เพลงโอลด์แลงไซน์ (Auld Lang Syne): แปลเป็นคำเมืองครบทุกบท

เพลงโอลด์แลงไซน์ (Auld Lang Syne) เป็นเพลงที่หลายประเทศร้องกันในคืนส่งท้ายปีเก่า บทกวีภาษาสกอตของกวีสกอตแลนด์ Robert Burns ที่เขาส่งให้หนังสือรวมเพลงสกอตในปี พ.ศ. ๒๓๓๑ (ค.ศ. ๑๗๘๘) ถามว่าเพื่อนเก่าควรถูกลืมไหม และชวนให้ยกจอกให้กัน คำสกอต "auld lang syne" แปลคร่าว ๆ ว่า "วันเก่า ๆ ที่ผ่านมานาน" ตรงกับคำเมืองว่า หนหลัง ห฿นฯหัลฯง (คำเมืองอ่านว่า หนหลัง) ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่า ครั้งเก่า

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด เพลงโลก อู้คำเมือง ในกลุ่ม เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม ตอนก่อนหน้าคือ เพลงมายเวย์ (My Way) ซึ่งยังมีลิขสิทธิ์ เราจึงเล่าได้เพียง "ความคิด" แต่ Auld Lang Syne ต่างออกไป เนื้อร้องของ Burns เป็น สาธารณสมบัติ บทความนี้จึงนำเนื้อร้องต้นฉบับมาถ่ายทอดเป็นคำเมืองได้ ครบทุกบท และทุกคำเมืองมาจากพจนานุกรมมรดกล้านนา

เพลงนี้มาจากไหน

วิกิพีเดียบันทึกว่า Burns ส่งเพลงนี้ให้ Scots Musical Museum ในปี ๒๓๓๑ พร้อมหมายเหตุว่าเป็น "เพลงเก่า จากสมัยเก่า" (an old song, of the olden times) สอดคล้องกับหมายเหตุของ Alexander Whitelaw ในหนังสือ The Book of Scottish Song (๒๓๘๖ หรือ ค.ศ. ๑๘๔๓) ที่ว่า Burns บอกทั้งนางดันลอป (Mrs. Dunlop) และจอร์จ ทอมสัน (Mr. Thomson) ว่าเขาจดเพลงนี้จากเสียงร้องของชายชรา และในหนังสือรวมเพลง Johnson's Museum เพลงนี้ถูกทำเครื่องหมาย Z แปลว่า "เพลงเก่าที่มีการเพิ่มและแก้ไข"

แต่ Whitelaw ก็เขียนว่าเขา "โน้มเอียงจะเชื่อเพียงบางส่วน" เพราะเห็นว่าบทที่หนึ่ง สี่ และห้า (ตามลำดับของเขา) ดูเป็นเศษของเพลงเก่า ส่วนบทสองและสามมีความอ่อนโยนแบบกวีเอง วิกิพีเดียเสริมว่าเพลงบัลลาด "Old Long Syne" ที่ James Watson พิมพ์ในปี ๒๒๕๔ (ค.ศ. ๑๗๑๑) ใกล้เคียงกับบทแรกและท่อนฮุกมาก ส่วนที่เหลือถือว่าเป็นของ Burns อย่างเป็นธรรม สรุปคือ Burns เป็นทั้งผู้เก็บและผู้แต่ง

การร้องเพลงนี้ในคืนปีใหม่ (Hogmanay) กลายเป็นธรรมเนียมสกอตอย่างรวดเร็ว แล้วแพร่ไปทั่วหมู่เกาะอังกฤษและติดตัวผู้อพยพไปทั่วโลก วิกิพีเดียบันทึกว่าในสกอตแลนด์ผู้คนจับมือเป็นวงกลม และไขว้แขนในบทสุดท้ายตามธรรมเนียมท้องถิ่น ส่วน Guy Lombardo และวงของเขาเล่นเพลงนี้ในคืนส่งท้ายปีเก่าตั้งแต่ ค.ศ. ๑๙๒๙ (พ.ศ. ๒๔๗๒) ไปจนถึงอย่างน้อย ค.ศ. ๑๙๗๗ (พ.ศ. ๒๕๒๐) วิกิพีเดียยังระบุว่าทำนองนี้ถูกนำไปใช้ในเพลง "Hotaru no Hikari" ของญี่ปุ่น และเพลง "Jakbyeol" ของเกาหลีใต้ด้วย (ข้อมูลจากวิกิพีเดียเท่านั้น เราใช้เป็นแนวทาง)

