
ภาพ: Philip Nalangan / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
เดือนห้าล้านนา: ห้าเป็ง มาฆะปู๋จา และฤดูปอยหลวง
เดือนห้า ห้า (คำเมืองอ่านว่า ห้า) คือเดือนที่ห้าของปีล้านนา ตรงกับเดือนสามของภาคกลาง และตกราวกุมภาพันธ์ถึงต้นมีนาคม เดือนห้าล้านนา มีวันเพ็ญที่ชาวบ้านเรียก ห้าเป็ง คือวันเดียวกับ วันมาฆะปู๋จา วันมาฆบูชาที่ทั้งประเทศรู้จัก
บทความนี้สรุปเดือนห้า ทั้งวันสำคัญของปี ๒๕๖๙ ความหมายของวันมาฆะปู๋จาตามพจนานุกรม ฤดูปอยหลวง ที่จัดกันในหน้าแล้ง คำเมืองเรื่องงานปอยและหน้าแล้ง และวันเสียประจำเดือนตามคำของผู้เฒ่าผู้แก่
- เริ่มเดือน: ขึ้น ๑ ค่ำ เดือนห้า ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๗ กุมภาพันธ์ ๒๕๗๐
- เดือนเปง (ห้าเป็ง) · วันมาฆะปู๋จา: ขึ้น ๑๕ ค่ำ ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๗๐
- สิ้นเดือน: แรม ๑๔ ค่ำ ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๗ มีนาคม ๒๕๗๐ (เดือนนี้มี ๒๙ วัน)
- เดือนถัดไป: เดือนหกเริ่มวันจันทร์ที่ ๘ มีนาคม ๒๕๗๐
เดือนห้าคืออะไร
คนล้านนานับ เดือน เดิอฯร (คำเมืองอ่านว่า เดือน) เร็วกว่าภาคกลาง ๒ เดือน เดือนห้าของล้านนาจึงตรงกับเดือนสามของภาคกลาง พจนานุกรมบอกตรงกันในคำอธิบายวันมาฆะปู๋จาว่า วันเพ็ญเดือน ๓ ตรงกับ "เดือน ๕ เปงของล้านนา" ที่มาของการนับแบบนี้อ่านได้ที่ เดือนเหนือ
พจนานุกรมไม่ได้อธิบาย "เดือนห้า" เป็นคำเดี่ยว คำว่า ห้า ในพจนานุกรมคือเลข ๕ เท่านั้น ความหมายของเดือนจึงมาจากการนับเดือนข้างต้น
เดือนห้าเป็นเดือนเลขคี่ พจนานุกรมเรียกเดือนเลขคี่ว่า เดือนกี้ก เดิอฯรคีกฯ (คำเมืองอ่านว่า เดือนกี้ก) คือเดือน ๑, ๓, ๕, ๗, ๙ และ ๑๑ เดือนคี่จึงมี ๒๙ วัน ต่างจากเดือนสี่ที่เป็นเดือนคู่และมี ๓๐ วัน
- ข้างขึ้นมี ๑๕ วัน คืนขึ้น ๑๕ ค่ำคือวันที่พระจันทร์เต็มดวง คำเมืองเรียกว่า เปง เพงฯ (คำเมืองอ่านว่า เปง) หรือเพ็ญ และพจนานุกรมมีคำว่า วันเดือนเป็ง วันฯเดิอฯรเพงฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเดือนเป็ง) คือวันเดือนเพ็ญ ชื่อ "ห้าเป็ง" จึงหมายถึงวันเพ็ญของเดือนห้า
- ข้างแรมของเดือนคี่มี ๑๔ วัน คืนสุดท้ายคือแรม ๑๔ ค่ำ ไม่มี ๑๕ ค่ำแบบเดือนสี่
วันสำคัญเดือนห้า ๒๕๖๙
วันพระในคำเมืองเรียกว่า วันศีล วันฯสีลฯฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีล) พจนานุกรมแบ่งเป็น วันศีลหน้อย วันฯสีลฯฯห้นฯอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหน้อย) คือขึ้นและแรม ๘ ค่ำ กับ วันศีลหลวง วันฯสีลฯฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหลวง) คือขึ้น ๑๕ ค่ำ และแรม ๑๔ ค่ำเดือนคี่ เดือนห้าเป็นเดือนคี่ วันศีลหลวงวันสุดท้ายจึงตรงกับแรม ๑๔ ค่ำ
