
ภาพ: Bienvenue en Thaïlande / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
วันศีลล้านนา: วันพระแบบคนเมือง ดั๋บกู้ ดั๋บกี้ก
วันศีล วันฯสีลฯฯ (คำเมืองอ่านว่า วันศีล) คือคำที่คนล้านนาใช้เรียกวันพระ พจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "วันพระ วันธรรมสวนะ" งานวิจัยเรื่องวันพระของชาวพุทธล้านนาบันทึกว่าผู้ศรัทธาไปวัดรักษาศีลกันในวันนี้ ส่วนปฏิทินล้านนาบอกชัดว่าวันไหนเป็นวันศีล และเดือนไหนวันศีลวันสุดท้ายตรงกับแรม ๑๔ ค่ำ หรือแรม ๑๕ ค่ำ
บทความนี้อธิบายวันศีลทีละชั้น ตั้งแต่ชื่อ วันศีลหน้อยและวันศีลหลวง ไปจนถึงคำ ดั๋บกู้ กับ ดั๋บกี้ก ที่ทำให้เดือนคี่กับเดือนคู่จบไม่เหมือนกัน และปิดท้ายด้วยเครื่องมือหาวันศีลถัดไปจากวันที่คุณเลือก
วันศีลคืออะไร และทำอะไรกันในวัน
ในพจนานุกรม วันกั๋มม์ วันฯกัม์มฯ (คำเมืองอ่านว่า วันกั๋มม์) อธิบายว่าเป็นวันที่ต้องสำรวมอิริยาบถและรักษาความบริสุทธิ์ ตัวอย่างที่ยกไว้คือ อุบาสกอุบาสิกา "รับศีล ๘ นอนวัดในวันศีล" คำเมืองที่ใช้บอกว่ารับศีลหรือถือศีลคือ ถะลงศีล ระฯท฿งฯสีนฯ (คำเมืองอ่านว่า ถะลงศีล)
งานวิจัยเรื่องการปฏิบัติธรรมในวันพระของชาวพุทธล้านนา (พระดนัย ชยฺยเมธี และคณะ, ๒๕๖๓) อธิบายว่า ชาวล้านนามีประเพณี "นอนวัดจาศีล" ตรงกับที่ภาคกลางเรียกว่าถืออุโบสถศีล นิยมทำทุกวันพระขึ้นหรือแรม ๘ ค่ำ และ ๑๕ ค่ำ ซึ่งเรียกว่าวันศีล ผู้ไปนอนวัดส่วนมากเป็นผู้เฒ่าผู้แก่ที่วางภาระงานให้ลูกหลานรับช่วงแล้ว แต่คนหนุ่มสาวที่ศรัทธาก็ไปร่วมได้เช่นกัน
งานวิจัยเดียวกันระบุว่าการปฏิบัติในวันศีลมีหลายแบบ เช่น สวดมนต์ ทำวัตรเช้าเย็น เจริญสมาธิภาวนา เดินจงกรม และการตกลูกประคา ส่วนช่วงเวลา ผู้วิจัยเขียนว่าทำกันตลอดเข้าพรรษา บางวัดยังทำต่อหลังออกพรรษาไปจนถึงเดือนยี่เหนือ และบางวัดจัดให้นอนวัดจาศีลตลอดปี
วันศีลหน้อย กับ วันศีลหลวง
วันศีลแบ่งเป็นสองแบบตามพจนานุกรม
| ชื่อ | อักษรล้านนา | ตรงกับวันที่ |
|---|---|---|
| วันศีลหน้อย (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหน้อย) | วันฯสีลฯฯห้นฯอฯยฯ | ขึ้น ๘ ค่ำ และแรม ๘ ค่ำ |
| วันศีลหลวง (คำเมืองอ่านว่า วันศีลหลวง) | วันฯสีลฯฯหลฯวฯง | ขึ้น ๑๕ ค่ำ และแรม ๑๔ ค่ำ (เดือนคี่) หรือแรม ๑๕ ค่ำ (เดือนคู่) |
หน้อย ห้นฯอฯย (คำเมืองอ่านว่า หน้อย) คือเล็ก ส่วน หลวง หลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า หลวง) คือใหญ่ วันศีลหลวงจึงเป็นวันศีลที่ใหญ่กว่า เป็นวันที่ดวงจันทร์เต็มดวง (ขึ้น ๑๕ ค่ำ) และวันที่ดวงจันทร์มืดสนิท (วันสุดท้ายของข้างแรม) ส่วนวันศีลหน้อยคือคืนที่ดวงจันทร์เป็นครึ่งดวง
