ภาพ: Takeaway / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
เพลงผักกาดจอ: เรียนคำเมืองเรื่องกินจากเพลงของจรัล มโนเพ็ชร
เพลงผักกาดจอ เป็นเพลงโฟล์คซองคำเมืองที่ จรัล มโนเพ็ชร ขับร้อง เล่าเรื่องหนุ่มบ้านจนที่หลงรักสาวบ้านรวย แต่ที่บ้านมีแต่ ผักกาดจอ ผักฯกาดฯชํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ผั๋กกาดจอ) ให้กินทุกมื้อ เพลงนี้ตลกและฟังง่าย แต่แทบทุกบรรทัดซ่อนคำเมืองเรื่องบ้าน เรื่องเวลา และเรื่องกินไว้ บทเรียนนี้ชวนแกะคำเหล่านั้นทีละคำ
ฟังเพลงก่อน
เพลงผักกาดจอ ขับร้องโดยจรัล มโนเพ็ชร จากช่อง Nititad AOA Official ซึ่งระบุว่ามาจากอัลบั้ม โฟล์คซองคำเมือง งานวิจัยของเอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล (๒๕๖๖) จัดเพลงนี้ไว้ในอัลบั้ม โฟล์คซองคำเมือง อมตะ ชุดอมตะ ๑ ชุดเดียวกับ เพลงน้อยไจยา สาวมอเตอร์ไซค์ และอุ๊ยคำ
เรื่องผู้แต่ง แหล่งข้อมูลยังไม่ตรงกัน บล็อกของผู้ฟังรายหนึ่งระบุว่า "คำร้อง ทำนอง นิคม คันถรส" ส่วนงานวิจัยข้างต้นจัดเพลงนี้ไว้ในกลุ่มเพลงที่จรัลแต่งและขับร้อง มรดกล้านนายังไม่พบหลักฐานชั้นต้นที่ยืนยันได้ จึงขอระบุเพียงว่าเพลงนี้ขับร้องโดยจรัล มโนเพ็ชร
จอ คืออะไร
คำว่า จอ ชํอฯ (คำเมืองอ่านว่า จอ) ในพจนานุกรมมีหลายความหมาย ทั้งมุมที่ห่างไกลผู้คน จอภาพ และปีจอ แต่ในครัวล้านนา จอเป็น วิธีปรุงผัก คือต้มน้ำใส่กะปิ เกลือ ปลาร้า พอเดือดจึงใส่ผัก ปรุงรสเปรี้ยวด้วยมะขาม และหวานด้วยน้ำอ้อยงบ บางถิ่นใส่ถั่วเน่าแข็บด้วย เมื่อจอเสร็จก็เรียกตามผักที่ใช้ เช่น ผักกาดจอ ผักหนามจอ
ผักที่นิยมใช้ทำ จอผักกาด ชํอฯผักฯกาดฯ (คำเมืองอ่านว่า จอผั๋กกาด) คือผักกาดเขียวกวางตุ้งที่กำลังออกช่อดอกสีเหลือง ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าชาวล้านนาเรียก "ผักกาดจ้อน" เพลงจึงร้องว่า "กั๋วนักกั๋วหนากั๋วจอผักกาด" คือ "กลัวนักกลัวหนา กลัวจอผักกาด" เพราะได้กินจนเบื่อ
บ้านอ้ายกับบ้านน้อง
ท่อนแรกของเพลงเริ่มด้วย "บ้านอ้ายเป๋นตูบติดดิน" แล้วไล่เทียบชีวิตของหนุ่มกับสาวเป็นคู่ ๆ ตารางนี้ดึงเฉพาะคำสั้น ๆ จากเพลง ความหมายมาจากพจนานุกรมมรดกล้านนา
| ของอ้าย | ของน้อง | คำเมืองที่ควรรู้ |
|---|---|---|
| ตูบติดดิน | บังกะโล | ตูบ ตู = กระท่อม, กระต๊อบ |
