ภาพ: Adam Jones / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ถามแบบคนเมือง: ก่อ กา ไผ สัง ไหน จะใด เต้าใด
ถามแบบคนเมือง ไม่ยากอย่างที่คิด เพราะคำถามคำเมืองส่วนใหญ่ทำได้ด้วยการเติมคำเล็ก ๆ คำเดียวท้ายประโยค คำที่ได้ยินบ่อยที่สุดคือ ก่อ กํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ก่อ) เช่น ไปก่อ แปลว่า ไปไหม ส่วนคำถามว่า ใคร อะไร ที่ไหน อย่างไร เท่าไร คนเมืองก็มีคำของตัวเอง เช่น ไผ สัง ไหน จะใด และ เต้าใด
บทเรียนนี้รวบรวมคำถามทุกแบบที่พบใน พจนานุกรมมรดกล้านนา แบ่งตามสิ่งที่อยากรู้ พร้อมตัวอย่างของพจนานุกรมเอง แล้วปิดท้ายด้วยคำตอบ ปริศนาคำทาย บทสนทนาสั้น ๆ และแบบฝึกหัด ในพจนานุกรม คำว่า "คำถาม" เองยังมีคำเก่าว่า เป๋ส๋ะนา เบสนาฯ ซึ่งแปลว่า คำถาม หรือ ถาม
ก่อ กา บ๋อ: ถามว่า "ไหม" และ "หรือยัง"
คำถามที่ตอบได้ว่า "ใช่" หรือ "ไม่" ทำได้ด้วยคำลงท้ายไม่กี่คำ ตามที่พจนานุกรมอธิบาย
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) | ตัวอย่างในพจนานุกรม |
|---|---|---|---|
| ก่อ | กํอฯ | คำลงท้ายประโยคเพื่อให้เป็นคำถาม | ไปก่อ (ไปไหม) · ลำก่อ (อร่อยไหม) · แม่นก่อ (ใช่หรือไม่) |
| กา | คาฯ | หรือ หรือยัง ใช่ไหม ต่อท้ายเพื่อให้เป็นคำถาม | อาบน้ำแล้วกา (อาบน้ำแล้วหรือยัง) · บ่ม่วนกา (ไม่สนุกหรือ) · ลืมอ้ายแล้วกา (ลืมพี่แล้วหรือ) |
| บ๋อ | บํอฯ | ทำให้เป็นคำถามหรือคำเชิญชวน | กิ๋นบ๋อ (กินไหม) · ไปบ๋อ (ไปหรือยัง) |
| เหวื่อ | เหิ่วฯอฯอ | คำลงท้ายยืนยันคำพูด และใช้ถามก็ได้ | กิ๋นเข้าเหวื่อ (กินข้าวไหม) · เขาเอาเมียแล้วเหวื่อ (เขาแต่งงานแล้วนี่นา) |
คำที่ลงท้ายด้วย ก่อ บางคำใช้บ่อยจนพจนานุกรมเก็บไว้เป็นคำเฉพาะ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย |
|---|---|---|
| กิ๋นก่อ | กินฯกํอฯ | กินไหม กินหรือไม่ |
| แม่นก่อ | แม่นฯกํอฯ | ใช่ไหม เช่น คนนี้แม่นก่อ (คนนี้ใช่ไหม) |
| ได้ก่อ | ได้กํอฯ | ได้ไหม |
| หันก่อ | หันฯกอฯ | เห็นไหม |
| ฮู้จั๋กก่อ | รู้จักฯกํอฯ | รู้จักไหม |
| ฮู้คิงก่อ | รู้ฅิงฯกํอฯ | รู้สึกตัวหรือเปล่า รู้สึกตัวไหม |
ดูจากตัวอย่างในพจนานุกรม ก่อ คือคำถามธรรมดาว่า "…ไหม" ส่วน กา มักใช้ถามว่า "…แล้วหรือยัง" (อาบน้ำแล้วกา) หรือถามแบบแปลกใจว่า "…หรือ" (บ่ม่วนกา ลืมอ้ายแล้วกา)
ไผ: ถามว่า ใคร
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) | ตัวอย่างในพจนานุกรม |
|---|---|---|---|