| วันที่ | วันทางจันทรคติ | ความสำคัญ |
|---|---|---|
| อาทิตย์ ๗ ก.พ. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๑ ค่ำ เดือนห้า | วันแรกของเดือนห้า |
| อาทิตย์ ๑๔ ก.พ. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๘ ค่ำ | วันศีลหน้อย |
| อาทิตย์ ๒๑ ก.พ. ๒๕๗๐ | ขึ้น ๑๕ ค่ำ | เดือนเปง (ห้าเป็ง) · วันมาฆะปู๋จา · วันศีลหลวง |
| จันทร์ ๑ มี.ค. ๒๕๗๐ | แรม ๘ ค่ำ | วันศีลหน้อย |
| อาทิตย์ ๗ มี.ค. ๒๕๗๐ | แรม ๑๔ ค่ำ | วันศีลหลวง · วันสุดท้ายของเดือนห้า |
วันที่ทั้งหมดคำนวณจาก ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา งานบุญของแต่ละวัดอาจจัดคนละวัน ควรถามวัดใกล้บ้านอีกครั้ง ถ้าอยากเห็นเดือนห้าในปฏิทินทั้งปี แตะวันที่ในปฏิทินด้านล่างเพื่อดูวันทางจันทรคติของวันนั้น
ห้าเป็ง: วันมาฆะปู๋จา
พจนานุกรมบันทึกว่า วันมาฆะปู๋จา วันฯมาฆบูชา (คำเมืองอ่านว่า วันมาฆะปู๋จา) ตรงกับวันเพ็ญเดือนมาฆะ ซึ่งเป็นวันเพ็ญเดือน ๓ ทางจันทรคติของภาคกลาง และตรงกับเดือน ๕ เปงของล้านนา เรียกว่า วันจาตุรงคสันนิบาต เพราะมีเหตุการณ์สำคัญ ๔ อย่างในวันเดียวกัน
- จันทร์เพ็ญเสวยมาฆฤกษ์
- พระสงฆ์ ๑,๒๕๐ รูปมาประชุมกันโดยไม่ได้นัดหมาย
- พระสงฆ์ทุกรูปที่มาประชุมพระพุทธเจ้าทรงบวชให้เอง (เอหิภิกขุอุปสัมปทา)
- พระสงฆ์เหล่านั้นล้วนเป็นพระอรหันต์
ตามพจนานุกรม การบูชาวันนี้ (มาฆะปู๋จา มาฆบูชา คำเมืองอ่านว่า มาฆะปู๋จา) ระลึกถึงโอกาสที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงโอวาทปาฏิโมกข์ หลังตรัสรู้แล้ว ๙ เดือน ที่พระเวฬุวันมหาวิหาร
ปี ๒๕๖๙ วันมาฆะปู๋จาตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๗๐ ตามปฏิทินของเรา ปีนั้นไม่มีอธิกมาส วันสำคัญทางพระพุทธศาสนาจึงอยู่ในเดือนปกติ ถ้าปีใดเป็นอธิกมาส พจนานุกรมบอกว่าวันสำคัญเหล่านี้จะเลื่อนไปอีกหนึ่งเดือน ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐ อธิบายไว้ทั้งปี
ที่วัด ปฏิทินเทศกาลล้านนา ๒๕๗๐ ของเราระบุว่าวัดทั่วไปมีเวียนเทียนตอนค่ำ ส่วนพิธีเฉพาะของล้านนาในวันมาฆะปู๋จา เรายังไม่พบในพจนานุกรมหรือแหล่งที่เชื่อถือได้ จึงไม่เขียนเกินกว่านี้ ถ้าผู้อ่านมีธรรมเนียมของวัดหรือหมู่บ้านที่ต่างออกไป เล่าให้ฟังได้เสมอ
นับถอยหลังสู่เช้าห้าเป็งจากปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา
ฤดูปอยหลวง: งานฉลองของวัดหลังหมดฤดูเกี่ยว
