คำเมืองเข้าใจผิด คำสุภาพและคำเล็ก: ยินดี แม่น กา ก่อ
คำเมืองเข้าใจผิด หมวดที่ได้ยินบ่อยที่สุดไม่ใช่คำยาก ๆ แต่เป็นคำเล็ก ๆ ที่พูดกันทุกประโยค คำแรกคือ ยินดี ยินฯดี (คำเมืองอ่านว่า ยินดี) คนภาคกลางได้ยินแล้วนึกถึง ดีใจ หรือ ยินดีต้อนรับ แต่พจนานุกรมให้ความหมายว่า "พอใจ ขอบใจ ขอบคุณ" คนเมืองจึงพูด ยินดีเจ้า แทนคำขอบคุณ
บทนี้รวม คำสุภาพและคำเล็กในคำเมือง ราว ๑๕ คำ ทั้งคำตอบรับ คำลงท้าย คำถาม และคำเชื่อมประโยค ทุกคำมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา พร้อมเทียบว่าคนภาคกลางเข้าใจว่าอะไร และคนเมืองหมายถึงอะไร
คำเหล่านี้หลายคำ มีความหมายแบบภาคกลางอยู่ด้วย ในพจนานุกรมเดียวกัน เช่น ก่อ ที่แปลว่าสร้าง หรือ แล ที่แปลว่ามอง บทนี้ไม่ได้บอกว่าความหมายแบบภาคกลางผิด แต่ชวนให้รู้ว่าเมื่อคำเหล่านี้มาอยู่ท้ายประโยคหรือกลางประโยคของคนเมือง มักทำหน้าที่อีกแบบหนึ่ง
ยินดี ขอบ แม่น: คำตอบรับที่ฟังแล้วงง
| คำ | อักษรล้านนา | คนภาคกลางเข้าใจว่า | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|---|
| ยินดี | ยินฯดี | ดีใจ ยินดีต้อนรับ | พอใจ ขอบใจ ขอบคุณ |
| ขอบ | ขอฯบ | ริม กรอบ | ริม กรอบ ก็ได้ และยังเป็นคำกริยา แปลว่า ตอบรับ บอกเล่า พอใจ ยินดี |
| แม่น | แม่นฯ | แม่นยำ ยิงแม่น | คำรับรองว่า จริง ใช่ ถูก ถูกต้อง |
| แม่นแล้ว | แม่นฯ¦วฯ | (ไม่มีคำนี้) | ใช่แล้ว ถูกต้องแล้ว |
| แม่นก่อ | แม่นฯกํอฯ | (ไม่มีคำนี้) | ใช่ไหม เช่น คนนี้แม่นก่อ (คนนี้ใช่ไหม) |
แม่น แม่นฯ (คำเมืองอ่านว่า แม่น) เป็นคำที่คนเมืองใช้ตอบรับแทนคำว่า ใช่ ถ้ามีคนถามว่า "แม่นก่อ" แล้วเราตอบว่า "แม่นแล้ว" ก็คือ ใช่แล้ว ไม่ได้เกี่ยวกับความแม่นยำ
พจนานุกรมยกตัวอย่างไว้ที่คำว่า เจ้า ว่า "ยินดีจ้าดนักเจ้า - ขอบคุณมากค่ะ" ถ้าจำได้ประโยคเดียว ให้จำประโยคนี้ อ่านคำขอบคุณแบบอื่น ๆ ต่อได้ที่ คำเมืองที่คนเหนือชอบฟัง
เจ้า: คำลงท้ายที่ไม่ได้หมายถึงเจ้านาย
คนภาคกลางได้ยินคำว่า เจ้า เจั้า (คำเมืองอ่านว่า เจ้า) แล้วนึกถึง เจ้านาย หรือ เจ้าของ ความหมายเหล่านี้มีอยู่ในพจนานุกรม แต่ที่ได้ยินบ่อยที่สุดคือความหมายที่สาม คือ คำลงท้ายประโยคเพื่อแสดงความอ่อนน้อม เหมือน ค่ะ ในภาษาไทยกลาง เช่น กิ๋นแล้วเจ้า (กินแล้วค่ะ) บ่เอาเจ้า (ไม่เอาค่ะ)