เดือนหนึ่งจึงมีวันศีล ๔ วันเสมอ คือ ขึ้น ๘ ค่ำ ขึ้น ๑๕ ค่ำ แรม ๘ ค่ำ และวันสุดท้ายของเดือน
ขึ้นกับแรม ในคำเมืองคืออะไร
คำเมืองเรียกข้างขึ้นว่า เดือนออก เดิอฯรออฯก (คำเมืองอ่านว่า เดือนออก) นับ ๑ ถึง ๑๕ ค่ำ และเรียกข้างแรมว่า เดือนแฮม เดิอฯรแรมฯ (คำเมืองอ่านว่า เดือนแฮม) ซึ่ง แฮม แรมฯ (คำเมืองอ่านว่า แฮม) ก็คือแรมนั่นเอง ส่วน ค่ำ ฅํา (คำเมืองอ่านว่า ค่ำ) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นการเรียกวันตามจันทรคติ เช่น "ออก ๘ ค่ำ" คือขึ้น ๘ ค่ำ และ "แฮม ๑๐ ค่ำ" คือแรม ๑๐ ค่ำ
เมื่อนับวันได้แล้ว ก็ดูต่อว่าเดือนนั้นเป็นเดือนคี่หรือเดือนคู่ เพราะวันสุดท้ายของเดือนไม่เหมือนกัน
เดือนกี้ก เดือนกู้ และเหตุที่เดือนจบไม่เท่ากัน
พจนานุกรมแยกเดือนล้านนาเป็นสองกลุ่ม
- เดือนกี้ก เดิอฯรคีกฯ (คำเมืองอ่านว่า เดือนกี้ก) คือเดือนคี่ ได้แก่เดือน ๑ ๓ ๕ ๗ ๙ และ ๑๑ มี ๒๙ วัน ข้างแรมมี ๑๔ วัน
- เดือนกู้ เดิอฯรคู่ (คำเมืองอ่านว่า เดือนกู้) คือเดือนคู่ ได้แก่เดือน ๒ ๔ ๖ ๘ ๑๐ และ ๑๒ มี ๓๐ วัน ข้างแรมมี ๑๕ วัน
วันสุดท้ายของข้างแรมเรียกว่า เดือนดั๋บ เดิอฯรดัปฯ (คำเมืองอ่านว่า เดือนดั๋บ) พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นวันที่พระจันทร์มืดสนิท และเรียกชื่อวันนี้ต่างกันตามเดือน
| เดือน | วันสุดท้ายของเดือน | ชื่อ |
|---|---|---|
| เดือนคี่ (กี้ก) · ๒๙ วัน | แรม ๑๔ ค่ำ | ดั๋บกู้ ดัปฯคู่ หรือ ดั๋บหน ดัปฯห฿นฯ |
| เดือนคู่ (กู้) · ๓๐ วัน | แรม ๑๕ ค่ำ | ดั๋บกี้ก ดัปฯคีกฯ หรือ ดั๋บเต็๋ม ดัปฯเตมฯ |
ข้อยกเว้น: ปีอธิกวาร
พจนานุกรมบันทึกข้อยกเว้นไว้ในคำ อะทิกะวาร อธิกวาฯรฯ (คำเมืองอ่านว่า อะทิกะวาร ภาษาบาลี ภาคกลางเรียกอธิกวาร) ว่าในปีนั้นเดือน ๙ เหนือมี ๓๐ วัน แม้จะเป็นเดือนคี่ก็เป็นแรม ๑๕ ค่ำ และเรียกว่าดั๋บเต็๋ม ปีที่เดือน ๙ เหนือมี ๒๙ วันเรียกว่าปกติวาร
ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนาให้ผลตรงกันนี้ ตัวอย่างคือเดือนเก้าปี ๒๕๖๘ มี ๓๐ วัน วันสุดท้ายคือแรม ๑๕ ค่ำ ตรงกับวันพุธที่ ๒๕ มิถุนายน ๒๕๖๘ ส่วนเดือนเก้าปี ๒๕๖๙ มี ๒๙ วัน วันสุดท้ายคือแรม ๑๔ ค่ำ ตรงกับวันอาทิตย์ที่ ๑๔ มิถุนายน ๒๕๖๙
วันศีลหนึ่งเดือน ดูจากเดือนยี่และเดือนสาม ปี ๒๕๖๙