| ไผ | ไผ | ใคร ผู้ใด คนไหน | ของไผ (ของใคร) · ไผเป๋นคนเยียะ (ใครเป็นคนทำ) |
สัง หยัง อะหยัง: ถามว่า อะไร
คำว่า "อะไร" ในคำเมืองมีหลายรูป พจนานุกรมบอกว่าใช้แทนกันได้ทั้งหมด
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) | ตัวอย่างในพจนานุกรม |
|---|---|---|---|
| อะหยัง | อหัยฯง | อะไร สิ่งไหน (สัง หยัง อะสัง อะหัง ก็ว่า) | อะหยังหา (อะไรหรือ) |
| สัง | สังฯ | อะไร เช่นใด อย่างใด | ผ่อสัง (ดูอะไร) · เป๋นสัง (เป็นอย่างใด) · เยียะสัง (ทำอะไร) |
| หยัง | หัยฯง | อะไร และ ทำไม | |
| อะสัง · อะหัง | อสังฯ · อหังฯ | รูปหนึ่งของ อะหยัง | |
| เป๋นสัง · เป๋นหยัง | เปนฯสังฯ · เปนฯหัยฯ | เป็นอะไร | |
| ยะหยัง · เยียะหยัง | ยหัยฯง · เยยฯะหัยฯง | ทำอะไร |
หยัง ไย ป๊อย: ถามว่า ทำไม
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) | ตัวอย่างในพจนานุกรม |
|---|---|---|---|
| หยัง | หัยฯง | อะไร ทำไม | |
| ไย | ไอยฯ | ทำไม ไฉน | ไยบ่ไป (ไฉนจึงไม่ไป) |
| ป๊อย | พ้อฯยฯ | ไฉน ทำไม | |
| อะหยังจา · หยังจา | อหัยฯงชา · หัยฯงชา | อะไรหรือ ทำไมหรือ (สังจา อะสังจา ก็ว่า) | |
| อะหยังอย่างอั้น | อหัยฯงอยฯางฯอั้นฯ | อะไรอย่างนั้น ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น | |
| ขางไว้เยียะหยัง | ขางฯไว้เยยฯะหัยฯง | หวงไว้ทำไม | |
| แว่เยียะหยัง | แว่เยยฯะหัยฯง | แวะทำไม |
สองคำสุดท้ายแสดงให้เห็นว่า เยียะหยัง ที่แปลว่า "ทำอะไร" เมื่อวางท้ายประโยคก็แปลว่า "…ทำไม" ได้ด้วย
ไหน ตั๊ดใด ลุกไหนมา: ถามว่า ที่ไหน
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ไหน | ไหนฯ | อะไร ที่ใด ใช้ประกอบคำอื่นเป็นคำถาม เช่น เรื่องไหน ไปไหน วันไหน |
| ตั๊ดใด | ทัดฯได | ตรงไหน |
| ลุกไหนมา | ลุกไหนฯมา | มาจากไหน |
| ตึ๊กไหน | ทึกฯไหนฯ | ถึงไหน |
| แห่ง | แห่งฯ | ที่ สถานที่ เช่น จะไปที่ไหน = จะไปแห่งใด |
พจนานุกรมไม่ได้เก็บคำถามว่า "เมื่อไร" ไว้เป็นคำเฉพาะ แต่บอกว่า ไหน ใช้ประกอบคำอื่นได้ เช่น วันไหน จึงถามวันเวลาด้วย ไหน ได้เลย
จะใด อย่างฮือ: ถามว่า อย่างไร และ แบบไหน
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) | ตัวอย่างในพจนานุกรม |
|---|---|---|---|
| จะใด | จได | เช่นใด อย่างไร คำลงท้ายแสดงคำถาม | เป๋นจ๋ะใด (เป็นเช่นไร) · เยียะจ๋ะใด (ทำอย่างไร) |
| จ๊ะใด · จ๋ะใด · จาใด | ชได · จได · ชาได | อย่างใด แบบใด รูปหนึ่งของ จะใด | |
