เวียงกุมกาม: เมืองจมน้ำจริงหรือ? ตำนาน หลักฐาน และทรายแม่น้ำปิง

เวียงกุมกาม คือเมืองที่พญามังรายสร้างไว้ริมแม่น้ำปิงก่อนจะสร้างเชียงใหม่ ทุกวันนี้อยู่ในตำบลท่าวังตาล อำเภอสารภี ห่างจากตัวเมืองเชียงใหม่ลงไปทางใต้ราว ๕ กิโลเมตร คนรุ่นเราได้ยินเรื่องของเมืองนี้แบบสั้น ๆ ว่า "น้ำท่วมจนเมืองจม พญามังรายจึงย้ายไปสร้างเชียงใหม่" และบางคนเรียกว่า นครใต้พิภพ หรือแอตแลนติสแห่งล้านนา คนเมืองมีคำเรียกเมืองที่ไม่มีคนอยู่แล้วว่า เมืองห่าง เมิอฯงห่างฯ (คำเมืองอ่านว่า เมืองห่าง) และเวียงกุมกามก็เคยเป็นเมืองห่างอยู่หลายร้อยปีจริง แต่ไม่ใช่แบบที่เรื่องเล่าว่า

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด จริงหรือแต่ง เราไม่ได้ตัดสินแทนผู้อ่าน แต่แยกเรื่องของเวียงกุมกามออกเป็นชิ้น ๆ ว่าชิ้นไหนมี หลักฐาน จากการขุดค้น จารึก หรืองานธรณีวิทยา ชิ้นไหน มีแต่ในตำนาน ที่เขียนลงทีหลังหลายร้อยปี ชิ้นไหน เติมเข้ามาภายหลัง จากข่าวและการท่องเที่ยว และชิ้นไหน ยังไม่มีข้อยุติ เพราะนักวิชาการยังเห็นต่างกัน

ภาพหน้าบทความคือวัดกู่ป้าด้อม ฐานอาคารอิฐอยู่ต่ำกว่าพื้นรอบข้างราวหนึ่งเมตรครึ่ง ระยะนั้นคือความหนาของชั้นทรายที่นักโบราณคดีต้องขุดออกก่อนจะเห็นวัด

เวียงกุมกามในตำนาน: เมืองริมน้ำของพญามังราย

เรื่องการสร้างเวียงกุมกามอยู่ในเอกสารที่คนล้านนาเรียกว่า ต่ำนาน ตํานาฯ (คำเมืองอ่านว่า ต่ำนาน) หลายฉบับ เช่น ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ตำนานมูลศาสนา ตำนานสิบห้าราชวงศ์ ชินกาลมาลีปกรณ์ และพงศาวดารโยนก ทุกฉบับเล่าตรงกันว่า พญามังราย มังฯรายฯ (คำเมืองอ่านว่า มังลาย) สร้างเมืองนี้หลังได้เมืองหริภุญไชย หรือ หละปูน หลฯะพูร (คำเมืองอ่านว่า หละปูน) (ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดี ศมส.; สหวัฒน์ และคณะ)

พงศาวดารโยนกเล่าว่า ใน จ.ศ. ๖๔๘ พญามังรายย้ายมาสร้างเวียงใกล้แม่น้ำระมิงค์ "ให้ขุดคูเวียงทั้งสี่ด้านไขน้ำแม่ระมิงค์เข้าขังในคู แลตั้งลำเวียงรอบทุกเบื้อง" แล้วขุดหนองน้ำใกล้เรือนหลวง เพราะพระองค์เยี่ยมหน้าต่างดูคนขุดทุกวัน หนองนั้นจึงชื่อ หนองต่าง จากนั้นตั้งตลาดกุมกามเป็นที่ซื้อขาย คนเมืองเรียกตลาดว่า กาด กาดฯ (คำเมืองอ่านว่า กาด)

ตอนที่คนจำได้มากที่สุดคือพญามังรายแต่งตัวปลอมเป็นชาวบ้าน ไปนั่งริมแม่น้ำดูคนเข้ากาด แล้วเห็นคนข้ามน้ำมาตลาดจน "เรือคับคั่งกันล่มวันละหลาย ๆ ลำ" จึงให้สร้าง "ตะพานข้ามแม่น้ำ เรียกว่าตะพานกุมกามแต่นั้นมา" (พงศาวดารโยนก ในประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๕) คำเมืองเรียกเรือว่า เฮือ เริอฯอ (คำเมืองอ่านว่า เฮือ) และเรียกสะพานว่า ขัว ข฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า ขัว) สำนักศิลปากรที่ ๗ เชียงใหม่ยกเรื่องเดียวกันจากตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ไว้ด้วย

