เทศกาลล้านนา ๒๕๗๐: เที่ยวงานไหน เมื่อไร และมารยาทที่ควรรู้

เทศกาลล้านนา ๒๕๗๐ ตกวันไหนบ้าง คำถามนี้ตอบยากกว่าที่คิด เพราะงานบุญล้านนาส่วนใหญ่นับตามดวงจันทร์ วันที่จึงเลื่อนไปทุกปี คนเมืองเรียกการไปเที่ยวงานบุญงานฉลองว่า แอ่วปอย แอ่วฯพอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า แอ่วปอย) และคำว่า ปอย พอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ปอย) ก็แปลว่างานฉลองหรืองานรื่นเริง

บทความนี้รวมวันของ ป๋าเวณี ปาเวณี (คำเมืองอ่านว่า ป๋าเวณี) หรือประเพณีสำคัญของปี ๒๕๗๐ จากปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา ไว้ในที่เดียว สำหรับคนจากภาคอื่นและนักท่องเที่ยวที่อยากไปร่วมงานแบบคนเมือง บอกว่าควรไปช่วงไหน ไปแล้วทำอะไร และควรระวังอะไรบ้าง

ปฏิทินเทศกาลล้านนา ๒๕๗๐ ฉบับนักท่องเที่ยว

ดูทุกเดือนของปีได้ในปฏิทินทั้งปีด้านล่าง กดที่เดือนเพื่อดูวันศีลและวันสำคัญ

ปี๋ใหม่เมือง ๒๕๗๐: สงกรานต์แบบล้านนา

ปี๋ใหม่เมือง ปีให่มฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ปี๋ใหม่เมือง) คือสงกรานต์ของคนล้านนา คนภาคอื่นมักรู้จักแต่การสาดน้ำ แต่คนเมืองนับปีใหม่ต่อกันหลายวัน และแต่ละวันมีชื่อและกิจกรรมของตัวเอง ปี ๒๕๗๐ ปฏิทินล้านนาของเราคำนวณไว้ดังนี้

ส่วน วันหยุดราชการ ช่วงสงกรานต์ ปี ๒๕๗๐ คือวันอังคารที่ ๑๓ ถึงวันพฤหัสบดีที่ ๑๕ เมษายน ตามประกาศวันหยุดของสถาบันการเงินที่ธนาคารแห่งประเทศไทยประกาศไว้แล้ว (คณะรัฐมนตรีอาจประกาศวันหยุดเพิ่มภายหลัง) จึงตรงกับวันหยุดยาวที่ถนนคึกคักที่สุด แต่พิธีแบบล้านนาจริง ๆ ยังเดินต่อไปถึงวันที่ ๑๖–๑๘ ซึ่งคนเที่ยวน้อยกว่า

สิ่งที่น่าดูและร่วมได้ในช่วงนี้

• เจดีย์ทราย หรือ เจ๋ดีย์ซาย เจดียฯซายฯ (คำเมืองอ่านว่า เจ๋ดีย์ซาย) คือกองทรายรูปเจดีย์ที่ชาวบ้านก่อในวัด แล้วปักตุงในวันพญาวัน พิธีปักตุงนี้เรียก ตานตุง ทาฯนฯทุง (คำเมืองอ่านว่า ตานตุง)
• ดำหัว ดำห฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า ดำหัว) คือพิธีขอขมาและขอพรผู้ใหญ่ด้วยน้ำขมิ้นส้มป่อย เป็นพิธีของครอบครัวและชุมชน นักท่องเที่ยวร่วมได้เมื่อชุมชนหรือวัดเปิดให้ร่วม อ่านขั้นตอนได้ที่ ดำหัว
• แห่พระพุทธรูปให้สรงน้ำ ในเชียงใหม่มีขบวนแห่ผ่านตัวเมือง ผู้คนรอสรงน้ำพระสองข้างทาง

