พญามังราย: ผู้สร้างเมืองเชียงใหม่ จากเงินยางถึงเวียงกุมกาม

พญามังราย มังฯรายฯ (คำเมืองอ่านว่า มังลาย) คือ ปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์มังราย ผู้รวมแคว้นต่าง ๆ ทางเหนือให้เป็นอาณาจักรล้านนา และเป็นผู้สร้าง เมืองเชียงใหม่ เมื่อ พ.ศ. ๑๘๓๙ ตามที่พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกไว้ ชีวิตของพระองค์คือเส้นทางจากลุ่มน้ำกกลงมาสู่ลุ่มน้ำปิง และเมืองที่พระองค์วางผังไว้ก็ยังมีผู้คนอยู่อาศัยต่อเนื่องมากว่า ๗๐๐ ปี

พญามังราย ไม่ใช่ "พ่อขุนเม็งราย"

หลายคนคุ้นกับชื่อ "เม็งราย" แต่พจนานุกรมมรดกล้านนาอธิบายว่าชื่อนี้ "ในพงศาวดารโยนกและเอกสารทุติยภูมิมักใช้ เม็งราย" ส่วนชื่อที่ใช้ในล้านนาคือ มังราย

คำนำหน้าก็เช่นกัน พญา พญา (อ่านว่า พะญา) แปลว่า "เจ้าแผ่นดิน, เจ้าเหนือหัว" และพจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ตรง ๆ ว่า "พญามังราย" ส่วนคำว่า "พ่อขุน" เป็นธรรมเนียมของสุโขทัย

งานของ จรูญ แดนนาเลิศ และประยูร อิมิวัตร (๒๕๖๑) อ้างคำอธิบายของ ประเสริฐ ณ นคร (๒๕๔๙) ว่า ในยุคที่อังกฤษยึดพม่าเป็นอาณานิคม ชื่อ "มัง" ซึ่งคล้ายคำนำหน้าชื่อชายชั้นสูงของพม่า อาจถูกใช้เป็นข้ออ้างว่าล้านนาเคยเป็นของพม่า ฝ่ายสยามจึงเปลี่ยนไปเขียนว่า "เม็งราย" และชื่อนี้ก็ติดปากสืบมา

จากเงินยางสู่เชียงราย

ผู้เขียนทั้งสองระบุว่าพญามังรายเป็นโอรสของ ลาวเมง กษัตริย์แห่งหิรัญนครเงินยาง กับ นางเทพคำขยาย ธิดาของท้าวรุ่งแก่นชาย เจ้าเมืองเชียงรุ่งสิบสองพันนา

เมื่อขึ้นครองเงินยาง เมืองในลุ่มน้ำกกยังแตกแยกและแย่งชิงกำลังคนกันอยู่เสมอ พญามังรายจึงรวบรวมหัวเมืองเหล่านั้นเข้ามาไว้ โดยอ้างว่าพระองค์สืบสายตรงจาก ปู่เจ้าลาวจง และได้รับเครื่องราชาภิเษก คือ ดาบไชย หอก และ มีดสรีกัญไชย ซึ่งตกทอดมาในราชวงศ์

ต่อมาพระองค์สร้าง เชียงราย ชยฯงรายฯ (คำเมืองเรียกว่า เจียงฮาย) ใน พ.ศ. ๑๘๐๕ ตามที่พจนานุกรมบันทึกไว้

ยึดหริภุญไชย: อุบายของอ้ายฟ้า

หมุดหมายใหญ่ถัดมาคือ หริภุญไชย ซึ่งก็คือเมือง หละปูน หลฯะพูร หรือลำพูนในปัจจุบัน เมืองเก่าของชาวมอญที่รุ่งเรืองด้วยพระพุทธศาสนา

ตามท้องเรื่องในตำนาน พญามังรายส่ง อ้ายฟ้า เข้าไปเป็นไส้ศึกในราชสำนักของพญายีบา อ้ายฟ้าให้ชาวเมืองขุดลำเหมืองในหน้าแล้งจนเกิดความไม่พอใจ แล้วป่าวประกาศว่าพญามังรายมีใจอารีต่อราษฎร ชาวเมืองจึงหันไปเข้ากับพญามังราย