ตำนานยังเล่าว่าพญามังรายให้เอาดินจากหนองต่างมาทำอิฐ ก่อ กู่ กู่ (คำเมืองอ่านว่า กู่) ที่เรียกว่ากู่คำ ซึ่งคือวัดเจดีย์เหลี่ยมทุกวันนี้ และสร้างวัดถวายพระเถร ๕ รูปที่อยู่ใต้ต้นมะเดื่อใหญ่ พร้อมหล่อพระพุทธรูป ๕ องค์ ตำนานสิบห้าราชวงศ์ระบุชื่อช่างว่ากานโถม วัดนี้จึงชื่อวัดกานโถม หรือวัดช้างค้ำในปัจจุบัน (สำนักศิลปากรที่ ๗)

สิ่งที่ควรจำคือ ต้นฉบับตำนานเหล่านี้ถูกจารหรือคัดลอกลงในยุคหลังมาก เช่น ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ฉบับที่ใช้พิมพ์มาจากต้นฉบับวัดพระงามที่จารใน พ.ศ. ๒๓๙๗ (สหวัฒน์ และคณะ) เรื่องตลาด เรือล่ม และสะพาน จึงเป็นเรื่องเล่าที่บอกภาพเมืองริมน้ำที่คึกคัก แต่ยังไม่มีซากสะพานหรือหลักฐานอื่นมายืนยันรายละเอียด

ก่อนพญามังราย: ชุมชนหริภุญไชยใต้วัดกานโถม

เวียงกุมกามกลับมาเป็นที่สนใจในวงกว้างเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๗ เมื่อกรมศิลปากรขุดแต่งที่วัดกานโถม (วัดช้างค้ำ) แล้วพบพระพิมพ์ดินเผาสกุลช่างหริภุญไชย จากนั้นก็ขุดค้นต่อเป็นช่วง ๆ ราว ๒๐ ปีจนถึง พ.ศ. ๒๕๔๖ (สหวัฒน์ และคณะ; เชียงใหม่นิวส์)

การขุดที่วัดกานโถมบอกเรื่องที่ตำนานบอกไว้เพียงเลือนราง ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรสรุปว่า ใต้วิหารวัดกานโถมมีซากโบราณสถานที่เก่ากว่าถูกสร้างทับ พบศิลาจารึกอักษรมอญ และโบราณวัตถุศิลปะหริภุญไชย โดยเฉพาะพระพิมพ์ดินเผา แสดงว่าที่นี่มีชุมชนเล็ก ๆ ในวัฒนธรรมหริภุญไชยตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ ๑๘ ก่อนพญามังรายจะมาสร้างเมือง ทีมขุดของกรมศิลปากรก็สรุปตรงกันว่า "พญามังรายสร้างเวียงกุมกามขึ้นในบริเวณชุมชนในวัฒนธรรมหริภุญไชย"

ตำนานเองก็เล่าว่าตรงนั้นมีต้นมะเดื่อใหญ่ที่คนนับถือมาก่อน ผู้ค้นคว้าของสำนักศิลปากรที่ ๗ อ่านเรื่องนี้ว่าพญามังรายผสานความเชื่อเดิมของคนในพื้นที่เข้ากับพุทธศาสนา ข้อนี้เป็นการตีความ ไม่ใช่สิ่งที่ขุดพบ

เมืองที่ยังมีชีวิตหลังสร้างเชียงใหม่

พญามังรายสร้าง เจียงใหม่ ชยฯงไห่มฯ (คำเมืองอ่านว่า เจียงใหม่) ใน พ.ศ. ๑๘๓๙ แต่เวียงกุมกามไม่ได้ร้างไปพร้อมกัน ฐานข้อมูล ศมส. สรุปจากการขุดว่า หลังพญามังรายย้ายไปเชียงใหม่ เวียงกุมกามยังเป็นเมืองสำคัญ "ไม่ได้ถูกปล่อยให้ทิ้งร้างไปแม้ว่าจะเกิดเหตุการณ์น้ำท่วมครั้งใหญ่ เพราะพบหลักฐานการก่อสร้างและการซ่อมเสริมภายในเวียงกุมกามต่อเนื่องกันมาจนถึงช่วงพุทธศตวรรษที่ ๒๓"