| เตี่ยวโหล ก๋าแมวลอดบ่วง | เตี่ยวในวาโก้ | เตี่ยว ต่ยฯว = กางเกง · ก๋า กา = ตรา, ยี่ห้อ |
| บ้านอ้ายเพ้ กิ๋นผักกาดจอ | บ้านน้องกิ๋นแกงฮังเล | เพ้ เระฯพ้ = นี้, ที่นี่ · แก๋งฮังเล แกงฯฮังฯเล = แกงหมูสามชั้นเครื่องเข้มข้น |
| ขี่มอเตอร์คาร์ | นั่งรถ | อ้าย อ้ายฯ = พี่ชาย, และสรรพนามที่ชายใช้แทนตัวเอง |
คู่เทียบเหล่านี้คือมุกของเพลง "เตี่ยวโหล" คือกางเกงราคาถูกแบบขายยกโหล ส่วนวาโก้คือยี่ห้อชุดชั้นใน ข้อสังเกตเรื่องคู่เทียบนี้เป็นการอ่านของมรดกล้านนาเอง ส่วนงานวิจัยของเอื้อมพรและสิริวรรณ (๒๕๖๖) อ่านเพลงนี้ว่าสร้าง ภาพแทนคนเมืองที่กินอยู่เรียบง่าย ผ่านชื่ออาหารท้องถิ่น
กินทุกมื้อ: คำบอกเวลาและคำบอกความอิ่ม
ท่อนฮุกของเพลงเล่าว่าตื่นเช้าไปกาด ซื้อผักกาดมาจอ ใส่ ส้มบะขาม แล้วกินเสียจน "คาบเดียว คาบเดียวบ่ปอ" และ "กิ๋นผักกาดจอจนต๊องไก้ต๊องปอง"
| คำในเพลง | อักษรล้านนา | ความหมาย |
|---|---|---|
| ส้มบะขาม | บ่าฯขามฯ | มะขาม (พจนานุกรมเขียน บ่าขาม) ใช้ปรุงรสเปรี้ยวของจอ |
| คาบ | ระฯคาฯปฯ | ครั้ง, คราว, มื้อ เช่น เติงคาบเข้า คือถึงเวลากินข้าว |
| บ่ปอ | บพํอฯ | ไม่พอ เช่น บ่ปอกิ๋น คือไม่พอกิน |
| ต๊อง | ท้อฯง | ท้อง |
| ไก้ | ไค่ | บวม, พอง, ขึ้นอืด |
| ปอง | พอฯง | บวม, โป่งขึ้น, ฟูขึ้น |
"คาบเดียวบ่ปอ" จึงแปลว่า กินมื้อเดียวไม่พอ และ "ต๊องไก้ต๊องปอง" คือกินจนท้องบวมท้องพอง คำซ้อนแบบนี้พบบ่อยในคำเมือง คือใช้คำความหมายใกล้กันสองคำวางคู่กันเพื่อเน้นภาพให้ชัดขึ้น
ต่อจากนั้นเพลงร้องว่า "มะค่ำ มะตอน มะเจ๊า" เปิดตู้กับข้าวทีไรก็เจอแต่ผักกาดจอ ผู้วิจัยชี้ว่าคำบอกเวลาเหล่านี้ช่วยย้ำว่ากินเป็นประจำทุกมื้อ คำที่ควรรู้คือ
- ค่ำ ฅํา (คำเมืองอ่านว่า ค่ำ) เวลามืดตอนเริ่มเข้ากลางคืน
- ตอน ทอฯร (คำเมืองอ่านว่า ตอน) ไม่ได้แปลว่าช่วงหนึ่งอย่างในภาษาไทย แต่หมายถึง เวลากลางวัน เวลาเที่ยงวัน อาหารมื้อกลางวันจึงเรียกว่า "เข้าตอน"
- เจ๊า เชั้า (คำเมืองอ่านว่า เจ๊า) เวลาเช้า ก่อนตะวันขึ้น
อ้ายไปแอ่วสาว: อาหารเหนือที่กินกับผักกาดจอ
ท่อนหลังเปลี่ยนจากบ้านตัวเองไปบ้านสาว เริ่มด้วย "อ้ายไปแอ่วสาวบ้านเหนือ" ตามด้วย "สาวมักส้าบะเขือกับผักกาดจอ" แล้วไปบ้านใต้ ไปหาสาวหน้าขาว ทุกบ้านกลับจบที่ผักกาดจอเหมือนกันหมด แอ่วสาว แอ่วฯสาวฯ (คำเมืองอ่านว่า แอ่วสาว) คือการไปเที่ยวหาหญิงสาวที่บ้านยามค่ำ (อ่านเพิ่มที่ คำอู้บ่าวอู้สาว) ส่วน มัก มักฯ แปลว่า ชอบมาก, ถูกใจ
