิจารณ์ และแนะนำผลงาน ตามหลักการใช้งานโดยชอบธรรม (พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. ๒๕๓๗ มาตรา ๓๒) ถ้อยคำภาษาคำเมืองในบทความเป็นการถ่ายทอดความคิดของเพลงด้วยถ้อยคำของมรดกล้านนาเอง ไม่ใช่คำแปลเนื้อเพลง วิดีโอที่ฝังไว้มาจากช่องทางการของผู้ถือสิทธิ์ และยังเป็นลิขสิทธิ์ของเจ้าของ

ขอขอบคุณและให้เกียรติแก่ผู้ประพันธ์ ผู้ขับร้อง และผู้ถือสิทธิ์ทุกท่าน หากเจ้าของสิทธิ์ประสงค์ให้ปรับแก้หรือนำส่วนใดออก โปรดแจ้งที่ moradoklanna@gmail.com เรายินดีดำเนินการโดยเร็ว

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ แฟกั๋น ค่ำ คืน ยามค่ำ มืด มืดตึ๋ก เดือน เดือนมน แสง มี กั๋ว หย้าน บ่ ฟ้า ดอย ต๋ก หล้ม ไห้ น้ำต๋า ยืน ข้าง แหม๋ะกั๋น ตวย อยู่ ตุ๊กข์ ตุ๊กข์ใจ๋ จ้วย เจ้าหมู่ หมู่จุม กู้ถู เสี่ยว ยาม เปิ้น ตั๋ว ขอ ปี้น้อง
• วิกิพีเดีย. Stand by Me (Ben E. King song) (ใช้เป็นข้อมูลนำทาง และตรวจกับแหล่งอื่น)
• Uitti, Jacob. (๒๕๖๖, ๒๑ กุมภาพันธ์). Who Wrote the Classic Song of Friendship "Stand by Me". American Songwriter
• Rodgers, Amanda. "Stand By Me" — Ben E. King (1961). บทความทะเบียนบันทึกเสียงแห่งชาติ หอสมุดรัฐสภาสหรัฐฯ (Library of Congress)
• RHINO (ช่องทางการ). Ben E. King – Stand By Me (Official Vinyl Video). YouTube
• บทความ คำเรียกญาติคำเมือง ของมรดกล้านนา