เดือนยี่เป็นเดือนคู่ ส่วนเดือนสามที่ต่อมาเป็นเดือนคี่ จึงเห็นความต่างได้ในตารางเดียว
| วันที่ | ขึ้นแรมค่ำ | วันศีล |
|---|---|---|
| อังคาร ๑๗ พ.ย. ๒๕๖๙ | ขึ้น ๘ ค่ำ เดือนยี่ | วันศีลหน้อย |
| อังคาร ๒๔ พ.ย. | ขึ้น ๑๕ ค่ำ | วันศีลหลวง (ยี่เป็ง) |
| พุธ ๒ ธ.ค. | แรม ๘ ค่ำ | วันศีลหน้อย |
| พุธ ๙ ธ.ค. | แรม ๑๕ ค่ำ (ดั๋บกี้ก) | วันศีลหลวง · วันสุดท้ายของเดือนยี่ |
| พฤหัสบดี ๑๗ ธ.ค. | ขึ้น ๘ ค่ำ เดือนสาม | วันศีลหน้อย |
| พฤหัสบดี ๒๔ ธ.ค. | ขึ้น ๑๕ ค่ำ | วันศีลหลวง |
| ศุกร์ ๑ ม.ค. ๒๕๗๐ | แรม ๘ ค่ำ | วันศีลหน้อย |
| พฤหัสบดี ๗ ม.ค. ๒๕๗๐ | แรม ๑๔ ค่ำ (ดั๋บกู้) | วันศีลหลวง · วันสุดท้ายของเดือนสาม |
ลองนับระยะห่างระหว่างวันศีล เดือนคู่ห่างกัน ๘ · ๗ · ๘ · ๗ วัน ส่วนเดือนคี่ห่างกัน ๘ · ๗ · ๘ · ๖ วัน เพราะแรม ๑๔ ค่ำมาเร็วกว่าแรม ๑๕ ค่ำหนึ่งวัน ในปฏิทินปี ๒๕๖๙ ถึง ๒๕๗๐ ที่ตรวจดูรูปแบบเป็นแบบนี้ทุกเดือน
วันที่ทั้งหมดมาจาก ปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา ซึ่งนับเดือนแบบปากเล้ม วันขึ้นแรมค่ำของวันศีลเหมือนกันทุกวิธีนับ ที่ต่างกันคือเลขเดือน บางถิ่นนับเดือนแบบโหรา เลขเดือนจึงต่างกันหนึ่งเดือน อ่านที่มาของการนับเดือนที่ เดือนเหนือ ในปีที่มีเดือนสิบสองหน เช่นปี ๒๕๖๙ ปฏิทินจะบอกว่า (ก่อน) หรือ (หลัง) กำกับไว้ งานบุญของแต่ละวัดอาจจัดคนละวัน ควรถามวัดใกล้บ้านอีกครั้ง
วันศีลหลวงที่ตรงวันพุธ: เป็งปุ๊ด
เมื่อวันศีลหลวงขึ้น ๑๕ ค่ำตรงกับวันพุธ คนล้านนาเรียกว่า เปงปุ๊ด เพงฯพุธ์ (คำเมืองอ่านว่า เปงปุ๊ด) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเชื่อกันว่าพระอุปคุตเถระออกจากสมาบัติมารับบิณฑบาตตอนเช้ามืด ชาวล้านนาจึงนิยมตักบาตรก่อนรุ่งสาง เรียกว่า ใส่บาตรเป็งปุ๊ด ไส่บาฯระฯตเพ็งฯพุธ์ (คำเมืองอ่านว่า ใส่บาตรเป็งปุ๊ด)
ตัวอย่างในปี ๒๕๗๐ คือวันพุธที่ ๒๑ เมษายน ซึ่งตรงกับขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนเจ็ด ตามปฏิทินล้านนาของมรดกล้านนา ผู้ที่จะไปใส่บาตรควรทำตามที่วัดและชุมชนนิยมในพื้นที่นั้น
หาวันศีลถัดไปได้อย่างไร
ปฏิทินล้านนาของเรากำกับวันศีลด้วยป้าย "วันพระ" มีช่อง "วันพระที่จะถึง" บอกว่าอีกกี่วัน และหน้าของแต่ละวันบอกว่าวันนั้นเป็นข้างขึ้นหรือข้างแรม กี่ค่ำ เดือนอะไร รวมทั้งบอกว่า "วันนี้วันพระ" เมื่อถึงวันศีล
ถ้าอยากรู้เร็ว ๆ ลองเครื่องมือด้านล่าง เลือกวันที่ แล้วดูวันศีลถัดไปพร้อมชื่อวันศีลและอักษรล้านนา ถ้าวันนั้นเป็นวันสุดท้ายของเดือน จะบอกว่าเป็นดั๋บกู้หรือดั๋บกี้ก