หลักฐานจากเอกสารก็ไปทางเดียวกัน

มนวัธน์ พรหมรัตน์ (๒๕๖๘) จึงเสนอว่า ที่พญามังรายเจอที่เวียงกุมกามน่าจะเป็นน้ำหลากตามฤดูฝนแบบที่เคยเจอที่เมืองก่อน ๆ ไม่ใช่น้ำท่วมขังจนอยู่ไม่ได้ น้ำแบบนี้คนเมืองเรียกว่า น้ำนอง นาฯนอฯง (คำเมืองอ่านว่า น้ำนอง) ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่าน้ำหลาก น้ำไหลมาท่วม

ขุดลงไปใต้เวียงกุมกาม: ชั้นดินบอกอะไร

ทีมขุดของกรมศิลปากรแบ่งชั้นดินที่ปิดโบราณสถานในเวียงกุมกามออกเป็นสามกลุ่ม (สหวัฒน์ และคณะ)

1. ดินชั้นบน ดินร่วนปนทรายสีน้ำตาล มีเศษของใช้ปะปน เป็นดินที่เกิดหลังน้ำท่วมใหญ่ และคนใช้พื้นที่มาจนถึงทุกวันนี้
2. ชั้นทรายตะกอนแม่น้ำปิง ทรายละเอียดถึงทรายหยาบ บางแห่ง เช่น วัดอีก้าง มีกรวดขนาดใหญ่ปน
3. ชั้นดินใต้ทราย ดินร่วนปนทรายสีน้ำตาลปนเทา มีเศษโบราณวัตถุ เป็นชั้นที่คนเคยใช้วัดและบ้านเรือนจนถึงก่อนน้ำท่วมใหญ่

ทรายในคำเมืองคือ ซาย ซายฯ (คำเมืองอ่านว่า ซาย) ส่วนตะกอนที่ตกนอนก้นคือ ขะมุ่น ขมุ่ร (คำเมืองอ่านว่า ขะมุ่น) นักธรณีวิทยา Serene Ng, Spencer Wood และ Alan Ziegler (๒๕๕๘) ศึกษาชั้นตะกอนของที่ราบน้ำท่วมถึงที่นี่ แล้วพบชั้นทรายหยาบจากน้ำท่วมใหญ่ครั้งหนึ่งเช่นกัน และสรุปว่าเมืองถูกทิ้งหลังน้ำท่วมครั้งนั้น

ทรายไม่ได้หนาเท่ากันทั้งเมือง ที่วัดหนานช้าง วัดกู่ป้าด้อม และวัดโบสถ์ ซึ่งอยู่ค่อนไปทางตะวันตกของเมือง ทรายหนาราว ๑.๕ เมตร แต่ที่โบราณสถานอื่นหนาเพียง ๐.๕–๑ เมตร ทีมขุดจึงเสนอว่าวัดเหล่านั้น "อาจมีการใช้ประโยชน์ภายหลังมหาอุทกภัยก็เป็นได้" (สหวัฒน์ และคณะ) ไกด์เวียงกุมกามที่ผู้จัดการออนไลน์สัมภาษณ์ (๒๕๕๔) ก็บอกว่าเจดีย์เหลี่ยมเป็นแห่งเดียวที่ไม่ถูกตะกอนดินทับถม

ใต้ทรายมีของที่น่าสนใจสองชิ้น ปลาย พ.ศ. ๒๕๔๖ ที่วัดกู่ป้าด้อมพบปูนปั้นนูนต่ำรูปมังกรแบบจีนออกจากปากมกร ประดับราวบันไดอุโบสถ ทีมขุดเรียกว่าเป็นภาพแรกแบบนี้ในศิลปะล้านนา ส่วนที่วัดหนานช้างพบไหที่ถูกฝังซ่อนไว้ใต้ชั้นทราย ปิดด้วยถาดสัมฤทธิ์และอิฐ ข้างในมีเครื่องถ้วยจีน จานใบหนึ่งเขียนรัชศก ว่านลี่ แห่งราชวงศ์หมิง (ค.ศ. ๑๕๗๓–๑๖๑๙) (สหวัฒน์ และคณะ; เชียงใหม่นิวส์)