พจนานุกรมหมายเหตุว่า ปัจจุบันมักใช้เฉพาะเพศหญิง แต่ยุคก่อนผู้ชายก็ใช้กับเจ้านายและพระเถระด้วย
พจนานุกรมยังมีคำว่า เจ้า เชั่า อีกคำหนึ่ง แปลว่า เช่า คือ เข้าใช้ทรัพย์สินของผู้อื่นชั่วคราวโดยให้ค่าตอบแทน เพราะเสียง ช ในภาษาไทยกลางมักเป็นเสียง จ ในคำเมือง จึงต้องฟังจากเรื่องที่คุยกัน
อ่านคำลงท้ายสุภาพแบบอื่นต่อได้ที่ คำลงท้ายคำเมือง
กา ก่อ ลือ: ไม่ใช่นก ไม่ใช่สร้าง ไม่ใช่ข่าวลือ
สามคำนี้ถ้าอยู่ท้ายประโยค คือ คำถาม ทั้งหมด
| คำ | อักษรล้านนา | คนภาคกลางเข้าใจว่า | พจนานุกรมให้ความหมายว่า | ตัวอย่างจากพจนานุกรม |
|---|---|---|---|---|
| กา | คาฯ | นกกา | หรือ หรือยัง ใช่ไหม (และ ค้างอยู่) | อาบน้ำแล้วกา (อาบน้ำแล้วหรือยัง) · บ่ม่วนกา (ไม่สนุกหรือ) |
| ก่อ | กํอฯ | ก่อสร้าง ก่อไฟ | ทำให้เกิดขึ้นก็ได้ และเป็นคำลงท้ายคำถาม | ไปก่อ (ไปไหม) · ลำก่อ (อร่อยไหม) |
| ลือ | รฤ | ข่าวลือ ลือชื่อ | หรือ อะไร |
กา คาฯ (คำเมืองอ่านว่า กา) กับ ก่อ กํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ก่อ) ใช้ต่างกันเล็กน้อย ตัวอย่างในพจนานุกรมชี้ว่า ก่อ ใช้ถามว่า "ไหม" ส่วน กา ใช้ถามว่า "หรือ" หรือ "หรือยัง" ส่วน ลือ รฤ (คำเมืองอ่านว่า ลือ) แปลว่า หรือ หรือ อะไร
คำว่า ก่อ กํอฯ ยังเป็นชื่อต้นไม้ด้วย พจนานุกรมบอกว่า ต้นก่อมีผลเปลือกแข็ง คั่วให้สุกกินได้ และเห็ดที่ขึ้นใต้ต้นก่อเรียก เห็ดก่อ
คำถามแบบอื่น ๆ ทั้ง ไผ สัง หยัง เต้าใด อ่านต่อได้ที่ ถามแบบคนเมือง
แล อั้น ย้อน: คำเชื่อมที่หน้าตาเหมือนคำกริยา
| คำ | อักษรล้านนา | คนภาคกลางเข้าใจว่า | พจนานุกรมให้ความหมายว่า |
|---|---|---|---|
| แล | แลฯ | มอง (แลเห็น) | กับ ด้วย และ แหละ |
| อั้น | อั้นฯ | กลั้นไว้ อั้นไว้ | นั้น อย่างนั้น แบบนั้น |
| จะอั้น | จอั้นฯ | (ไม่มีคำนี้) | เช่นนั้น เป็นอย่างนั้น |
| อี้ | อี้ | (ไม่มีคำนี้) | นี้ เช่น จ๊ะอี้ (แบบนี้) |
| ย้อน | ย้อฯร | ย้อนกลับ ย้อนศร | เนื่องจาก เป็นเพราะ ก็เพราะ |
