เพลงบ้านบนดอย: เรียนคำเมืองจากเพลงของจรัล มโนเพ็ชร

บ้านบนดอย เป็นเพลงโฟล์คซองคำเมืองของ จรัล มโนเพ็ชร ที่ขึ้นต้นด้วยภาพ ดอย ดอฯย (คำเมืองอ่านว่า ดอย) ซึ่งเมฆหมอกลอยเต็มฟ้า แล้วพาผู้ฟังเทียบชีวิตบนดอยกับชีวิตในเมืองด้วยถ้อยคำง่าย ๆ ขำ ๆ แต่เต็มไปด้วยคำเมืองที่น่าเรียน

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม จะไม่ลงเนื้อเพลงทั้งเพลง แต่หยิบเฉพาะวรรคและคำที่ควรรู้ อธิบายความหมาย เสียง และสัมผัส ฟังเพลงเต็มได้จากวิดีโอทางการด้านล่าง

เพลงบ้านบนดอย

เพลงนี้เป็นเพลงเปิดอัลบั้ม จรัลกับแคนเดิ้ล บ้านบนดอย แหล่งข้อมูลระบุปีต่างกันเล็กน้อย คือ พ.ศ. ๒๕๒๖ (วิกิพีเดีย) และ พ.ศ. ๒๕๒๗ (สุนทร คำยอด, ๒๕๕๙) ต่อมาเพลงถูกนำไปรวมในอัลบั้มรวมเพลงโฟล์คซองคำเมืองอีกหลายชุด อ่านเรื่องจรัลกับเพลงคู่ของเขาเพิ่มได้ที่ เพลงน้อยไจยา

งานวิจัยของ เอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล (๒๕๖๖) จัดให้เพลงบ้านบนดอยเป็นตัวอย่างของ "ภาพแทนคนเมืองที่มีความรักและความภาคภูมิใจในถิ่นฐานบ้านเกิด" และ "คนเมืองที่เป็นมิตร" โดยชี้ว่าเพลงสร้างภาพนี้ผ่านการให้คำนิยามและการใช้ คำปฏิเสธ ซึ่งเราจะเห็นชัดในท่อน "บ่มี…" ด้านล่าง

▶

วิดีโอจากช่องทางการของค่าย Nititad AOA Official คำร้องและทำนองโดย จรัล มโนเพ็ชร

ข้า กับ สู: สองฝั่งของเพลง

เพลงเปิดด้วยการแนะนำตัวของ "ข้า" คนบนดอย

บ้านข้าอยู่บนดอย เมฆหมอกลอยเต็มฟ้า … เกิดเป็นคนบนดอย บ่ต้องคอยง้อใคร — บ้านบนดอย, คำร้อง: จรัล มโนเพ็ชร

ทั้งเพลงเล่าผ่านสรรพนามสองคำ คือ ข้า กับ สู แล้วเทียบกันทีละเรื่อง เช่น "บ้านสูอยู่ในเมือง มุงกระเบื้องสีใส" กับ "บ้านข้าอยู่กลางไพร มุงด้วยใบตองตึง"

พจนานุกรมอธิบายว่า ข้า ใช้ได้ทั้งหญิงและชาย "ปกตินิยมใช้กับชายที่มีวัยใกล้เคียงกัน หรือเพื่อนสนิท" ส่วนผู้หญิงนิยมใช้ ข้าเจ้า เพลงจึงฟังเป็นกันเองแบบเพื่อนคุยกับเพื่อน ส่วน สู ในเพลงหมายถึง "พวกท่าน" คือคนเมืองกรุงที่ข้ากำลังพูดด้วย และท่อนท้ายของเพลงเปลี่ยนจาก "ข้า" เป็น หมู่เฮา คือพูดแทนทั้งชุมชน

ต๋องตึง และเสียงซึง: คำว่า "ตึง" สองแบบ

หลังคาบ้านบนดอยในเพลงมุงด้วย "ใบตองตึง" ในพจนานุกรมคำนี้คือ ต๋องตึง ตอฯงทึงฯ (คำเมืองอ่านว่า ต๋องตึง) หมายถึง ใบพลวง ใบใหญ่ เหนียว ไม่ฉีกง่าย ใบอ่อนใช้ห่อของ ส่วนใบแก่ที่หล่นจากต้น ชาวบ้าน "เก็บมาไพรเป็นตับใช้มุงหลังคาคล้ายหญ้าคา มีความทนทานหลายปี"

คำว่า ตึง ทึงฯ เองเป็นชื่อต้นพลวง และยังเป็นคำที่ใช้มากในอีกความหมายหนึ่ง คือ ทุก (ไปตึงวัน = ไปทุกวัน) และ ทั้ง…ทั้ง… (ตึงวันตึงคืน = ทั้งวันทั้งคืน)

ในวรรคถัดมา "ข้า" บอกว่าชอบฟังเสียง ซึง ซึงฯ (คำเมืองอ่านว่า ซึง) เครื่องดนตรีพื้นเมืองประเภทดีด คล้ายกีตาร์ มีสาย ๒ คู่ แล้วเพลงก็เลียนเสียงซึงออกมาว่า "ตึงตึงต๊ะติดตึง" เสียงที่เลียนนี้บังเอิญพ้องกับ "ตึง" ของใบตองตึงในวรรคก่อน ทำให้สองวรรคนี้ร้อยกันด้วยเสียงเดียว