ต้นฉบับที่เราใช้

เราใช้ข้อความจาก The Poetical Works of Robert Burns ที่ Alexander Smith เป็นบรรณาธิการ (F. A. Stokes, นิวยอร์ก, ๒๔๓๐ หรือ ค.ศ. ๑๘๘๗) ซึ่งมีให้อ่านบนวิกิซอร์ซ และตรวจเทียบกับฉบับของ Whitelaw (๒๓๘๖) ทั้งสองฉบับมีห้าบทและท่อนฮุกลำดับเดียวกัน ต่างกันเพียงการสะกดและเครื่องหมาย เช่น fiere กับ frien', guid กับ gude, foot กับ fit, stowp กับ stoup และ hand กับ haud เราเรียงและสะกดตามฉบับของ Smith ภาษาสกอตมีสำเนียงเฉพาะ เราจึงใส่ความหมายภาษาไทยของแต่ละบทกำกับไว้ด้วย

วิธีแปลเป็นคำเมืองของเรา คือเขียนเป็นอักษรไทยตามเสียงคำเมือง และใส่อักษรธรรมล้านนาเฉพาะคำที่มีในพจนานุกรม คำที่ไม่มีในพจนานุกรมเราไม่คิดคำขึ้นเอง จะใช้คำไทยแทนและบอกไว้ชัดเจน

บทที่ ๑ และท่อนฮุก: ฮู้จั๋กเก่า จะลืมก่อ

Should auld acquaintance be forgot,
And never brought to min'?
Should auld acquaintance be forgot,
And days o' lang syne?
For auld lang syne, my dear,
For auld lang syne,
We'll tak a cup o' kindness yet,
For auld lang syne.

ความหมายในภาษาไทย: ควรลืมคนรู้จักเก่า และไม่เคยนึกถึงอีกเลยหรือ ควรลืมคนรู้จักเก่า และวันเก่า ๆ ที่ผ่านไปหรือ ท่อนฮุกว่า เพื่อวันเก่า ๆ ที่รัก เพื่อวันเก่า ๆ เราจะยกจอกแห่งน้ำใจกันอีกครั้ง เพื่อวันเก่า ๆ

พจนานุกรมให้ ฮู้จั๋ก รู้จักฯ ว่ารู้จัก เคยพบเห็น จำได้ และมีตัวอย่าง ฮู้จั๋กก่อ (รู้จักไหม) ที่แสดงว่าคำเมืองใช้ ก่อ ท้ายคำกริยาเพื่อถาม เก่า เกั่า คือมีมาแต่เดิม โบราณ ลืม ลืมฯ คือจำไม่ได้ นึกไม่ออก บ่เกย (ไม่เคย) และ กึ๊ดฮอด คึดฯรอฯด คือคิดถึง

คำว่า "for the sake of" ในท่อนฮุกไม่มีคำตรง ๆ ในพจนานุกรม เราจึงเลือก ย้อน ย้อฯร ซึ่งพจนานุกรมแปลว่า เนื่องจาก เป็นเพราะ ความหมายจึงเอียงไปทาง "เพราะวันเก่า ๆ" มากกว่า "เพื่อ" ข้อนี้ขอให้ผู้รู้คำเมืองช่วยตรวจ ตี้ฮัก ที่รักฯ คือที่รัก คนรัก จอก จอฯก คือภาชนะทรงกลมขนาดเล็กทรงสูงสำหรับใส่ของเหลว เช่น น้ำดื่ม ยา สุรา น้ำใจ๋ นาฯไจ คือใจจริง ความจริงใจ ความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ซึ่งตรงกับ "kindness" มาก และ ยก ย฿กฯ คือเอาสิ่งของให้สูงขึ้น มอบให้

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: คนฮู้จั๋กเก่า จะลืมก่อ / บ่เกยกึ๊ดฮอดก่อ / คนฮู้จั๋กเก่า จะลืมก่อ / หนหลังจะลืมก่อ // ท่อนฮุก: ย้อนหนหลัง ตี้ฮัก ย้อนหนหลัง / เฮาจะยกจอกน้ำใจ๋ / ย้อนหนหลัง

คำ คน ฅ฿นฯ ในบรรทัดแรก พจนานุกรมให้ความหมายว่ามนุษย์ และ เฮา เรัา พจนานุกรมบอกว่าเป็นสรรพนามบุรุษที่หนึ่งพหูพจน์ ใช้แทนผู้พูดหรือกลุ่มของผู้พูด ซึ่งเข้ากับเพลงที่ร้องกันเป็นหมู่ จะ จะ พจนานุกรมบอกว่ากลายมาจาก จั๋ก

บทที่ ๒: ล่นม่อน เก๋บดอกไม้

We twa hae run about the braes,
And pu'd the gowans fine,
But we've wander'd mony a weary foot
Sin auld lang syne.