| อาหารในเพลง | อักษรล้านนา | ความหมายตามพจนานุกรม |
|---|---|---|
| ส้า | ส้า | อาหารที่หั่นเนื้อหรือผักแล้วเคล้ากับน้ำพริก |
| ต๋ำ | ตำ | ตำ เช่น ต๋ำน้ำพิก (บางท่อนร้องว่า ต๋ำบะเขือ) |
| บะเขือ | บ่าฯเขิอฯอ | มะเขือ (พจนานุกรมเขียน บ่าเขือ) |
| แคบไข | แฅปฯไข | มันวัวหรือมันควายที่เจียวเอาน้ำมันออกแล้ว |
| น้ำพริกอ่อง | น้ำฯระฯพิกฯอ่อฯง | น้ำพริกอ่อง (คำเมืองเรียก น้ำพิกอ่อง) |
สาวทุกบ้านล้วนมีของกินคู่กับผักกาดจอคนละอย่าง งานวิจัยของเอื้อมพรและสิริวรรณ (๒๕๖๖) ชี้ว่าการไล่ชื่ออาหารท้องถิ่นอย่าง ผักกาดจอ ต๋ำบะเขือ และแคบไข สื่อถึงคนเมืองที่ปรุงอาหารจากวัตถุดิบใกล้ตัว และจอผักกาดเองก็ใช้วัตถุดิบหลักเพียงผักกาดกับมะขามเท่านั้น
ปลายท่อนยังมีคำที่บอกอารมณ์ของหนุ่มบ้านจน คือ กึ๊ด คึดฯ = คิด, คำนึง และ "ใคร่หุย" ซึ่งใกล้กับ ไค่ ไฅ่ = อยาก และ หุย หุย = ร้องไห้คร่ำครวญ ฟังได้ว่า คิดไปแล้วก็อยากร้องไห้ ส่วน "อะหล่องฉ่อง" ในวลี "หน้าขาวอะหล่องฉ่อง" ไม่มีในพจนานุกรม จากบริบทน่าจะใช้เน้นว่าหน้าขาวผ่อง
เสียงคำเมืองที่ได้ยินในเพลง
เมื่อเทียบคำในเพลงกับรูปไทยที่พจนานุกรมให้ไว้ จะเห็นเสียงที่เปลี่ยนซ้ำ ๆ กัน
| เสียงไทย | เสียงคำเมือง | ตัวอย่างจากเพลง |
|---|---|---|
| ท | ต | ท้อง → ต๊อง, ทอน → ตอน |
| พ | ป | พอ → ปอ, พอง → ปอง |
| ช | จ | เช้า → เจ๊า, ชอ → จอ |
| ร | ฮ | เรือน → เฮือน เริอฯร, ราก → ฮาก |
| ค | ก | คิด → กึ๊ด |
| คำควบกล้ำ | ไม่ควบ | กลัว → กั๋ว ก฿ลฯวฯ, ตรา → ก๋า |
| มะ | บ่า | มะขาม → บ่าขาม, มะเขือ → บ่าเขือ |
อีกเรื่องที่ได้ยินชัดคือ เสียงจัตวา ในคำที่ไทยกลางเป็นเสียงสามัญ เช่น กิน → กิ๋น กินฯ, แกง → แก๋ง แกงฯ (หม้อแกง → หม้อแก๋ง หํมฯอฯ), ผัก → ผั๋ก, ตำ → ต๋ำ ตารางนี้สรุปจากคำชุดนี้เท่านั้น ไม่ได้เป็นกฎที่ใช้ได้กับทุกคำ
สัมผัสและท่อนจบของเพลง
เนื้อร้องท่อนแรกใช้สัมผัสท้ายวรรคเป็นคู่ ๆ เช่น ดิน กับ (ยุ)พิน และเสียง -โอ ที่ไล่กันใน เซโซ วาโก้ โหล ส่วนท่อนแอ่วสาวใช้วิธีตรงข้าม คือจบทุกบรรทัดด้วยคำเดิมว่า "กับผักกาดจอ" ให้คำนี้กลายเป็นมุกที่คนฟังรอฟัง