ลองเลือกโบราณสถานแล้วขุดลงไปทีละชั้น ทุกชั้นมีที่มากำกับ

ทรายมาเมื่อไร: ห้าคำตอบที่ยังไม่ตรงกัน

ทุกฝ่ายเห็นตรงกันว่าน้ำท่วมใหญ่พาทรายมาทับเมือง คนเมืองเรียกน้ำท่วมว่า น้ำถ้วม นาฯถ้วฯม (คำเมืองอ่านว่า น้ำถ้วม) แต่ยังไม่มีใครบอกได้ว่าน้ำครั้งนั้นมาปีไหน

ข้อที่ต้องระวังคือ อายุของถ่านบอกได้แค่ว่าทรายมา หลังจาก ถ่านชิ้นนั้นเกิดขึ้น ไม่ได้บอกปีที่น้ำมา ส่วนน้ำท่วมใหญ่ ค.ศ. ๑๖๕๗ นั้น พงศาวดารโยนกเขียนเพียงสั้น ๆ ว่า "ศักราชได้ ๑๐๑๙ ... บังเกิดน้ำเหนือหลากท่วมเมืองทุกแห่ง" ไม่ได้เอ่ยชื่อกุมกาม ทีมขุดเองก็บอกว่าต้องรอผลจากโบราณสถานอื่นอีก

ความเห็นเหล่านี้ไม่ได้ขัดกันทั้งหมด สามข้อแรกเห็นตรงกันว่าทรายมาทับเมือง หลายร้อยปีหลังพญามังราย สิ่งที่ยังต่างกันคือช่วงเวลาที่แน่นอน ส่วนเรื่องเล่าทั่วไปที่ผูกน้ำท่วมกับการย้ายไปเชียงใหม่ ไม่ตรงกับหลักฐานชิ้นใดเลย

ในแท็บที่สองของวิดเจ็ต ลองแตะแต่ละความเห็นเพื่อดูช่วงเวลาที่เสนอ เมื่อแตะ "เรื่องที่เล่ากันทั่วไป" จุดที่มีวงสีเขียวคือหลักฐานว่าเมืองยังมีคนอยู่หลังปี ๑๒๙๖

คันกั้นน้ำ: คนกุมกามสู้กับน้ำอย่างไร

ถ้าคนเวียงกุมกามอยู่กับน้ำหลากมาหลายชั่วคน ก็น่าจะมีร่องรอยการรับมือ และพบจริง Ng และคณะ (๒๕๕๘) พบว่าเนินดินยาวบนที่ราบในเมืองคือคันกั้นน้ำที่สร้างหลังราว ค.ศ. ๑๔๑๑ เพื่อลดผลของน้ำท่วมที่เกิดซ้ำ ซึ่งเป็นน้ำท่วมที่ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่บันทึกไว้และเห็นในชั้นตะกอนด้วย

ทีมขุดของกรมศิลปากรพบคันดินยาวเหนือ–ใต้ทางตะวันออกของวัดพระเจ้าองค์ดำ วัดพญามังราย และวัดหนานช้าง ใต้คันดินมีโกลนดินของพระพุทธรูปทรงเครื่อง ซึ่งงานของศักดิ์ชัย สายสิงห์ ชี้ว่าเริ่มสร้างในล้านนาสมัยพระเจ้าติโลกราช ทีมขุดจึงเสนอว่าคันดินนี้สร้างหลัง พ.ศ. ๑๙๙๘ (ค.ศ. ๑๔๕๕) "เพื่อใช้เป็นพนังดินที่ช่วยแก้ปัญหาการไหลบ่าของน้ำปิงห่าง" สองงานนี้ใช้วิธีต่างกัน ให้ปีต่างกัน แต่เห็นตรงกันว่าคนในเมืองสร้างคันกันน้ำในช่วงที่เมืองยังมีชีวิต

นอกจากคันดิน ล้านนายังมีระบบ เหมือง เหิอฯง (คำเมืองอ่านว่า เหมือง) ร่องน้ำที่ขุดชักน้ำเข้านา มนวัธน์ (๒๕๖๘) ชี้ว่าแอ่งเชียงใหม่–ลำพูนมีลำเหมืองหลายสายเชื่อมกับทางน้ำเดิมตั้งแต่ก่อนสร้างเชียงใหม่

