ใบต๋อง: ใบตองในคำเมือง ห่อ รอง และทำกระทง

ใบต๋อง ไบตอฯง (คำเมืองอ่านว่า ใบต๋อง) คือ ใบตอง หรือใบกล้วยในภาษาไทยกลาง เป็นใบไม้ที่คนเมืองใช้มากที่สุดอย่างหนึ่ง ห่อข้าว ห่อขนม รองถาด ทำกระทง ใบเดียวทำได้สารพัดอย่างจนพจนานุกรมต้องเขียนอธิบายยาวทั้งย่อหน้า

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด คำเมืองวันละคำ ที่หยิบคำล้านนาหนึ่งคำมาเล่าเรื่องราวเบื้องหลัง ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา เป็นคำที่เข้ากับช่วงปลายปีที่ใกล้ยี่เป็งและลอยกระทง

ใบต๋อง แปลว่าอะไร

พจนานุกรมอธิบายว่า ใบต๋องคือ "ใบของต้นกล้วย" ที่คนล้านนาเรียกว่า ใบต๋อง หรือ ต๋องก้วย ตอฯงก้ลฯวฯ (คำเมืองอ่านว่า ต๋องก้วย) ส่วนกล้วยเองคำเมืองเรียก ก้วย ก้ลฯวฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ก้วย) เพราะคำเมืองไม่มีเสียงกล้ำ ใบเดี่ยวของต้นกล้วยนั่นเองที่เรียกว่า ใบตอง

ที่ใช้ได้หลากหลายเพราะลักษณะของใบ พจนานุกรมบรรยายว่า "มีขนาดใหญ่ ยืดหยุ่น กันน้ำ เนื้อใบตองมีความนุ่ม เหนียว ไม่เปราะและฉีกง่าย มีความหนาพอเหมาะ และสามารถนำมาตกแต่งได้"

ห่อ: ใบต๋องห่ออาหาร

พจนานุกรมบอกว่าใบต๋อง "มีการใช้ใบกล้วยในการห่ออาหาร และเป็นภาชนะอาหารอย่างกว้างขวาง" คำกริยา ห่อ หํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ห่อ) แปลว่า "พันหรือหุ้มสิ่งของ" และใช้เรียกของที่หุ้มด้วยใบไม้หรือกระดาษ

คำเมืองมีชื่อแยกตามวิธีสุกของห่อใบตองไว้หลายคำ

อีกคำที่น่ารักคือ หม๋ก ห฿มฯก (คำเมืองอ่านว่า หม๋ก) ที่แปลว่าเอาของไปบ่มไว้ในที่ร้อนให้สุก เช่น หม๋กก้วย ห฿มฯกก้ลฯวฯย (คำเมืองอ่านว่า หม๋กก้วย) เอากล้วยไปบ่มในเถ้าถ่านร้อน

ตอกที่ใช้มัดห่อก็ทำจากไม้ไผ่ พจนานุกรมให้คำว่า จั๋กตอก จักฯตอฯก (คำเมืองอ่านว่า จั๋กตอก) ว่าคือผ่าไม้ไผ่เป็นเส้นเล็กแบนเพื่อใช้มัดสิ่งของ

รอง: ใบต๋องเป็นภาชนะและรองก๋วย

ใบต๋องไม่ได้ใช้ห่ออย่างเดียว พจนานุกรมบอกว่า "ใช้ทำกระทงใส่ขนม ถาด บายศรี" เลยทีเดียว และยังนำมาตกแต่ง รวมทั้งใช้เป็น "สัญลักษณ์ในพิธีกรรมความเชื่อของฮินดูและพุทธ"

ในงานบุญใหญ่ ใบตองก็มีหน้าที่ เอกสารของสำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยพายัพ เล่าว่า ก๋วยสลาก กวฯยฯสๆลฯากฯ (คำเมืองอ่านว่า ก๋วยสลาก) นั้นกรุด้วยใบตองหรือกระดาษสีก่อนใส่ของ อ่านต่อได้ที่ ตานก๋วยสลาก

และอีกคำที่เห็นใบตองชัดคือ สะตวง สทวฯง (คำเมืองอ่านว่า สะตวง) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "กระทง กะบะใส่เครื่องเซ่นหรือเครื่องสังเวย ขนาดราว ๑๐–๕๐ เซนติเมตร ทำด้วยกาบกล้วยเป็นขอบสี่เหลี่ยม ด้านล่างใช้ไม้ไผ่เสียบพาดขนาน ปูพื้นด้วยใบตอง สำหรับวางเครื่องเซ่น"