คำที่ควรรู้เกี่ยวกับวันศีล
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| วันศีล | วันฯสีลฯฯ | วันพระ วันธรรมสวนะ |
| ถะลงศีล | ระฯท฿งฯสีนฯ | ทรงศีล รับศีล ถือศีล |
| ตุ๊เจ้า | ทุเจั้า | พระภิกษุ ใช้เรียกไม่ว่าพรรษามากหรือน้อย |
| เดือนออก | เดิอฯรออฯก | เดือนข้างขึ้น ๑๕ วัน |
| เดือนแฮม | เดิอฯรแรมฯ | เดือนข้างแรม ๑๔ หรือ ๑๕ วัน |
| เดือนดั๋บ | เดิอฯรดัปฯ | วันข้างแรมที่พระจันทร์มืดสนิท |
สรุป
- วันศีล คือวันพระแบบล้านนา พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นวันพระและวันธรรมสวนะ
- วันศีลหน้อย คือขึ้นและแรม ๘ ค่ำ วันศีลหลวง คือขึ้น ๑๕ ค่ำ กับวันสุดท้ายของเดือน
- เดือนคี่ (กี้ก) มี ๒๙ วัน จบที่แรม ๑๔ ค่ำ เรียก ดั๋บกู้ เดือนคู่ (กู้) มี ๓๐ วัน จบที่แรม ๑๕ ค่ำ เรียก ดั๋บกี้ก
- ปีอธิกวาร เดือน ๙ เหนือเป็นข้อยกเว้น คือมี ๓๐ วัน จบที่แรม ๑๕ ค่ำ
- ในวันศีล ชาวล้านนาโดยเฉพาะผู้เฒ่าผู้แก่ มีประเพณีรักษาศีลและนอนวัดตามที่งานวิจัยบันทึกไว้
ค้นคำอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องในพจนานุกรมได้ที่ วันศีล ดูภาพรวมทุกเดือนได้ที่ ปฏิทินล้านนา ๒๕๗๐ และอ่านวันศีลประจำเดือนได้ที่ เดือนยี่ล้านนา กับ เดือนสามล้านนา
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: วันศีล(https://moradoklanna.com/dict/?วันศีล) · วันศีลหลวง(https://moradoklanna.com/dict/?วันศีลหลวง) · ดั๋บกู้(https://moradoklanna.com/dict/?ดั๋บกู้) · ดั๋บกี้ก(https://moradoklanna.com/dict/?ดั๋บกี้ก) · เดือนดั๋บ(https://moradoklanna.com/dict/?เดือนดั๋บ) · อะทิกะวาร(https://moradoklanna.com/dict/?อะทิกะวาร) · เปงปุ๊ด(https://moradoklanna.com/dict/?เปงปุ๊ด)
- ปฏิทินล้านนา มรดกล้านนา: วันที่ ๒๔ พฤศจิกายน ๒๕๖๙ · วันที่ ๙ ธันวาคม ๒๕๖๙ · วันที่ ๗ มกราคม ๒๕๗๐
- พระดนัย ชยฺยเมธี (ไชยมี), พระครูสิริสุตานุยุต และพระอธิการสมนึก จรโณ. (๒๕๖๓). การศึกษาประเพณีการปฏิบัติธรรมในวันพระของชาวพุทธล้านนา. วารสาร มจร หริภุญชัยปริทรรศน์, ๔(๑), ๓๐–๓๕.
- ภาพประกอบ: Bienvenue en Thaïlande / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 22 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "วันศีล" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 22 คำ จำได้แค่ไหน?