ปิงห่าง: แม่น้ำสายเดิม หรือร่องที่คนขุด

ในเวียงกุมกามมีร่องน้ำตื้น ๆ ที่ป้ายนำชมเรียกว่า ปิงห่าง หมายถึงแม่น้ำปิงสายเดิมที่ถูกทิ้ง คำว่า ห่าง ห่างฯ (คำเมืองอ่านว่า ห่าง) ในพจนานุกรมมีความหมายหนึ่งว่า ร้าง ถูกทอดทิ้ง เช่น วัดห่าง วัดฯห่างฯ (คำเมืองอ่านว่า วัดห่าง) คือวัดร้าง ชื่อปิงห่างจึงแปลตรงตัวว่าปิงร้าง

แต่ร่องน้ำนี้คือแม่น้ำปิงสายเดิมจริงหรือ ยังไม่มีข้อยุติ

• ฐานข้อมูล ศมส. ระบุว่าเวียงกุมกามตั้งขนานไปตามลำน้ำปิงสายเก่าที่เรียกว่าปิงห่าง แล้วแม่น้ำเปลี่ยนทาง เมืองจึงมาอยู่ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำปิงทุกวันนี้ สำนักศิลปากรที่ ๗ ก็บอกว่าภาพถ่ายทางอากาศ พ.ศ. ๒๔๙๗ เห็นผังเมืองเรียบไปกับแม่น้ำปิงสายเดิม
• ทีมขุดของกรมศิลปากรรายงานว่า ผลศึกษาตะกอนวิทยาเบื้องต้นของร่องน้ำที่เชื่อว่าเคยเป็นแม่น้ำปิง "พบว่าเป็นเพียงร่องน้ำที่เกิดจากการขุดลอกเพื่อชักน้ำเข้ามาใช้ประโยชน์" และกำลังเตรียมเสนอผล
• นักธรณีวิทยา Elisha Teo และคณะ (๒๕๖๑) ระบุว่าการขุดที่เวียงกุมกามเป็นที่เดียวที่ยืนยันทางวิทยาศาสตร์ได้ว่าแม่น้ำปิงเคยเปลี่ยนทางเดินอย่างฉับพลันอย่างน้อยหนึ่งครั้ง และแม่น้ำปิงในแอ่งเชียงใหม่ค่อย ๆ ย้ายไปทางตะวันตก

แปลว่าแม่น้ำปิงเปลี่ยนทางที่นี่จริง แต่ร่องน้ำที่ป้ายชี้ให้ดูจะเป็นร่องรอยของแม่น้ำสายนั้น หรือเป็นลำเหมืองที่คนขุดภายหลัง ยังต้องรอผลศึกษา

เงียบหายจากเอกสาร แล้วกลับมามีคน

หลังพม่าตีเชียงใหม่ได้ใน พ.ศ. ๒๑๐๑ ชื่อเวียงกุมกามค่อย ๆ หายไปจากเอกสารพื้นเมือง ทีมขุดสังเกตว่าในรายชื่อเมืองที่เกิดความวุ่นวายราว พ.ศ. ๒๓๐๒ ซึ่งละเอียดถึงชุมชนเล็ก ๆ ไม่มีชื่อกุมกามอยู่เลย และสรุปว่า "ความเป็นบ้านเมืองของกุมกามไม่ปรากฏแล้วตั้งแต่ตอนต้นของพุทธศตวรรษที่ ๒๔" ฐานข้อมูล ศมส. ก็สันนิษฐานว่าช่วงนั้นเมืองอาจกลายเป็นเมืองร้าง เรื่องยุคนี้ทั้งหมดอ่านต่อได้ที่ ล้านนาสมัยพม่าปกครอง

แต่ชื่อกุมกามไม่ได้หายจากความจำของคน พงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่เล่าเหตุการณ์สมัยพระเจ้าตากว่า เมืองป่าซางอยู่ "ทางไกลเมืองกุมกามวันหนึ่ง" และเอกสารสมัยต้นของพระเจ้ากาวิละ เอ่ยถึงท่าวังตาล ท่าเรือในเขตเมืองเก่า ทีมขุดอ่านว่าชุมชนกลับมาแล้ว (สหวัฒน์ และคณะ; ฐานข้อมูล ศมส.)