| อย่างฮือ | อยฯางฯรฤ | อย่างไร ใช้ในประโยคคำถาม | |
| สันใด | สันฯได | ฉันใด ประการใด | |
| ตั๋วใด | ต฿วฯได | ตัวไหน | |
| เจี๊อใด | เชิ้อฯอได | ชนิดใด แบบใด อย่างใด ระดับใด | |
| เยื่องใด | เยิ่อฯงได | ชนิดใด |
จะใด แปลว่า อย่างไร ส่วน จะไป + กริยา แปลว่า อย่า เช่น จะไปกิ๋น (อย่ากิน) อ่านเรื่องนี้ต่อได้ที่ จะไป แปลว่า อย่า
เต้าใด กี้ มอกใด: ถามว่า เท่าไร
คำถามชุดนี้ใช้บ่อยที่สุดตอนไปกาด
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| เต้าใด | เทัาฯฯได | เท่าไหร่ (เต้าฮือ ก็ว่า) |
| เต้าฮือ | เทัาฯฮื | ราคาเท่าไร |
| กี้ | คี่ | กี่ (จำนวน ปริมาณ) เท่าใด เท่าไร |
| มอกใด · มอกฮือ | มอฯกได · มอฯกรื | เท่าใด ขนาดใด เพียงใด |
| สั๋กมอกใด | สักฯมอฯกได | สักขนาดไหน |
| ตึ๊กเต้าใด | ทึกฯเฯทั่าฯได | ขาดตัวเท่าไหร่ เช่น บ้านหลังนี้ขายตึ๊กเต้าใด (บ้านหลังนี้ขายขาดตัวเท่าไหร่) |
แต๊กา จ๊ะลือ: ถามว่า จริงหรือ
เวลาแปลกใจหรือไม่แน่ใจ คนเมืองมีคำลงท้ายหลายคำ หลายคำมี จา หรือ ลือ ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่า "หรือ"
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) | ตัวอย่างในพจนานุกรม |
|---|---|---|---|
| แต๊กา | แท้คาฯ | จริงหรือ | งามแต๊กา (สวยจริงหรือ) |
| แต๊อี้ | แท้อี้ | จริงรึ คำถามเชิงยั่วเย้า | ฮักน้องแต๊อี้ (รักน้องจริงรึ) |
| จ๊ะลือ | ชรฤ | เป็นเช่นนั้นหรือ | งามจ๊ะลือ (สวยจริงหรือ) |
| อั้นจ๊ะลือ · อั้นจา | อั้นฯชรฤ · อั้นฯขา | อย่างนั้นหรือ เช่นนั้นหรือ | มีมาแต่เก่าก่อนอั้นจ๊ะรือ (มีมาแต่โบราณเช่นนั้นหรือ) |
| ว่าอั้นกา | ว่าฯอั้นฯคาฯ | พูดเช่นนั้นหรือ ใช่ไหม | เขาว่าอั้นกา (เขาพูดเช่นนั้นหรือ) |
| นี้จา | นี้ชา | นี่หรือ คำลงท้ายแสดงความสงสัย | |
| จา | ชา | หรือ ไฉน | เป๋นอย่างอั้นจา (เป็นเช่นนั้นหรือ) |
| หา | หา | คำอุทานแสดงความสงสัยหรือการถาม | อะหยังหา (อะไรหรือ) |
| ลือ | รฤ | หรือ อะไร |
ตอบว่า แบบนี้ แบบนั้น: จาอี้ จาอั้น
ถามแล้วก็ต้องตอบได้ คำตอบที่คู่กับ จะใด (อย่างไร) และ ไหน (ที่ไหน) มีดังนี้
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| จาอี้ · หยั่งอี้ | ชาอี้ · อยฯงฯอี้ | อย่างนี้ แบบนี้ |
| จาอั้น · หยั่งอั้น | ชาอั้นฯ · อยฯงฯอั้นฯ | อย่างนั้น |
| อี้ | อี้ | นี้ เช่น จ๊ะอี้ (แบบนี้) |
| อั้น | อั้นฯ | นั้น อย่างนั้น เช่น จ๊ะอั้นก็งามดี (แบบนั้นก็สวยดี) |