แล แลฯ (คำเมืองอ่านว่า แล) ในคำเมืองเป็นคำสันธาน แปลว่า กับ และ ส่วน แล ที่แปลว่า ชายตาดู มอง ก็มีอยู่ในพจนานุกรมเป็นอีกคำหนึ่ง แล ซึ่งยังเป็นชื่อเรียกนกแก้วว่า นกแล ด้วย
อั้น อั้นฯ (คำเมืองอ่านว่า อั้น) คู่กับ อี้ อี้ (คำเมืองอ่านว่า อี้) คือ นั้น กับ นี้ พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า "จ๊ะอั้นก็งามดี - แบบนั้นก็สวยดี" ไม่ได้เกี่ยวกับการอั้นหรือกลั้นอะไรเลย
ย้อน ย้อฯร (คำเมืองอ่านว่า ย้อน) แปลว่า เพราะ ตัวอย่างในพจนานุกรมคือ "มีย้อนหมั่น - รวยก็เพราะขยัน"
"มีย้อนหมั่น" ถ้าฟังแบบภาคกลาง อาจนึกว่า มี ย้อน หมั่น เป็นคำกริยาสามคำ แต่คนเมืองหมายถึง รวยก็เพราะขยัน เพราะ มี ในที่นี้แปลว่ารวย และ ย้อน แปลว่าเพราะ
นัก ดาย แหนม กำ: คำเล็กที่เปลี่ยนความหมายทั้งประโยค
| คำ | อักษรล้านนา | คนภาคกลางเข้าใจว่า | พจนานุกรมให้ความหมายว่า | ตัวอย่างจากพจนานุกรม |
|---|---|---|---|---|
| นัก | นักฯ | นักร้อง นักเรียน (ผู้ทำ) | มาก มากมาย อย่างยิ่ง | จะไปอู้นัก (อย่าพูดมาก) · วอกนัก (โกหกมาก) |
| ดาย | ดายฯ | เปล่าดาย ดายหญ้า | ถ่ายเดียว เฉย ๆ เปล่า ๆ ไม่เอาใจใส่ | กิ๋นเข้าบ่ดาย (กินข้าวเปล่า ๆ) · อยู่ดาย (อยู่เฉย ๆ) |
| แหนม | แหนฯม | หมูหมักเปรี้ยว | น่าจะ ควรจะ อาจจะ | |
| กำ | คําฯ | กำมือ | คำ ความ และ ครั้ง ที่ | เขี้ยนสามกำ (เฆี่ยนสามที) |
นัก นักฯ (คำเมืองอ่านว่า นัก) ในคำเมืองใช้เป็นคำวิเศษณ์ แปลว่า มาก เป็นพื้น พจนานุกรมอธิบายว่า ถ้าจะหมายถึงคนที่เก่งในทางชั่ว คนเมืองมักใช้ ขี้ เช่น ขี้โส้ (นักโทษ) ส่วนความหมาย ผู้ชำนาญ ก็มีใช้ เช่น นักอู้ (นักพูด)
กำ คําฯ (คำเมืองอ่านว่า กำ) ก็คือ คำ ในภาษาไทยกลาง เพราะเหตุนี้ภาษาของคนเมืองจึงเขียนว่า กำเมือง คำฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า กำเมือง) และ อู้กำเมือง ก็คือ พูดคำเมือง
สำนวนนี้มาจากคำว่า ดาย พจนานุกรมแปลว่า ดีแต่พูด ที่จริงไม่ได้ทำอย่างที่พูด ฟังแล้วไม่ใช่คำชม จึงควรรู้ไว้ แต่ไม่ควรเอาไปพูดกับผู้ใหญ่
ส่วน แหนม แหนฯม ที่แปลว่า น่าจะ อ่านเรื่องเต็มได้ที่ คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องอาหาร ถ้าอยากกินแหนมแบบอาหาร ให้ขอว่า จิ๊นส้ม