เดือนห้าอยู่กลางช่วงที่วัดล้านนานิยมจัด ปอยหลวง พอฯยฯหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า ปอยหลวง) งานฉลองถาวรวัตถุภายในวัด เช่น โบสถ์ วิหาร เจดีย์ หรือศาลา ตามที่พจนานุกรมอธิบาย บทความ ปอยหลวง เล่าลำดับงาน ครัวตาน ตุง และกลองหลวงไว้ครบแล้ว ส่วนในบทความนี้ขอดูแค่เรื่อง "เมื่อไร"
คำเมืองเรียกหน้าที่ไม่มีฝนว่า แล้ง แล้งฯ (คำเมืองอ่านว่า แล้ง) พจนานุกรมอธิบายว่า "หน้าแล้ง ฤดูไม่มีฝน" และมีคำว่า ยามแล้ง ยามฯแล้งฯ (คำเมืองอ่านว่า ยามแล้ง) ที่หมายถึงหน้าแล้งเช่นกัน แหล่งข้อมูลที่เราอ่านอธิบายว่าเป็นช่วงที่ชาวบ้านว่างจากงานนา เหมาะกับงานบุญใหญ่ที่ต้องใช้แรงทั้งหมู่บ้าน
ปอย พอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ปอย) คืองานฉลองหรืองานรื่นเริง และพจนานุกรมแยกชนิดไว้หลายแบบ
| คำล้านนา | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ปอยหลวง | พอฯยฯหลฯวฯง | งานฉลองถาวรวัตถุภายในวัด เช่น โบสถ์ วิหาร เจดีย์ ศาลาการเปรียญ |
| ปอยหน้อย | พอฯยฯห้นฯอฯยฯ | งานบวชนาค หรืองานบรรพชาอุปสมบท |
| ปอยอ๊อด | พอฯยฯอัอฯด | งานฉลองในวงจำกัด หัววัดไม่มาก ทำเสร็จในวันเดียว |
| ปอยเถ๋าะ | พอฯยฯโถอฯะ | ฉลองถาวรวัตถุขณะที่ยังสร้างไม่เสร็จ จัดเพื่อหาเงินสร้างต่อ |
งานบวชของชาวไทใหญ่ก็เป็นงานปอยเช่นกัน เมื่อมีเด็กชายแต่งตัวเป็น ส่างลอง ส่างฯลอฯง (คำเมืองอ่านว่า ส่างลอง) นาคของชาวไทใหญ่ตามพจนานุกรม งานนี้เริ่มช่วงมีนาคมถึงเมษายน และแต่ละวัดกำหนดวันเอง อ่านต่อได้ที่ ปอยส่างลอง
อากาศปลายเดือนห้า
กรมอุตุนิยมวิทยาคาดหมายฤดูร้อนปี ๒๕๖๙ ไว้ว่าจะเริ่มราวปลายกุมภาพันธ์ ช้ากว่าปกติราว ๒ สัปดาห์ และบอกว่าช่วงต้นถึงกลางมีนาคม ภาคเหนือยังเย็นในตอนเช้า แต่กลางวันเริ่มร้อนและมีหมอกหนาหลายพื้นที่ ปีอื่นอาจเร็วหรือช้าต่างกัน
เดือนอื่นมีงานบุญอะไร: ตัวช่วยเลือกเดือน
เดือนห้ามีทั้งวันมาฆะปู๋จาและฤดูปอยหลวง ถ้าอยากรู้ว่าเดือนอื่นของปีล้านนามีงานบุญและเทศกาลอะไร ลองเลือกเดือนในตัวช่วยนี้ วันที่ที่ขึ้นมาคำนวณจากปฏิทินล้านนาของเรา ส่วนงานที่แต่ละวัดเลือกวันเอง ตัวช่วยจะบอกว่าเป็นช่วงของเดือนและให้ถามวัดอีกครั้ง
วันเสียเดือนห้า: เสียติ๊ดกั๋บจั๋น
คนล้านนาถือ วันเสีย วันฯเสยฯ (คำเมืองอ่านว่า วันเสีย) คือวันอัปมงคลประจำแต่ละเดือน พจนานุกรมบันทึกกลอนที่ผู้เฒ่าผู้แก่ใช้ท่องจำไว้ว่า "เกี๋ยง ห้า เก้า เสียติ๊ดกั๋บจั๋น, ยี่ ห๋ก สิบ เสียอังการวันเดียว, สาม เจ็๋ด สิ๋บเอ็๋ด เสียผั๋ดกั๋บเสาร์, สี่ แปด สิ๋บสอง เสียปุ๊ดกั๋บศุ๋กร์" และแปลวรรคแรกว่า "เดือนอ้าย ห้า เก้า เสียวันอาทิตย์และวันจันทร์"