ความหมายในภาษาไทย: เราสองคนเคยวิ่งไปทั่วเนินเขา และเก็บดอกไม้ป่างามๆ แต่เราก็เดินมาเหนื่อยหลายก้าวแล้ว ตั้งแต่วันเก่า ๆ นั้น

ในบทนี้ braes คือเนินลาดหรือไหล่เนินเขา พจนานุกรมมีคำ ม่อน ม่อฯร ว่าเนินเขา ยอดเขา (ถ้าไม่สูงมากเรียก ม่อน ส่วนภูเขาสูงเรียก ดอย) จึงเหมาะกับภาพเด็กวิ่งเล่นบนเนิน gowans ตามพจนานุกรมภาษาสกอต (Scottish National Dictionary) เป็นชื่อเรียกดอกไม้ป่าหลายชนิดสีเหลืองหรือขาวที่กลางดอกเหลือง และฉบับแปลทั่วไปมักว่าดอกเดซี เราจึงใช้คำกลาง ๆ ว่า ดอกไม้ ดอฯกไม้

คำอื่นในบทนี้คือ สอง สอฯง ล่น ล่฿นฯ (วิ่ง) เก๋บ เกัปฯ (หยิบของมารวมกัน) งาม งา (สวย) เตียว ทยฯว (เดิน) ตาง ทาฯงฯ (ทาง) เหน่ย เหิ่อฯยฯ (เหนื่อย) หลาย หลฯายฯ และ เตียมแต่ ทยฯมแต่ (ตั้งแต่ นับจาก)

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: เฮาสองล่นไปม่อน เก๋บดอกไม้งาม / เตียวมาหลายตางเหน่ย เตียมแต่หนหลัง

บทที่ ๓: ย่ำห้วย ทะเลกั้นกลาง

We twa hae paidl't i' the burn,
From mornin sun till dine;
But seas between us braid hae roar'd
Sin auld lang syne.

ความหมายในภาษาไทย: เราสองคนเคยลุยเล่นในลำธาร ตั้งแต่แดดเช้าจนถึงมื้อกลางวัน แต่ทะเลกว้างได้คำรามกั้นระหว่างเราสองคนมาตั้งแต่วันเก่า ๆ นั้น

burn คือลำธารเล็ก ภาษาเมืองมี ห้วย ห้วฯยฯ (แหล่งน้ำกลางป่าที่ไหลมาจากภูเขา) และ ย่ำ ยา ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่าเหยียบซ้ำไปซ้ำมา จึงเข้ากับการลุยน้ำเล่น เวลาตอนเช้าในคำเมืองคือ ต๋าวัน ตาวันฯ (ดวงอาทิตย์) กับ งาย ง่ายฯ (เวลาเช้า)

dine ฉบับอธิบายศัพท์ทั่วไปแปลว่าเวลากินอาหารมื้อหลักของวัน ซึ่งสมัยนั้นมักเป็นช่วงกลางวัน เราจึงเทียบกับ ยามเตี้ยง ยามฯท่ยฯง ซึ่งเป็นช่วงเวลา ๑๐.๓๐-๑๒.๐๐ น. จึงใช้ จ๋น จ฿นฯ (จนกระทั่ง) ฮอด รอฯด (ถึง) ต่อท้าย ส่วนทะเลและความห่างไกล เราใช้ กว้าง ก้วฯางฯ ฮ้อง ร้อฯง (เปล่งเสียงดัง) อยู่ อยฯู่ และ ก๋าง กลฯางฯ (กลาง)

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: เฮาสองย่ำห้วย เตียมแต่ต๋าวันงาย จ๋นฮอดยามเตี้ยง / ทะเลกว้างฮ้องอยู่ก๋างเฮา เตียมแต่หนหลัง

บทที่ ๔: ยื่นมือมา กู้ถูไว้ใจ๋

And here's a hand, my trusty fiere,
And gie's a hand o' thine;
And we'll tak a right guid willie-waught,
For auld lang syne.