ยี่เป็ง ๒๕๗๐: ผางประทีป โคม และกฎการปล่อยโคม

ยี่เป็ง ยี่เพงฯ (คำเมืองอ่านว่า ยี่เป็ง) คือวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนยี่ของล้านนา ปี ๒๕๗๐ ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๓ พฤศจิกายน พจนานุกรมบอกว่า ลอยกระทง ลอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ลอยกระทง) ก็จัดในคืนเดียวกันนี้ คนเมืองเรียกงานนี้ว่า ป๋าเวณียี่เป็ง

หัวใจของยี่เป็งแบบล้านนาคือแสงไฟบูชาพระ ชาวบ้านจุด ผังผะตี้บ ผังฯผทีปฯ (คำเมืองอ่านว่า ผังผะตี้บ) หรือผางประทีป ซึ่งเป็นถ้วยดินเผาใส่ขี้ผึ้งหรือน้ำมัน ไว้ตามวัดและบ้าน ส่วนโคมที่ลอยขึ้นฟ้ามีสองแบบ คือ โกมไฟ โค฿มฯไฟ (คำเมืองอ่านว่า โกมไฟ) ที่ปล่อยกลางคืน และ โกมลอย โค฿มฯลอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า โกมลอย) หรือว่าวฮม ที่ปล่อยกลางวัน

ทางที่ดีที่สุดสำหรับนักท่องเที่ยวคือ ดู โคมจากงานที่ได้รับอนุญาต จุดผางประทีปที่วัด หรือลอยกระทงในแม่น้ำ คำศัพท์งานยี่เป็งทั้งหมดอ่านได้ที่ คำศัพท์ยี่เป็ง และเรื่องของเดือนนี้อ่านได้ที่ เดือนยี่ล้านนา

ปอยส่างลอง: งานบวชเณรของชาวไต

ส่างลอง ส่างฯลอฯง (คำเมืองอ่านว่า ส่างลอง) คือเด็กชายชาวไทใหญ่ที่เตรียมบวชเณร แต่งกายอย่างเจ้าชาย งานปอยส่างลองจัดในช่วงปิดเทอมราวเดือนมีนาคมถึงเมษายน ทั้งในแม่ฮ่องสอนและชุมชนไทใหญ่ในเชียงใหม่ งานวิจัยของพระอาทิตย์ ภู่คำ และคณะ (๒๕๖๓) บอกว่าเริ่มได้ตั้งแต่เดือน ๓ ไต (มีนาคม) ไปถึงเดือน ๖ (ราวพฤษภาคม) และแต่ละวัดกำหนดวันเอง ไม่มีวันตายตัว

ถ้าจะไป ให้ถามวัดหรือสำนักงานท่องเที่ยวของจังหวัดล่วงหน้า ในขบวนแห่จะเห็นส่างลองนั่งบนบ่าของ "ตะแป" ผู้ดูแลแบกไปตลอดงาน มีร่มทองกางเหนือหัว เป็นภาพที่งดงามมาก แต่นี่คืองานบวชของครอบครัว ควรถามก่อนถ่ายรูปใกล้ ๆ และอย่าขวางทางขบวน รายละเอียดทั้งงานอ่านได้ที่ ปอยส่างลอง