บ่มี… บ่มี…: ท่อนที่จำง่ายที่สุด

ท่อนฮุกของเพลงไล่สิ่งที่บ้านบนดอย ไม่มี ทีละอย่าง ด้วยคำว่า บ่ บ (คำเมืองอ่านว่า บ่) ซึ่งใช้ปฏิเสธเหมือน "ไม่" และ บ่มี บมี แปลว่า ไม่มี

ท่อนนี้จบด้วยวรรค "แต่หมู่เฮามี ฮึม มีน้ำใจ๋" หลังไล่ "บ่มี" มายาว เพลงหักกลับด้วยคำว่า มี เพียงคำเดียว ทำให้ น้ำใจ๋ เด่นขึ้นมาเป็นสิ่งที่คนบนดอยภูมิใจ ตรงกับที่งานวิจัยชี้ว่าเพลงใช้คำปฏิเสธเพื่อบอกตัวตน

ถ้าสู…: คำไทยกับคำเมืองในเพลงเดียวกัน

ท่อนที่สองใช้รูป "ถ้าสู…" สอนแบบติดตลก เช่น อยากกินข้าวต้องไปไถนา อยากกินปลาต้องไปหาใน ห้วย ห้วฯยฯ ปลูก ฝ้าย ฝ้ายฯ แล้วได้ใส่เสื้อสวย แต่ถ้าอยากถูก หวย หวฯยฯ ก็ "เสียใจด้วยคน"

เพลงนี้ผสมคำไทยกลางกับคำเมืองตามจังหวะร้อง คำหลายคำในเพลงจึงเขียนต่างจากพจนานุกรม

คำว่า "ซอบ" ในเพลงคือ "ชอบ" ที่ออกเสียง ช เป็น ซ ตามที่ร้อง คำว่า ซอบ พบในพจนานุกรมเฉพาะในคำ สู้ซอบ (เต็มใจ ยินดี) ส่วนคำเมืองที่ใช้ทั่วไปเมื่อหมายถึง "ชอบมาก" คือ มัก

สัมผัสของเพลง

เพลงบ้านบนดอยไม่ได้แต่งตามฉันทลักษณ์ ค่าว แต่ใช้สัมผัสสระท้ายวรรคแบบเพลงร่วมสมัย ซึ่งเราสังเกตจากคำท้ายวรรคได้ดังนี้

ท่อนฮุกใช้คำทับศัพท์ที่ลงเสียง -ี ได้พอดี คือ ทีวี และ เป๊บซี่ ไปสัมผัสกับคำของบ้านบนดอยอย่าง ข้าวจี่ ความขำของเพลงจึงเกิดจากเสียงสัมผัสด้วย ไม่ใช่จากความหมายอย่างเดียว ตารางนี้เป็นการอ่านของมรดกล้านนาเอง ไม่ได้มาจากแหล่งอ้างอิง

ความหมายโดยรวม

"ข้า" เป็นคนบนดอยที่อยู่กลางป่า ไม่รวยไม่จน และไม่ต้องง้อใคร บ้านของสูในเมืองมุงกระเบื้อง บ้านของข้ามุงใบพลวง สูชอบเพลงฝรั่ง ข้าชอบเสียงซึง บนดอยไม่มีแสงสี ไม่มีทีวี ไม่มีน้ำประปา ไม่มีโรงหนังหรือเครื่องดื่มยี่ห้อดัง คนบนดอยกินข้าวจี่ แต่สิ่งที่หมู่เฮามีคือน้ำใจ ท่อนที่สองเตือนแบบขำ ๆ ว่าอยากได้อะไรต้องลงแรงเอง ยกเว้นหวยที่ช่วยกันไม่ได้

สรุป

• ดอย คือ ภูเขาสูง ถ้าไม่สูงเรียก ม่อน
• ข้า คือ ตัวผู้พูด สู คือ ท่าน พวกท่าน และ หมู่เฮา คือ พวกเรา
• ต๋องตึง คือ ใบพลวงที่ใช้มุงหลังคา ส่วน ตึง ยังแปลว่า ทุก หรือ ทั้ง…ทั้ง…
• บ่มี แปลว่า ไม่มี ท่อนฮุกไล่ "บ่มี" แล้วจบที่ น้ำใจ๋
• คำว่า ถ้า ในคำเมืองแปลว่า รอ ส่วนในเพลงใช้แบบไทยกลางว่า "หาก"

ค้นคำในเพลงเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องเครื่องดนตรีที่ "ข้า" ชอบฟังได้ที่บทความ สะล้อซอซึง

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: ล่องแม่ปิง · ผักกาดจอ หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำว่า ดอย ข้า สู ต๋องตึง ตึง ซึง บ่มี โฮง เข้าจี่ น้ำใจ๋ ถ้า มัก คนเมือง และคำอื่นตามที่ระบุในบทความ
• Nititad AOA Official. (๒๕๕๙). บ้านบนดอย - จรัล มโนเพ็ชร (ภาพคอนเสิร์ต). YouTube (เนื้อเพลงในคำอธิบายวิดีโอ)
• เอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล. (๒๕๖๖). ภาพแทนคนเมืองในบทเพลงของจรัล มโนเพ็ชร. วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์, ๑๐(๑), ๑๖๗–๑๘๔
• สุนทร คำยอด. (๒๕๕๙). "อุดมการณ์ล้านนานิยม" ในบทเพลงของ จรัล มโนเพ็ชร. วารสารข่วงผญา มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่, ๑๑
• วิกิพีเดีย. จรัล มโนเพ็ชร (ผลงานเพลง) ใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้นเรื่องอัลบั้ม