ความหมายในภาษาไทย: นี่มือของข้า เพื่อนสนิทที่ไว้ใจได้ ขอมือของเจ้ามาด้วย แล้วเราจะดื่มจอกน้ำใจเต็มใจเต็มที่ เพื่อวันเก่า ๆ

fiere คือเพื่อนร่วมทางหรือสหาย พจนานุกรมมรดกล้านนาไม่มีคำว่า "เพื่อน" แต่มี กู้ถู คู่ถู ซึ่งให้ความหมายว่า คู่หู เพื่อนสนิท เกลอ จึงเลือกคำนี้ ไว้ใจ๋ ไว้ไจ คือมอบความเชื่อมั่น วางใจ มือ มื คือส่วนปลายแขนสำหรับจับ ยื่น ยื่นฯ คือส่ง ให้ และ มา มา คือเคลื่อนเข้าหา ส่วน นี้ นี้ เป็นคำชี้เฉพาะ

สรรพนาม ตั๋ว ต฿วฯ พจนานุกรมบอกว่าเป็นสรรพนามบุรุษที่สอง ใช้กับชายหญิงที่เป็นเพื่อนสนิทกัน หรือเป็นคู่รัก ซึ่งเหมาะกับน้ำเสียงของเพลงที่พูดกับเพื่อนรัก

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: มือเฮานี้ กู้ถูไว้ใจ๋ / ยื่นมือตั๋วมา / เฮาจะยกจอกน้ำใจ๋ / ย้อนหนหลัง

บทที่ ๕: ซื้อจอกของตั๋ว ซื้อจอกของเฮา

And surely ye'll be your pint-stowp,
And surely I'll be mine;
And we'll tak a cup o' kindness yet,
For auld lang syne.

ความหมายในภาษาไทย: แน่นอนว่าเจ้าจะซื้อถ้วยเบียร์ของเจ้า และข้าจะซื้อของข้า แล้วเราจะยกจอกน้ำใจกัน เพื่อวันเก่า ๆ

บทนี้มีมุกเล็ก ๆ ว่าแต่ละคนจ่ายค่าเครื่องดื่มของตัวเอง แล้วค่อยยกจอกน้ำใจร่วมกัน pint-stowp คือแก้วหรือถ้วยขนาดหนึ่งไพนต์ ซึ่งใหญ่กว่า จอก ในพจนานุกรม แต่เป็นคำที่ใกล้ที่สุด ซื้อ ซื้ คือเอาเงินแลกกับสิ่งของ ส่วน แล้ว แลฯวฯ พจนานุกรมให้ความหมายว่า อาการที่เสร็จสิ้น จบ เราใช้เชื่อมประโยคแบบ "แล้ว..." ตามที่พูดกัน

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ตั๋วจะซื้อจอกตั๋ว เฮาจะซื้อจอกเฮา / แล้วเฮาจะยกจอกน้ำใจ๋ / ย้อนหนหลัง

สรุปคำเมืองจากเพลง

สำนวนคำเมืองทั้งหมดนี้เป็นการเรียบเรียงของเราจากคำในพจนานุกรม ไม่ใช่คำแปลมาตรฐานเพียงแบบเดียว คนเมืองแต่ละถิ่นอาจอู้ความเดียวกันด้วยคำอื่นก็ได้ และคำที่ยังไม่แน่ใจเรากำกับไว้แล้ว (ย้อน แทน for the sake of · จอก แทน pint-stowp · ทะเล ไม่มีในพจนานุกรม) ขอให้ผู้รู้คำเมืองช่วยตรวจ ก่อนนำไปใช้ร้องจริง

เทียบกับดำหัว: ไปหาคนเก่าตอนปี๋ใหม่เมือง

เพลงนี้ถามว่า "จะลืมคนรู้จักเก่าไหม" และตอบด้วยการจับมือ ยกจอก ในคืนส่งท้ายปีเก่า ปี๋ใหม่เมือง (ปี๋ใหม่เมือง ปีให่มฯเมิอฯง พจนานุกรมให้ความหมายว่า สงกรานต์ เทศกาลขึ้นปีใหม่) ก็เป็นช่วงที่คนเมืองกลับไปหาคนที่ผ่านเข้ามาในชีวิต โดยเฉพาะผู้ใหญ่ และมีวันหนึ่งที่อยู่ในบทความ วันพญาวัน ซึ่งเล่าทุกวันในช่วงปี๋ใหม่เมืองไว้ละเอียด