สมัยรัชกาลที่ ๕ มีคนย้ายเข้ามาอยู่มากขึ้นและเริ่มบูรณะวัดบางแห่ง สมัยรัชกาลที่ ๖ มีการออกเอกสารสิทธิ์ที่ดิน โบราณสถานหลายแห่งจึงไปอยู่ในที่ดินของชาวบ้าน ซึ่งเป็นเหตุผลหนึ่งที่การขุดค้นใช้เวลานาน (สหวัฒน์ และคณะ)

เจดีย์เหลี่ยมคือตัวอย่างที่ดี สฤษดิ์พงศ์ ขุนทรง (๒๕๔๙) อธิบายว่าเจดีย์ที่เชื่อว่าพญามังรายสร้างองค์นี้ ได้รับการบูรณะใหญ่เมื่อเกือบร้อยปีก่อนบทความของเขา โดย หลวงโยนการวิจิตร คหบดีชาวมอญสัญชาติพม่า ผู้เปลี่ยนรายละเอียดเดิมเกือบทั้งหมดเป็นแบบพม่า และเพิ่มซุ้มพระพุทธรูปขนาดใหญ่กลางฐานทั้งสี่ด้าน ทีมขุดของกรมศิลปากรก็ระบุว่าการบูรณะนี้เกิดในสมัยรัชกาลที่ ๕ เจดีย์ที่ตั้งอยู่ตรงนี้จึงเป็นของสมัยพญามังรายในโครงสร้าง แต่หน้าตาเป็นงานของยุคหลัง

นครใต้พิภพ: เรื่องเล่ารุ่นใหม่

เมื่อการขุดค้นเริ่ม เวียงกุมกามก็ได้ชื่อเรียกใหม่ ข่าวผู้จัดการออนไลน์ (๒๕๕๔) และ THE STANDARD (๒๕๖๕) เรียกว่า "นครใต้พิภพ" และ "เมืองโบราณใต้พิภพ" งานวิชาการภาษาอังกฤษของ Ng และคณะ (๒๕๕๘) ก็ยกคำที่มีผู้เรียกว่า "แอตแลนติสแห่งล้านนา" ข่าวท่องเที่ยวและเว็บไซต์ต่าง ๆ มักเรียกเวียงกุมกามว่า "ราชธานีแห่งแรกของล้านนา" (เชียงใหม่นิวส์; วิกิชุมชน ศมส.) ทั้งที่พจนานุกรมบันทึกว่าพญามังรายสร้างเชียงราย มาก่อนใน พ.ศ. ๑๘๐๕ ชื่อเรียกเหล่านี้ช่วยให้คนสนใจ แต่ก็ชวนให้นึกภาพเมืองทั้งเมืองที่จมหายลงไปในคราวเดียว ซึ่งหลักฐานไม่ได้บอกแบบนั้น

ป้าย "จุดค้นพบเวียงกุมกาม พ.ศ. ๒๕๒๗" ที่วัดช้างค้ำก็เป็นส่วนหนึ่งของเรื่องเล่ารุ่นนี้ ที่จริงตำนานไม่เคยลืมเวียงกุมกาม สิ่งที่เริ่มใน พ.ศ. ๒๕๒๗ คือการขุดค้นอย่างเป็นระบบ ซึ่งทำให้เราเห็นเมืองใต้ทรายชัดขึ้น สถานที่จริงอีกแห่งที่เรื่องเล่ารุ่นหลังทำให้มีชื่อเสียงคือวังน้ำเหนือน้ำตกห้วยแก้ว ดู วังบัวบาน

ทุกวันนี้เวียงกุมกามยังอยู่กับน้ำ โบราณสถานหลายแห่งถูกขุดลึกลงไปจากผิวดินมากกว่า ๑ เมตร จึงมีน้ำขังทุกฤดูฝน ปี ๒๕๕๔ ชาวบ้านกังวลว่าน้ำขังนานเป็นเดือนจะทำให้โบราณสถานเสียหาย ปี ๒๕๖๕ น้ำท่วมขังโบราณสถานราว ๒๐ แห่ง กรมศิลปากรต้องค่อย ๆ สูบน้ำออกเพื่อให้อิฐปรับตัว และปลายปี ๒๕๖๗ น้ำท่วมใหญ่ขังที่วัดกู่ป้าด้อมสูงกว่า ๒ เมตรนานเกือบเดือน จนปูนปั้นมังกรจมอยู่ใต้น้ำ (ผู้จัดการออนไลน์; THE STANDARD; เดลินิวส์) ส่วนแผ่นดินไหววันที่ ๒๘ มีนาคม ๒๕๖๘ ทำให้เจดีย์เหลี่ยมร้าว ปูนฉาบกะเทาะ และเจดีย์รายด้านตะวันตกเฉียงเหนือหักลงมา (เดลินิวส์; ไทยโพสต์)

