ทักทายแบบคนเมือง: สวัสดีเจ้า ไปตางใดมา และการไหว้

ทักทายแบบคนเมือง ไม่ได้มีแค่คำว่า สวัสดี คนเชียงใหม่และคนล้านนาส่วนใหญ่ทักกันด้วยคำถามอบอุ่น ๆ อย่าง ไปตางใดมา ไพทาฯงฯไดมา (คำเมืองอ่านว่า ไปตางใดมา) ที่แปลว่า ไปไหนมา หรือ "กิ๋นเข้าแล้วกา" (กินข้าวหรือยัง) ใครมาเที่ยวแล้วทักกลับเป็นคำเมืองได้สักคำสองคำ รอยยิ้มของเจ้าของบ้านจะกว้างขึ้นทันที

บทเรียนนี้เป็นตอนแรกของชุด เที่ยวล้านนาแบบคนเมือง เขียนสำหรับนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและชาวต่างชาติ รวบรวมคำทักทาย คำตอบ คำขอบคุณ คำขอโทษ คำเรียกคนตามวัย และมารยาทการไหว้ โดยทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา

สวัสดีเจ้า สวัสดีครับ: คำทักทายที่ใช้ได้ทุกที่

คำว่า สวัสดี มีอยู่ในพจนานุกรมล้านนาในรูป สวั๋ดส๋ะดี สัวฯªดี (คำเมืองอ่านว่า สวั๋ดส๋ะดี) แปลว่า ความดีงาม ความเจริญ เป็นสุข ในชีวิตประจำวันคนเมืองพูดว่า สวัสดี เหมือนคนภาคกลาง แต่สิ่งที่ทำให้ฟังเป็นคนเมืองคือคำลงท้าย

• ผู้หญิงลงท้ายด้วย เจ้า เจั้า (คำเมืองอ่านว่า เจ้า) เป็น สวัสดีเจ้า พจนานุกรมอธิบายว่า เจ้า คือ "คำลงท้ายประโยคเพื่อแสดงความอ่อนน้อม ปัจจุบันมักใช้เฉพาะเพศหญิง" และยุคก่อนผู้ชายก็ใช้กับเจ้านายและพระเถระด้วย
• ผู้ชายมักลงท้ายด้วย ครับ แบบภาษาไทยกลาง เพราะพจนานุกรมไม่มีคำลงท้ายสุภาพของผู้ชายเก็บไว้เป็นคำเมืองโดยเฉพาะ

ไปตางใดมา กิ๋นเข้าแล้วกา: ทักด้วยคำถาม

คนมาเที่ยวบางคนตกใจเมื่อถูกถามว่าไปไหนมาหรือกินข้าวหรือยัง ทั้งที่เพิ่งพบกันครั้งแรก คำถามเหล่านี้ไม่ใช่การสอดรู้ แต่เป็นการทักทายด้วยความเป็นห่วง เหมือนคนอังกฤษพูดว่า "How are you?" ตอบสั้น ๆ แล้วยิ้มก็พอ

ตอบอย่างไรให้ฟังเป็นคนเมือง

ไม่ต้องตอบละเอียด บอกสั้น ๆ ว่าไปเที่ยว ไปตลาด หรือกำลังกลับบ้าน แล้วต่อท้ายด้วย เจ้า หรือ ครับ ก็สุภาพแล้ว

พจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ว่า เมื่อผู้ใหญ่ถามเด็กสาวว่า "หนูไปไหน" คำตอบที่สุภาพคือ "ข้าเจ้าไปโฮงเฮียนเจ้า" เจ้า ตัวท้ายทำให้คำตอบนุ่มนวลขึ้น ตรงกับคำว่า ค่ะ

ยินดี แปลว่า ขอบคุณ: ขอบคุณ ขอโทษ และบอกลา

คำที่นักท่องเที่ยวควรจำเป็นคำแรกคือ ยินดี ยินฯดี (คำเมืองอ่านว่า ยินดี) ในภาษาไทยกลาง ยินดี แปลว่า ดีใจ แต่ในคำเมือง ยินดี คือคำขอบคุณ

ตอนจะลากลับ คนเมืองมักพูดสั้น ๆ ว่า "ไปก่อนเน้อ" หรือ "เมือก่อนเน้อ" (กลับก่อนนะ) พจนานุกรมไม่ได้เก็บประโยคนี้ไว้เป็นคำเฉพาะ แต่ เมือ แปลว่า ไป หรือ กลับ ส่วน เน้อ ใช้เหมือน นะ ถ้าผู้ใหญ่อวยพรว่า "หื้ออยู่ดีมีสุ๋ขเน้อ" ให้ยกมือไหว้และตอบว่า ยินดีเจ้า หรือ ยินดีครับ

ถ้ายังพูดได้ไม่คล่อง บอกตรง ๆ ได้ว่า "อู้กำเมืองบ่จ้าง" (พูดคำเมืองไม่เป็น) คำว่า อู้กำเมือง อู้คำฯเมิอฯง แปลว่า พูดภาษาล้านนา ส่วน อู้บ่จ้าง อู้ช่างฯ แปลว่า พูดไม่เป็น คนฟังส่วนใหญ่จะยิ้มและช่วยสอนให้