พิธีที่เทียบได้ใกล้ที่สุดคือ ดำหัว ซึ่งเป็นพิธีขอขมาและขอพรผู้ใหญ่ แต่ทั้งสองต่างกันที่เป้าหมาย Auld Lang Syne เป็นการระลึกถึงเพื่อนเสมอกันและดื่มให้กัน ส่วนดำหัวเป็นการแสดงความเคารพผู้อาวุโสและขอขมาในสิ่งที่ล่วงเกินไป ทั้งสองจึงไม่ใช่ของแบบเดียวกัน แต่มีหัวใจที่ใกล้กัน คือไม่ปล่อยให้คนเก่าหายไปจากชีวิตเมื่อปีใหม่มาถึง

สรุป

• หนหลัง คือครั้งเก่า ตรงกับ "auld lang syne" ส่วน ฮู้จั๋ก เก่า ลืม และ กึ๊ดฮอด ใช้ถามว่าจะลืมคนรู้จักเก่าไหม
• จอก กับ น้ำใจ๋ คือจอกแห่งน้ำใจ ส่วน กู้ถู คือเพื่อนสนิทที่ยื่น มือ มา
• เนื้อร้องของ Burns (พ.ศ. ๒๓๓๑) เป็นสาธารณสมบัติ เราจึงถ่ายทอดเป็นคำเมืองได้ครบห้าบทและท่อนฮุก โดยใช้ฉบับของ Alexander Smith (๒๔๓๐)
• ทะเล ไม่มีในพจนานุกรมมรดกล้านนา จึงเก็บเป็นคำไทย และ ย้อน แทน "for the sake of" ให้ผู้รู้ช่วยตรวจ
• ปี๋ใหม่เมืองมี ดำหัว เป็นพิธีหาผู้ใหญ่ ส่วนเพลงนี้เป็นการยกจอกให้เพื่อนเก่า

ค้นคำในบทความเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อในชุดเดียวกัน: เพลงมายเวย์ · เพลงอุ๊ยคำ หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

ลิขสิทธิ์และการให้เกียรติเจ้าของผลงาน

บทความนี้จัดทำเพื่อการเรียนรู้ภาษาและวัฒนธรรมล้านนา โดยมรดกล้านนา ซึ่งเป็นเว็บไซต์ไม่แสวงหากำไร เนื้อร้องต้นฉบับเป็นสาธารณสมบัติ เราจึงถ่ายทอดเป็นคำเมืองได้ครบทุกบท ส่วนฉบับเรียบเรียงและบันทึกเสียงสมัยใหม่ (เช่นของ Guy Lombardo) ยังเป็นลิขสิทธิ์ของเจ้าของ เราไม่ได้ใช้ถ้อยคำเฉพาะของฉบับเหล่านั้น

ขอขอบคุณและให้เกียรติแก่ผู้ประพันธ์ ผู้ขับร้อง และผู้ถือสิทธิ์ทุกท่าน หากเจ้าของสิทธิ์ประสงค์ให้ปรับแก้หรือนำส่วนใดออก โปรดแจ้งที่ moradoklanna@gmail.com เรายินดีดำเนินการโดยเร็ว

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ หนหลัง ฮู้จั๋ก เก่า ลืม กึ๊ดฮอด บ่เกย จอก น้ำใจ๋ ยก ย้อน ตี้ฮัก ตั๋ว ซื้อ เฮา แล้ว จะ สอง ล่น ม่อน เก๋บ ดอกไม้ งาม เตียว ตาง เหน่ย หลาย เตียมแต่ ย่ำ ห้วย ต๋าวัน งาย จ๋น ฮอด ยามเตี้ยง กว้าง ฮ้อง อยู่ ก๋าง นี้ มือ ยื่น มา กู้ถู ไว้ใจ๋ ปี๋ใหม่เมือง
• Burns, R. (พ.ศ. ๒๓๓๑ / ค.ศ. ๑๗๘๘). Auld Lang Syne. ใน Smith, A. (บ.ก.). The Poetical Works of Robert Burns. F. A. Stokes, ๒๔๓๐. Wikisource
• Whitelaw, A. (บ.ก.). (๒๓๘๖). Auld Lang Syne. The Book of Scottish Song. Wikisource
• วิกิพีเดีย. Auld Lang Syne (ใช้เป็นข้อมูลนำทาง และตรวจกับแหล่งอื่น)
• Dictionary of the Scots Language. gowan, n.. Scottish National Dictionary
• บทความ เพลงมายเวย์ · ดำหัว · วันพญาวัน ของมรดกล้านนา