งานบุญอื่นที่น่าไปตลอดปี ๒๕๗๐

• สี่เป็ง วันศุกร์ที่ ๒๒ มกราคม (ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนสี่) ชาวบ้าน ตานเข้าใหม่ ทาฯนฯเขั้าไห่มฯ (คำเมืองอ่านว่า ตานเข้าใหม่) คือถวายข้าวที่เพิ่งเก็บเกี่ยวก่อนจะกินเอง อ่านต่อที่ ตานข้าวใหม่
• วิสาขบูชา หรือ วันวิสาข๋ะปู๋จา วันฯวิสาขบูชา (คำเมืองอ่านว่า วันวิสาข๋ะปู๋จา) ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๐ พฤษภาคม (ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนแปด)
• เดินขึ้นดอยสุเทพ พระอนุวัฒน์ อนุวตฺตโน (๒๕๖๕) อธิบายว่าคนเชียงใหม่ เดินขึ้นดอยสุเทพ ใน คืนก่อนวันเพ็ญนี้ ทุกปี ปี ๒๕๗๐ จึงเป็นคืนวันพุธที่ ๑๙ พฤษภาคม (ขึ้น ๑๔ ค่ำ เดือนแปด) ถ้าจะร่วมเดิน เตรียมรองเท้าดี น้ำ และไฟฉาย อ่านที่มาได้ที่ พญากือนา
• เข้าอินทขีล หรือ ใส่ขันดอก ไส่ขันฯดอฯก (คำเมืองอ่านว่า ใส่ขันดอก) บูชาเสาหลักเมืองเชียงใหม่ที่วัดเจดีย์หลวง พจนานุกรมบอกว่า เข้าอินทะขีน เขั้า±นทฯขี เริ่มในข้างแรมของเดือน ๘ เหนือ และออกในข้างขึ้นของเดือน ๙ เหนือ ปี ๒๕๗๐ เริ่มวันอังคารที่ ๑ มิถุนายน (แรม ๑๒ ค่ำ เดือนแปด) และออกวันจันทร์ที่ ๗ มิถุนายน (ขึ้น ๓ ค่ำ เดือนเก้า) บางแหล่งนับช้ากว่า ๑ วัน คือ วันพุธที่ ๒ มิถุนายน (แรม ๑๓ ค่ำ เดือนแปด) ถึงวันอังคารที่ ๘ มิถุนายน (ขึ้น ๔ ค่ำ เดือนเก้า) ผู้หญิงไหว้เสาหลักเมืองได้จากด้านนอกวิหาร ตามธรรมเนียมของวิหารอินทขีล อ่านต่อที่ ใส่ขันดอก
• เข้าหวะสา เขั้าหลฯามฯวัªา (คำเมืองอ่านว่า เข้าหวะสา) หรือเข้าพรรษา วันจันทร์ที่ ๑๙ กรกฎาคม (แรม ๑ ค่ำ เดือนสิบ) ถัดจากอาสาฬหบูชาวันอาทิตย์ที่ ๑๘ กรกฎาคม
• ตานก๋วยสลาก หรือ ตานก๋วยสะหลาก ทาฯนฯกวฯยฯสๆลฯากฯ (คำเมืองอ่านว่า ตานก๋วยสะหลาก) ตลอดเดือนสิบสอง คือ ๑–๓๐ กันยายน ๒๕๗๐ แต่ละวัดเลือกวันเอง วัดใหญ่บางวัดมีต้นสลากย้อมสวยงาม อ่านต่อที่ ตานก๋วยสลาก
• ออกหวะสา ออฯกวัสสฯา (คำเมืองอ่านว่า ออกหวะสา) หรือออกพรรษา วันศุกร์ที่ ๑๕ ตุลาคม (ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนเกี๋ยง) หลังจากนั้นเป็นฤดูทอดกฐินไปจนถึงยี่เป็ง

วันศีลหรือวันพระทุกวันของปี รวมทั้งวันเสียของแต่ละเดือน มีครบในบทความ ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐

มารยาทนักท่องเที่ยวในงานบุญล้านนา

งานบุญล้านนาส่วนใหญ่จัดที่วัด และวันงานหลายวันตรงกับ วันศีล วันฯสีลฯฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีล) หรือวันพระ คนเมืองจึงยินดีต้อนรับผู้มาเยือนที่ให้เกียรติสถานที่