แผนที่ในแท็บที่สามของวิดเจ็ตแยกให้เห็นว่าวัดไหนมีชื่อในตำนาน วัดไหนรู้จักจากการขุดเท่านั้น และร่องน้ำที่ป้ายเรียกว่าปิงห่างอยู่ตรงไหน

ทีละข้อ: จริง เล่า หรือแต่ง

ลองแยกเรื่องของเวียงกุมกาม ๑๕ ชิ้นเข้ากล่องเอง แล้วดูว่าเรื่องนี้เติบโตอย่างไรตั้งแต่ตำนานจนถึงงานธรณีวิทยา กด "เทียบ" สองฉบับเพื่อวางคู่กัน

เข้าใจผิดบ่อย: แหล่งข้อมูลบอกอะไร

"พญามังรายทิ้งเวียงกุมกามเพราะน้ำท่วมเมืองจม"

แหล่งข้อมูลไม่ได้บอกแบบนั้น เมืองยังมีคนอยู่และสร้างวัดต่อหลังพญามังรายย้ายไปเชียงใหม่อีกหลายร้อยปี ทั้งจารึกวัดพระยืน คันกั้นน้ำ และงานสมัยพระเมืองแก้ว ทรายที่กลบเมืองมาหลังจากนั้นมาก ส่วนเหตุที่พญามังรายเลือกที่ตั้งเชียงใหม่ อ่านได้ที่ พญามังราย และ เจียงใหม่

"ทั้งเมืองจมหายลงใต้ดินในคราวเดียว"

ทรายหนาไม่เท่ากัน ราว ๑.๕ เมตรที่บางวัด แต่เพียงครึ่งเมตรถึงหนึ่งเมตรที่อื่น และเจดีย์เหลี่ยมไม่ถูกกลบเลย ทีมขุดยังเสนอว่าบางวัดอาจถูกใช้ต่อหลังน้ำท่วมใหญ่ด้วย อีกเมืองที่ตำนานว่าล่มหายในคืนเดียวคือเมืองโยนก ซึ่งตำนานกับธรณีวิทยาก็เล่าต่างกัน อ่านที่ เวียงหนองหล่ม: เมืองล่มจริงหรือ?

"ไม่มีใครรู้จักเวียงกุมกามจนปี ๒๕๒๗"

ตำนานเอ่ยถึงเวียงกุมกามมาตลอด ชื่อกุมกามยังใช้บอกระยะทางสมัยพระเจ้ากาวิละ และเจดีย์เหลี่ยมได้รับการบูรณะสมัยรัชกาลที่ ๕ ปี ๒๕๒๗ คือปีที่เริ่มขุดค้นอย่างเป็นระบบ

"ร่องน้ำปิงห่างคือแม่น้ำปิงสายเดิมแน่นอน"

ยังไม่แน่นอน แม่น้ำปิงเคยเปลี่ยนทางที่นี่จริง แต่ผลศึกษาตะกอนเบื้องต้นของกรมศิลปากรพบว่าร่องที่เห็นอาจเป็นร่องที่ขุดชักน้ำ

"เวียงกุมกามสร้างปี ๑๘๒๙ แน่นอน"

เป็นปีที่ตำนานส่วนใหญ่ให้ แต่ชินกาลมาลีปกรณ์ที่เก่ากว่าให้ปี ๑๘๔๖ และมีผู้เสนอปี ๑๘๓๗ นักวิชาการยังไม่ได้ข้อยุติ