| หั้น | หั้นฯ | นั่น นั้น |
| ตี้หั้น | ที่หั้นฯ | ที่นั่น ตรงนั้น |
อะหยังเอ๊าะ: ปริศนาคำทายแบบคนเมือง
คำถามที่สนุกที่สุดคือ กำตวาย คําฯทวฯาฯยฯ หรือคำทาย ซึ่งมักขึ้นต้นด้วย อะหยังเอ๊าะ อหัยฯงโออฯะ (อะไรเอ่ย) แล้วชวนอีกฝ่ายว่า ตวายผ่อลอ ทวฯาฯยฯผํอฯลํอฯ (ทายดูสิ) พจนานุกรมยกตัวอย่างไว้สองข้อ ลองทายก่อนเปิดดูคำตอบ
อะหยังเอ๊าะ ตี๋บ่ดัง ยองดัง (เฉลย)
คำตอบคือ แว่นตา
อะหยังเอ๊าะ ยาวเต้าศอก ถ้าตั๋ดขนออก ก๋ายเป๋นวา (เฉลย)
แปลว่า อะไรเอ่ย ยาวเท่าศอก ถ้าตัดขนออกกลายเป็นวา พจนานุกรมให้คำตอบว่า ขวาน
ลองพูด: เจอกันที่กาด
บทสนทนานี้แต่งขึ้นเป็นตัวอย่างประกอบการเรียน โดยใช้คำถามและรูปประโยคจากพจนานุกรม
หลาน: อุ๊ย ลุกไหนมาเจ้า (คุณยาย มาจากไหนคะ)
อุ๊ย: ลุกกาดมา (มาจากตลาด)
หลาน: ผั๋กมัดนี้เต้าใดเจ้า (ผักมัดนี้เท่าไหร่คะ)
อุ๊ย: สิบบาท กิ๋นเข้าแล้วกา (สิบบาท กินข้าวแล้วหรือยัง)
หลาน: ยังเจ้า อุ๊ยเยียะหยังกิ๋นเจ้า (ยังค่ะ คุณยายทำอะไรกินคะ)
อุ๊ย: แก๋งผั๋ก กิ๋นก่อ (แกงผัก กินไหม)
หลาน: กิ๋นเจ้า ลำแต๊กา (กินค่ะ อร่อยจริงหรือ)
ในบทนี้มีทั้ง ลุกไหนมา เต้าใด กา เยียะหยัง ก่อ และ แต๊กา ลองเปลี่ยนคำในบทแล้วฝึกถามเองดู
แบบฝึกหัด
ลองแปลคำถามเหล่านี้เป็นภาษาไทยกลาง แล้วเปิดดูเฉลย
- ไผเป๋นคนเยียะ
- ผ่อสัง
- ไยบ่ไป
- บ้านหลังนี้ขายตึ๊กเต้าใด
- งามแต๊กา
- อยากถามว่า "อาบน้ำแล้วหรือยัง" ควรลงท้ายด้วย ก่อ หรือ กา
เฉลยแบบฝึกหัด
- ใครเป็นคนทำ
- ดูอะไร
- ไฉนจึงไม่ไป (ทำไมไม่ไป)
- บ้านหลังนี้ขายขาดตัวเท่าไหร่
- สวยจริงหรือ
- กา พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า อาบน้ำแล้วกา
สรุป
- ถามว่า "ไหม" ใช้ ก่อ (ไปก่อ ลำก่อ) ถามว่า "แล้วหรือยัง" หรือถามแบบแปลกใจใช้ กา และยังมี บ๋อ กับ เหวื่อ
- ใคร = ไผ · อะไร = สัง หยัง อะหยัง · ทำอะไร = เยียะหยัง ยะหยัง · ทำไม = หยัง ไย
- ที่ไหน = ไหน ตั๊ดใด · มาจากไหน = ลุกไหนมา · อย่างไร = จะใด อย่างฮือ · เท่าไร = เต้าใด เต้าฮือ
- จริงหรือ = แต๊กา จ๊ะลือ ตอบว่าแบบนี้แบบนั้น = จาอี้ จาอั้น
- ระวังสับสน จะใด (อย่างไร) กับ จะไป (อย่า)
ค้นคำถามเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา ฝึกคำกริยาที่ใช้คู่กับคำถามได้ที่ คำกริยาคำเมืองที่ใช้ทุกวัน และเรียนคำห้ามได้ที่ จะไป แปลว่า อย่า
แหล่งอ้างอิง
ค้นหาคำว่า "ก่อ" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 70 คำ จำได้แค่ไหน?