• แต่งกายสุภาพ ปิดไหล่และเข่าเมื่อเข้าวัด ถอดรองเท้าก่อนขึ้นวิหาร อ่านรายละเอียดที่ มารยาทเข้าวัดล้านนา
• ถามก่อนถ่ายรูป โดยเฉพาะพิธีของครอบครัว เช่น ดำหัว งานบวช และพระสงฆ์ที่กำลังทำพิธี
• อย่าขวางขบวนแห่ ยืนดูข้างทาง และอย่าเดินตัดหน้าพระพุทธรูปที่กำลังแห่
• ทำตามกติกาของงาน เช่น เวลาและพื้นที่ปล่อยโคม และข้อห้ามของแต่ละวิหาร
• ทักทายเป็นคำเมือง คำว่า "สวัสดีเจ้า" หรือ "ขอบใจ๋เจ้า" ทำให้คนเมืองยิ้มได้ทุกงาน อ่านต่อที่ ทักทายแบบคนเมือง

สรุป

• งานบุญล้านนานับตามดวงจันทร์ วันที่เลื่อนทุกปี บทความนี้ให้วันของปี ๒๕๗๐ จากปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา
• ปี๋ใหม่เมือง ปีนี้มีวันหยุดราชการ ๑๓–๑๕ เมษายน แต่พิธีแบบล้านนาเดินต่อไปถึงวันพญาวัน ๑๖ เมษายน วันปากปี๋ และวันปากเดือน
• ยี่เป็ง ตรงกับวันเสาร์ที่ ๑๓ พฤศจิกายน ๒๕๗๐ ปล่อยโคมได้เฉพาะเวลาและพื้นที่ที่จังหวัดอนุญาต
• ปอยส่างลอง จัดราวมีนาคมถึงเมษายน แต่ละวัดกำหนดวันเอง ควรถามก่อน
• ไปงานบุญอย่างผู้มาเยือนที่ดี แต่งกายสุภาพ ถามก่อนถ่ายรูป และทำตามกติกาของงาน

ค้นคำเมืองเรื่องงานบุญเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และก่อนออกเดินทาง ลองอ่าน คำเมืองที่คนเหนือชอบฟัง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: แอ่วปอย · ปอย · ปี๋ใหม่เมือง · ยี่เป็ง · ลอยกระทง · เข้าอินทะขีน
• ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา: moradoklanna.com/calendar (วันทางจันทรคติและวันปี๋ใหม่เมืองของปี ๒๕๗๐)
• ธนาคารแห่งประเทศไทย. (๒๕๖๙). ประกาศธนาคารแห่งประเทศไทย ที่ ๓๗/๒๕๖๙ เรื่อง วันหยุดตามประเพณีของสถาบันการเงินและสถาบันการเงินเฉพาะกิจ ประจำปี พ.ศ. ๒๕๗๐
• ไทยพีบีเอส. (๒๕๖๘, ๖ พฤศจิกายน). Clip of "sky lanterns" looks so stunning that netizens thought it was AI. Thai PBS Verify (มาตรการปล่อยโคมของจังหวัดเชียงใหม่ ปี ๒๕๖๘)
• ศูนย์บรรณสารและสื่อการศึกษา มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง. (ม.ป.ป.). ประเพณีปีใหม่เมือง
• พิพิธภัณฑ์เรือนโบราณล้านนา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. (๒๕๖๕). ประเพณีสงกรานต์ล้านนา ปี พ.ศ. ๒๕๖๕
• พระอนุวัฒน์ อนุวตฺตโน (บังเมฆ). (๒๕๖๕). วิเคราะห์ประเพณีสรงน้ำพระธาตุ: ศึกษาเฉพาะกรณีเตียวขึ้นดอยสุเทพ จังหวัดเชียงใหม่. วารสารปัญญา ๒๙(๓)
• พระอาทิตย์ ภู่คำ, โผน นามณี และพระครูสมุห์ธนโชติ จิรธมฺโม. (๒๕๖๓). แนวทางการอนุรักษ์ประเพณีปอยส่างลองในเขตอำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่. วารสารพุทธศาสตร์ศึกษา ๑๑(๑)
• บทความของมรดกล้านนาที่อ้างแหล่งข้อมูลเพิ่มเติม: วันพญาวัน · ดำหัว · ใส่ขันดอก · ปอยส่างลอง