เรียกคนอย่างไรให้ถูกใจ: คำเรียกตามวัย

คนเมืองเรียกกันด้วยคำเรียกญาติ แม้ไม่ได้เป็นญาติกัน คนขายของรุ่นพี่ก็เรียก ปี้ หรือ อ้าย ผู้สูงอายุเรียก ป้ออุ๊ย แม่อุ๊ย การเรียกแบบนี้แสดงความนับถือและความเป็นกันเอง

การไหว้: ใครไหว้ก่อน ยกมือสูงแค่ไหน

คำเมืองเรียกการไหว้ว่า ไหว้ ไห้วฯ เหมือนภาษาไทยกลาง การประนมมือเรียกว่า สานมือ สานฯมื และการแสดงความเคารพเรียกว่า ไหว้สา ไห้วฯสา

คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล อธิบายมารยาทการไหว้ไว้สำหรับชาวต่างชาติดังนี้

• ผู้น้อยไหว้ก่อน คนที่อายุหรือฐานะน้อยกว่าเป็นฝ่ายไหว้ก่อน แล้วผู้ใหญ่จึงรับไหว้ โดยยกมือประมาณระดับอก
• ความสูงของมือบอกความเคารพ มือที่ประนมอยู่ระหว่างอกถึงหน้าผาก ยิ่งเคารพมากยิ่งยกสูง

คู่มือท่องเที่ยว Thai Holiday Guide แนะนำเพิ่มว่า

• เพื่อนหรือคนรุ่นเดียวกัน ยกมือระดับอก ก้มศีรษะเล็กน้อย
• ผู้สูงอายุ ครู เจ้าของบ้าน ยกมือสูงขึ้นอีกเล็กน้อยและก้มลึกขึ้น
• พระสงฆ์และที่ศักดิ์สิทธิ์ ยกมือสูงที่สุดอย่างตั้งใจ และไม่ถูกเนื้อต้องตัว
• ไม่ต้องไหว้ทุกคนก่อน เช่น พนักงานร้าน คนขับรถ หรือเด็ก ยิ้มและกล่าวคำทักทายก็พอ แต่ถ้ามีคนไหว้มาก่อน ควรรับไหว้

เมื่อพบพระสงฆ์ ให้ไหว้ด้วยความเคารพแล้วเรียกท่านว่า ตุ๊เจ้า หรือ ตุ๊ปี้ ไม่ต้องรอให้ท่านไหว้ตอบ ท่านอาจเพียงยิ้มหรือพยักหน้ารับ ส่วนการจับมือใช้ได้กับคนทำงานที่คุ้นกับชาวต่างชาติ แต่กับผู้สูงอายุและพระสงฆ์ การไหว้เหมาะกว่าเสมอ

บทสนทนาตัวอย่าง: ทักแม่ค้าที่กาด

บทสนทนาสั้น ๆ นี้เป็นตัวอย่างที่มรดกล้านนาเรียบเรียงขึ้น โดยใช้คำและรูปประโยคจากพจนานุกรม

แม่ค้า: สวัสดีเจ้า ไปตางใดมาเจ้า (สวัสดีค่ะ ไปไหนมาคะ)

นักท่องเที่ยว: ไปแอ่วครับ ป้า กิ๋นเข้าแล้วกาครับ (ไปเที่ยวมาครับ ป้ากินข้าวหรือยังครับ)

แม่ค้า: กิ๋นแล้วเจ้า อู้กำเมืองได้ก่อ (กินแล้วค่ะ พูดคำเมืองได้ไหม)

นักท่องเที่ยว: อู้กำเมืองบ่จ้างครับ ยินดีจ้าดนักครับ (พูดคำเมืองไม่เป็นครับ ขอบคุณมากครับ)

แม่ค้า: หื้ออยู่ดีมีสุ๋ขเน้อ (ขอให้มีความสุขนะ)

สรุป

• คนเมืองทักทายด้วย สวัสดี ต่อท้ายด้วย เจ้า (ผู้หญิง) หรือ ครับ (ผู้ชาย) และนิยมทักด้วยคำถามอย่าง ไปตางใดมา และ กิ๋นเข้าแล้วกา
• คำถามเหล่านี้คือความเป็นห่วง ตอบสั้น ๆ ว่า ไปแอ่ว ไปกาด หรือ กิ๋นแล้วเจ้า ก็พอ
• ในคำเมือง ยินดี แปลว่า ขอบคุณ ส่วนขอโทษคือ สูมาเต๊อะ
• เรียกคนด้วยคำเรียกญาติ เช่น อ้าย ปี้ ป้ออุ๊ย แม่อุ๊ย และเรียกพระว่า ตุ๊เจ้า
• ผู้น้อยไหว้ก่อน ยิ่งเคารพมาก ยิ่งยกมือสูง

ค้นหาคำทักทายอื่น ๆ ได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และเรียนคำลงท้ายที่ทำให้พูดเป็นคนเมืองได้ที่ คำลงท้ายคำเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ไปตางใดมา · ยินดี · เจ้า · สูมาเต๊อะ · ไหว้
• พีรชัย พสุทันท์. (๒๕๖๙). 22 มกราคม 2486 ประกาศใช้ 'สวัสดี' คำทักทายแห่งความปรารถนาดี. Thai PBS
• คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล. Thailand Information
• Thai Holiday Guide. Thai Gestures and Body Language