ท่อนจบนับว่า "หนึ่งจอ สองจอ สามจอ…" ไปถึงเจ็ดจอ แล้วปิดว่า "ปอก่อนหนอ" ปอ พํอฯ คือ พอ และ หนอ หํนฯอฯ เป็นคำรำพึง จึงฟังได้ว่า "พอก่อนเถอะ" เป็นการปิดเพลงด้วยความเบื่อผักกาดจอแบบขำ ๆ
การนับสัมผัสและการอ่านท่อนจบนี้เป็นของมรดกล้านนาเอง
เนื้อร้องแต่ละฉบับเขียนต่างกันอย่างไร
บทความนี้ยกคำตามงานวิจัยของเอื้อมพรและสิริวรรณ (๒๕๖๖) และบล็อกของผู้ฟังรายหนึ่ง (bloggang, ๒๕๕๑) เว็บเนื้อเพลงอีกแห่งเขียนบางคำต่างไป
| คำในบทความนี้ | อีกฉบับหนึ่ง |
|---|---|
| ฮากเลือดผักกาดจอ | กิ๋นผักกาดจอ |
| ส้มบะขาม | ส้มมะขาม |
| บ่ปอ | บ่พอ |
| ต๊องไก้ต๊องปอง | ต้องไก้ ต้องปอง |
| มะค่ำ มะตอน มะเจ๊า | มะค่ำ มาตอน มาเจ๊า (งานวิจัย) |
| ศรีมอย | สีมอย |
การสะกดต่างกันเพราะคนจดตามเสียงที่ตนได้ยิน รูปที่ใกล้พจนานุกรมที่สุดคือ บ่ปอ และ ต๊อง
สรุป
- ผักกาดจอ คือผักกาดที่ปรุงด้วยวิธี จอ ต้มน้ำใส่กะปิ เกลือ ปลาร้า แล้วใส่ผัก ปรุงเปรี้ยวด้วยมะขาม
- เพลงเทียบชีวิตหนุ่มบ้านจนกับสาวบ้านรวย เช่น ตูบ (กระท่อม) กับบังกะโล และ เตี่ยว (กางเกง) โหลกับวาโก้
- คาบ แปลว่ามื้อ ตอน แปลว่าเวลากลางวัน และ ต๊องไก้ต๊องปอง คือกินจนท้องบวมท้องพอง
- อาหารที่กินคู่กับผักกาดจอในเพลง ได้แก่ ส้าบ่าเขือ ต๋ำบ่าเขือ แคบไข และน้ำพริกอ่อง
- เสียงคำเมืองเปลี่ยนจากไทยอย่างเป็นแบบแผน เช่น ท→ต, พ→ป, ร→ฮ และคำอย่าง กิ๋น แก๋ง ผั๋ก
ค้นคำในเพลงเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา เรียนคำเมืองเรื่องกินอีกเพลงได้ที่ กิ๋นล้ำกิ๋นลำ และฟังจรัล มโนเพ็ชร ร้องคู่กับสุนทรี เวชานนท์ ได้ที่ เพลงน้อยไจยา
อ่านต่อในชุดเดียวกัน: บ้านบนดอย · กิ๋นล้ำกิ๋นลำ หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ผั๋กกาดจอ · จอ · จอผั๋กกาด · คาบ · ไก้ · ตอน · ฮากไก้
- เอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล. (๒๕๖๖). ภาพแทนคนเมืองในบทเพลงของจรัล มโนเพ็ชร. วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์ ๑๐(๑), ๑๖๗–๑๘๔
- Nititad AOA Official. ผักกาดจอ – จรัล มโนเพ็ชร. YouTube
- เนื้อร้องฉบับเทียบ (ใช้เป็นเบาะแสเท่านั้น): บล็อก "โฟล์คซองคำเมือง ชุดอมตะ ๑: เพลงผักกาดจอ" (bloggang, ๒๕๕๑) · เนื้อเพลงผักกาดจอ (lyric.in.th)
ค้นหาคำว่า "ผั๋กกาดจอ" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 40 คำ จำได้แค่ไหน?