มนวัธน์ พรหมรัตน์ (๒๕๖๘) เสนอการอ่านอีกแบบ คือการเร่งขุดเหมืองในหน้าแล้งอาจสะท้อนว่าแอ่งที่ราบลุ่มแม่น้ำปิงกำลังเผชิญ ความแห้งแล้งจริง ในช่วงที่ภูมิอากาศโลกแปรปรวน ไม่ใช่เพียงอุบายของไส้ศึก ระบบเหมืองฝายของยุคนั้นยังใช้งานต่อมาตลอดสมัยล้านนา ชุมชนล้านนาจึงมี แก่ฝาย แก่ฝายฯ ผู้ดูแลและนำชาวบ้านซ่อมฝายในแต่ละปี

เวียงกุมกาม: เมืองก่อนเชียงใหม่

หลังได้หริภุญไชย พญามังรายยกเมืองให้อ้ายฟ้าปกครอง แล้วออกไปสร้างเมืองใหม่ ก่อนจะย้ายไปสร้าง เวียงกุมกาม ริมแม่น้ำปิง ใน ค.ศ. ๑๒๘๖ (พ.ศ. ๑๘๒๙) ตามงานของมนวัธน์

เวียง วยฯง ในพจนานุกรมหมายถึง "เมือง, เมืองขนาดเล็ก" และ "กำแพง, ป้อมค่าย" เอกสารพรรณนาว่าพญามังรายให้ขุดคูเมืองทั้งสี่ด้าน ผันน้ำปิงเข้ามาโดยรอบ และสร้างคุ้ม บ้านเรือน และตลาดไว้ภายใน ผังเมืองและวัดอย่าง วัดเจดีย์เหลี่ยม ก็คล้ายเมืองลำพูน ซึ่งผู้วิจัยมองว่าเป็นการ "จำลอง" ความศักดิ์สิทธิ์จากเมืองเดิมมาไว้ที่เมืองใหม่

สร้างเชียงใหม่ พ.ศ. ๑๘๓๙

พจนานุกรมบันทึกว่า เชียงใหม่ ชยฯงไห่มฯ (คำเมืองเรียกว่า เจียงใหม่) "ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. ๑๘๓๙ ในฐานะเมืองหลวงของอาณาจักรล้านนา ซึ่งเป็นรัฐอิสระจนถึงปี พ.ศ. ๒๑๐๑" ชื่อเต็มของเมืองคือ นพบุรีศรีนครพิงค์เชียงใหม่

สามกษัตริย์

จรูญ แดนนาเลิศ และประยูร อิมิวัตร (๒๕๖๑) อ้างประเสริฐ ณ นคร ว่าพญามังรายเป็นพระสหายกับ พญางำเมือง แห่งพะเยา และ พ่อขุนรามคำแหง แห่งสุโขทัย ทั้งสามเคยร่วมสาบานเป็นสหายกันที่ริมแม่น้ำอิง และเมื่อสร้างเชียงใหม่ พญามังรายก็เชิญพระสหายทั้งสองมาร่วมพิจารณาชัยภูมิ อนุสาวรีย์สามกษัตริย์กลางเมืองเชียงใหม่ในปัจจุบันจึงสร้างขึ้นตามเรื่องเล่านี้

ชัยมงคล ๗ ประการ

เอกสารโบราณกล่าวว่าที่ตั้งเชียงใหม่มี ชัยมงคลถึง ๗ ประการ มนวัธน์ พรหมรัตน์ (๒๕๖๘) แบ่งเป็นสองกลุ่มดังนี้

พจนานุกรมอธิบายคำว่า ดือเมือง ดืเมิอฯง ว่าสะดือเมืองเชียงใหม่ "อยู่ที่กลางเมืองเชียงใหม่มาตั้งแต่พญามังราย" และพระองค์สร้างวัดไว้ตรงใจกลางเมือง ชาวบ้านจึงเรียกกันติดปากว่า "วัดสะดือเมือง"

การปกครองและมรดก

จรูญ แดนนาเลิศ และประยูร อิมิวัตร (๒๕๖๑) อ้าง สงวน โชติสุขรัตน์ (๒๕๕๒) สรุปงานของพญามังรายไว้หลายด้าน

• ขยายอาณาเขต: ผนวกเมืองเขลางค์ (ลำปาง) และส่ง ขุนเครือ ราชโอรส ไปปกครองเมืองนาย
• ปกครองแบบเครือญาติ: พระองค์ประทับที่เชียงใหม่ และส่ง ขุนคราม ราชโอรส ไปครองเชียงรายในฐานะเมืองอุปราช
• กฎหมาย: ใช้ มังรายศาสตร์ ซึ่งอาจได้รับอิทธิพลจากธรรมศาสตร์ของมอญที่หริภุญไชย
• พุทธศาสนา: รับพุทธศาสนาเถรวาทจากหริภุญไชย และสร้าง วัดกานโถม (ช้างค้ำ) ในเวียงกุมกาม