ถาม: ไม่ได้แค่ถาม
ถาม ถามฯ (คำเมืองอ่านว่า ถาม) มีความหมายแบบภาคกลาง คือ พูดเพื่อต้องการคำตอบ แต่พจนานุกรมให้ความหมายแรกว่า เจรจา ทาบทาม คือการไปพูดคุยเพื่อขอหรือตกลงเรื่องหนึ่ง ถ้าได้ยินผู้ใหญ่บอกว่าไปถามมาแล้ว จึงอาจหมายถึงไปเจรจาหรือทาบทามมาแล้ว ไม่ใช่แค่ไปถามคำถาม
ลองฟังบทสนทนา
ตัวอย่างนี้ มรดกล้านนาแต่งขึ้นเอง จากคำและตัวอย่างในพจนานุกรม ที่ร้านกาแฟเล็ก ๆ บนดอย
ป้าเจ้าของร้าน: ลำก่อ
แก้ว: ลำนักเจ้า ยินดีจ้าดนักเจ้า
ป้าเจ้าของร้าน: มาแอ่วกา
แก้ว: แม่นแล้วเจ้า มาแอ่วย้อนอยากผ่อดอยเจ้า
ป้าเจ้าของร้าน: จ๊ะอั้นก็ดีแล้ว
แปลเป็นภาษาไทยกลางได้ว่า อร่อยไหม อร่อยมากค่ะ ขอบคุณมากค่ะ มาเที่ยวเหรอ ใช่แล้วค่ะ มาเที่ยวเพราะอยากดูดอยค่ะ แบบนั้นก็ดีแล้ว
เฉลยและแบบทดสอบ ๕ ข้อ
๑. คนเมืองพูดว่า "ยินดีเจ้า" หมายถึงอะไร: ขอบคุณค่ะ ๒. มีคนถามว่า "แม่นก่อ" ถ้าจะตอบว่าใช่ พูดว่าอะไร: แม่นแล้ว ๓. "ไปก่อ" แปลว่าอะไร: ไปไหม ไม่ใช่ ไปก่อน ๔. "มีย้อนหมั่น" แปลว่าอะไร: รวยก็เพราะขยัน ๕. "จะไปอู้นัก" แปลว่าอะไร: อย่าพูดมาก (นัก แปลว่า มาก)
เล่นเกม: ทายความหมายคำสุภาพคำเมือง
ลองทายดูว่าคำเหล่านี้คนเมืองหมายความว่าอะไร กดเลือกคำตอบ แล้วดูความหมายจากพจนานุกรม
สรุป
- ยินดี ในคำเมืองแปลว่า ขอบคุณ และ ขอบ ยังแปลว่า ตอบรับ พอใจ ได้ด้วย
- แม่น แปลว่า ใช่ ถูกต้อง ตอบว่า แม่นแล้ว และถามว่า แม่นก่อ
- เจ้า ท้ายประโยคคือคำลงท้ายแสดงความอ่อนน้อม เหมือน ค่ะ
- กา ก่อ ลือ ท้ายประโยคคือคำถาม ส่วน แล อั้น อี้ ย้อน คือ และ นั้น นี้ เพราะ
- นัก แปลว่า มาก ดาย แปลว่า เปล่า ๆ แหนม แปลว่า น่าจะ และ กำ ก็คือ คำ
ค้นคำอื่น ๆ ต่อได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านคำเข้าใจผิดหมวดอื่นได้ที่ คำเมืองเข้าใจผิดเรื่องความรู้สึก และฝึกทักทายได้ที่ ทักทายแบบคนเมือง
แหล่งอ้างอิง
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 23 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "ยินดี" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 23 คำ จำได้แค่ไหน?