กระทง: ใบตองในคืนยี่เป็ง

พจนานุกรมใช้คำว่า กระทง ทั้งกับถ้วยใบตองใส่ขนมและกับสะตวงใส่เครื่องเซ่น และ ลอยกระทง ลอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ลอยกระทง) ก็ถูกอธิบายว่าเป็น "ชื่อของประเพณีที่มีการเอากระทงมีธูปเทียนจุดไฟลอยน้ำ จัดในวันเพ็ญเดือน ๑๒ หรือเดือนยี่เป็ง เรียก ป๋าเวณียี่เป็ง"

ในพจนานุกรม ยี่เป็ง ยี่เพงฯ (คำเมืองอ่านว่า ยี่เป็ง) คือ "เดือน ๒ เหนือ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ตรงกับเดือน ๑๒ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ของภาคกลาง" ปี ๒๕๖๙ วันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนยี่ ตรงกับ วันอังคารที่ ๒๔ พฤศจิกายน ๒๕๖๙ (ดูวันในปฏิทินล้านนา)

ในงานเดียวกัน ยังมี ปะตู๋ป่า ปตูป่า (คำเมืองอ่านว่า ปะตู๋ป่า) ซุ้มประตูที่ประดับกิ่งไม้ ใบไม้ ต้นกล้วย ต้นอ้อย "มักจัดทำขึ้นในเทศกาลต่าง ๆ เช่นลอยกระทง" ต้นกล้วยจึงมาในงานยี่เป็งทั้งใบและต้น ดูคำอื่น ๆ ของงานได้ที่ คำศัพท์ยี่เป็ง

คำที่เกี่ยวข้อง

• ใบต๋อง / ต๋องก้วย: ใบกล้วย (ใบตอง) ใบต๋องตึงคือใบพลวง คนละอย่าง
• ห่อ: ห่อ (กริยา) และของที่ห่อใบไม้ เช่น ห่อหนึ้ง ห่อแอ็๋บ ห่อจ็๋อก
• หม๋ก: บ่มของในเถ้าร้อน เช่น หม๋กก้วย จิ๊นส้มหม๋ก
• สะตวง: กระทง กะบะใส่เครื่องเซ่น ปูพื้นด้วยใบตอง
• ลอยกระทง / ยี่เป็ง: ประเพณีเดือนเพ็ญเดือน ๒ เหนือ ที่ใบตองเป็นวัสดุหลักของกระทง

สรุป

• ใบต๋อง (ต๋องก้วย) คือใบตองหรือใบกล้วย ใหญ่ ยืดหยุ่น กันน้ำ นุ่มเหนียว ฉีกง่าย
• ใช้ ห่อ อาหารและขนม (ห่อหนึ้ง ห่อแอ็๋บ ห่อจ็๋อก จิ๊นส้มหม๋ก) ใช้ รอง ถาดและก๋วย และใช้ทำ กระทง (สะตวง ลอยกระทง)
• ใบต๋องตึง คือใบพลวง ไม่ใช่ใบกล้วย
• ปี ๒๕๖๙ ยี่เป็งและลอยกระทงตรงกับวันอังคารที่ ๒๔ พฤศจิกายน
• กระทงใบตองก็ต้องเก็บขึ้นหลังลอย

ค้นความหมายเต็มได้ที่ ใบต๋อง ในพจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องของตานในงานบุญที่ ของตานในงานบุญ

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ใบต๋อง · ต๋องก้วย · ห่อหนึ้ง · ห่อแอ็๋บ · สะตวง · ลอยกระทง
• สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยพายัพ ศูนย์ข้อมูลภาคเหนือ. ประเพณีตานก๋วยสลาก (เรื่องก๋วยกรุใบตอง)
• ไทยรัฐออนไลน์. (พฤศจิกายน ๒๕๖๖). อ.เจษฎ์ย้ำชัด กระทงใบตอง-ขนมปัง-อาหารปลา ล้วนทำลายสิ่งแวดล้อมได้ทั้งหมด
• ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา (วันที่ปี ๒๕๖๙)