ผู้เขียนทั้งสองยังชี้ว่ากษัตริย์ล้านนาไม่ได้มีฐานะเป็นเทพเจ้า จึงไม่ใช้นามเทพในศาสนาฮินดู แต่ใช้ชื่อพื้นเมืองอย่าง "มังราย" หรือ "กือนา" ราชวงศ์ที่พระองค์ก่อตั้งปกครองเชียงใหม่ในฐานะรัฐอิสระจนถึง พ.ศ. ๒๑๐๑

ฟ้าผ่ากลางเมือง: ตอนจบตามตำนาน

ตามตำนาน พญามังรายสวรรคตเพราะ ถูกฟ้าผ่า กลางเมืองเชียงใหม่ วิกิพีเดียภาษาไทยอ้างประเสริฐ ณ นคร (๒๕๔๙) ว่าเหตุเกิดใน พ.ศ. ๑๘๕๔ ขณะพระชนมายุ ๗๒ พรรษา

มนวัธน์ พรหมรัตน์ (๒๕๖๘) ชี้รายละเอียดที่น่าสนใจจากพื้นเมืองเชียงใหม่ว่า เมื่อถวายพระเพลิงพระศพ มีการสร้าง เจติยคูหา ครอบไว้ ปลูกต้นโพธิ์ และทำรั้วล้อม แบบแผนนี้ปกติสงวนไว้สำหรับพระพุทธเจ้าและพระสาวก จึงสะท้อนว่าคนรุ่นหลังยกย่องพระองค์เป็น ต๋นบุญ ต฿นฯบุญ ผู้มีบุญที่ช่วยบ้านเมืองให้พ้นยุคเข็ญ

สรุป

• พญามังราย (คำเมืองอ่านว่า มังลาย) คือปฐมกษัตริย์ราชวงศ์มังราย ชื่อ "เม็งราย" มาจากพงศาวดารโยนกและเอกสารชั้นหลัง
• พระองค์เริ่มจากเงินยาง สร้างเชียงราย พ.ศ. ๑๘๐๕ ยึดหริภุญไชย แล้วสร้างเวียงกุมกามก่อนเชียงใหม่
• เชียงใหม่สร้างใน พ.ศ. ๑๘๓๙ บนชัยภูมิที่มีชัยมงคล ๗ ประการ โดยเชิญพญางำเมืองและพ่อขุนรามคำแหงมาร่วมพิจารณา
• งานวิจัยใหม่มองว่าเรื่อง "น้ำท่วมเมืองล่ม" และการจัดการน้ำของพญามังราย เกี่ยวพันกับภูมิอากาศโลกที่แปรปรวนในยุคนั้น
• ตามตำนาน พระองค์สวรรคตเพราะถูกฟ้าผ่ากลางเมืองเชียงใหม่ และได้รับยกย่องเป็นผู้มีบุญของล้านนา

ค้นคำว่า มังราย และคำเกี่ยวกับเมืองอย่าง ดือเมือง ได้ในพจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องเสาหลักเมืองเชียงใหม่ต่อได้ที่บทความ ใส่ขันดอก

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: มังราย · เจียงใหม่ · พญา · ดือเมือง · สรีกัญไชย
• จรูญ แดนนาเลิศ และประยูร อิมิวัตร. (๒๕๖๑). "พญามังราย" ปฐมกษัตริย์แห่งการปกครองแผ่นดินล้านนาโดยธรรม. วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏธนบุรี ๑(๓) (อ้างประเสริฐ ณ นคร ๒๕๔๙ และสงวน โชติสุขรัตน์ ๒๕๕๒)
• มนวัธน์ พรหมรัตน์. (๒๕๖๘). มองเชียงใหม่ใหม่: พญามังราย อำนาจ กับภูมิอากาศโลก. วารสารมหาวิทยาลัยพายัพ ๓๕(๒)
• พญามังราย. วิกิพีเดีย (ปีประสูติ ครองเงินยาง ยึดหริภุญไชย และสวรรคต อ้างจากประเสริฐ ณ นคร ๒๕๔๙ ใช้เป็นแหล่งชี้ทางเท่านั้น)