ตามกลอนนี้ เดือนห้ามีวันเสียคือ วันอาทิตย์ กับ วันจันทร์ ปี ๒๕๖๙ จึงมีวันเสียดังนี้
- วันอาทิตย์: ๗, ๑๔, ๒๑, ๒๘ กุมภาพันธ์ และ ๗ มีนาคม ๒๕๗๐
- วันจันทร์: ๘, ๑๕, ๒๒ กุมภาพันธ์ และ ๑ มีนาคม ๒๕๗๐
ต่อจากเดือนห้า
เดือนหกเริ่มวันจันทร์ที่ ๘ มีนาคม ๒๕๗๐ ตามปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา อ่านต่อได้ที่ เดือนหกล้านนา และดูรายชื่อบทความรายเดือนทั้งชุดได้ที่ ปฏิทินล้านนา: คู่มือทั้งชุด และดูทั้งปีที่ ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐
สรุป
- เดือนห้า คือเดือน ๕ เหนือ ตรงกับเดือนสามภาคกลาง ปี ๒๕๖๙ ตรงกับ ๗ กุมภาพันธ์ ถึง ๗ มีนาคม ๒๕๗๐ และมี ๒๙ วัน เพราะเป็นเดือนคี่
- ห้าเป็ง คือวันเดียวกับวันมาฆะปู๋จา ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๗๐ วันศีลของเดือนคือ ๑๔ และ ๒๑ กุมภาพันธ์ กับ ๑ และ ๗ มีนาคม
- ตามพจนานุกรม วันมาฆะปู๋จาคือวันจาตุรงคสันนิบาต ที่มีเหตุการณ์สำคัญ ๔ อย่างในวันเดียว
- ปอยหลวง จัดราวเดือน ๔–๕–๖ ในหน้าแล้ง แต่ไม่มีวันตายตัว จัดเมื่อวัดสร้างถาวรวัตถุเสร็จ
- ตามกลอนวันเสีย เดือนห้า "เสียติ๊ดกั๋บจั๋น" คือวันอาทิตย์และวันจันทร์
ค้นคำเกี่ยวกับเดือนและงานปอยเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา ดูวันทางจันทรคติของทุกวันได้ที่ ปฏิทินล้านนา และอ่านเดือนก่อนหน้าได้ที่ เดือนสี่ล้านนา
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: มาฆะปู๋จา(https://moradoklanna.com/dict/?มาฆะปู๋จา) · ปอยหลวง(https://moradoklanna.com/dict/?ปอยหลวง) · ปอย(https://moradoklanna.com/dict/?ปอย) · แล้ง(https://moradoklanna.com/dict/?แล้ง) · วันเสีย(https://moradoklanna.com/dict/?วันเสีย)
- ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา: วันที่ ๗ กุมภาพันธ์ ถึง ๗ มีนาคม ๒๕๗๐
- สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยพายัพ. ประเพณีปอยหลวง. ศูนย์สารสนเทศภาคเหนือ (อ้างจาก จักรพงษ์ คำบุญเรือง. (๒๕๖๒, ๑๒ มกราคม). ประเพณี "ปอยหลวง" ล้านนา. Chiangmainews)
- วุฒิพงศ์ คำออน, สุรัตน์ จงดา และสุขสันติ แวงวรรณ. (๒๕๖๘). ฟ้อนในขบวนแห่ครัวทาน. วารสารวิพิธพัฒนศิลป์ สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ ๕(๑)
- กรมอุตุนิยมวิทยา. (๒๕๖๙, ๒๙ มกราคม). การคาดหมายลักษณะอากาศช่วงฤดูร้อนของประเทศไทย พ.ศ. ๒๕๖๙
- ภาพประกอบจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 20 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "มาฆะปู๋จา" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 20 คำ จำได้แค่ไหน?