สรุป

• เวียงกุมกาม มีจริง ตำนานทุกฉบับว่าพญามังรายสร้าง ผังเมืองสี่เหลี่ยมราว ๖๐๐ × ๘๕๐ เมตรเห็นในภาพถ่ายทางอากาศ และการขุดตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๒๗ พบวัดกว่า ๒๐ แห่ง
• ก่อนพญามังรายมา ที่นี่มีชุมชนวัฒนธรรมหริภุญไชยอยู่แล้ว
• เรื่องตลาด เรือล่ม และสะพานกุมกาม มีแต่ในตำนาน ส่วนปีสร้างเมืองยังไม่ตรงกัน
• เมืองยังมีชีวิตอีกหลายร้อยปีหลังสร้างเชียงใหม่ ทรายแม่น้ำปิงมาทับหลังจากนั้นมาก แต่จะเป็นปีไหน นักธรณีวิทยา นักประวัติศาสตร์ และทีมขุดยังเห็นต่างกัน
• "นครใต้พิภพ" "ราชธานีแห่งแรก" และ "ย้ายเมืองเพราะน้ำท่วม" เป็นการเล่ารุ่นหลัง ไม่ใช่สิ่งที่หลักฐานบอก

ค้นคำในเรื่องนี้เพิ่มได้ใน เมืองห่าง น้ำถ้วม ห่าง และ น้ำนอง

📚 อ่านเรื่องล้านนาทั้งหมด: ล้านนา: ชื่อนี้มาจากไหน และ ๗๐๐ ปีของแผ่นดินล้านนา · ผู้สร้างเมือง: พญามังราย · เมืองที่สร้างต่อมา: เจียงใหม่

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: เมืองห่าง · น้ำถ้วม · ห่าง · วัดห่าง · น้ำนอง · ซาย · ขะมุ่น · กาด · ขัว · เฮือ · กู่ · เหมือง
• ชัยวัฒน์ ศิริซุ้มสุวรรณ (ผู้เรียบเรียง). เวียงกุมกาม. ฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีที่สำคัญในประเทศไทย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (อ้างกรมศิลปากร ๒๕๓๔, ๒๕๔๘; จิรศักดิ์ เดชวงศ์ญา ๒๕๔๘; สรัสวดี อ๋องสกุล ๒๕๓๗)
• สหวัฒน์ แน่นหนา, ทรรศนะ โดยอาษา และวิวรรณ แสงจันทร์. เวียงกุมกาม: เมืองโบราณใต้ตะกอนทราย. ศิลปวัฒนธรรม (เผยแพร่ออนไลน์ครั้งแรก ๙ เมษายน ๒๕๖๐)
• สำนักศิลปากรที่ ๗ เชียงใหม่. กำเนิดเวียงกุมกาม. กรมศิลปากร
• พระยาประชากิจกรจักร์. พงษาวดารโยนก. ใน ประชุมพงษาวดาร ภาคที่ ๕ (๒๔๖๐). วิกิซอร์ซ
• พงษาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย. ใน ประชุมพงษาวดาร ภาคที่ ๓ (๒๔๕๗). วิกิซอร์ซ
• Ng, S., Wood, S. H., & Ziegler, A. D. (2015). Ancient Floods, Modern Hazards: The Ping River, Paleofloods and the 'Lost City' of Wiang Kum Kam. Natural Hazards 75(3), 2247–2263. doi:10.1007/s11069-014-1426-7
• Teo, E. A., Ziegler, A. D., Wasson, R. J., & Morthekai, P. (2018). Locating and Dating the Ping River's Journey Across the Chiang Mai Basin, Thailand. EGU General Assembly, abstract EGU2018-3911
• มนวัธน์ พรหมรัตน์. (๒๕๖๘). มองเชียงใหม่ใหม่: พญามังราย อำนาจ กับภูมิอากาศโลก. วารสารมหาวิทยาลัยพายัพ ๓๕(๒)
• สฤษดิ์พงศ์ ขุนทรง. (๒๕๔๙). ข้อคิดเห็นเกี่ยวกับพระพุทธรูปประดิษฐานในจระนำซุ้มที่ฐานเจดีย์เหลี่ยม เวียงกุมกาม. ดำรงวิชาการ
• เชียงใหม่นิวส์. “เวียงกุมกาม” จากความรุ่งเรืองสู่การค้นพบใหม่. ร้อยเรื่องเมืองล้านนา
• ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร. เวียงกุมกาม. วิกิชุมชน
• ผู้จัดการออนไลน์. (๒๗ กันยายน ๒๕๕๔). “เวียง กุมกาม” นครใต้พิภพ วันที่ร่องรอยประวัติศาสตร์จมน้ำ
• THE STANDARD. (๖ ตุลาคม ๒๕๖๕). โบราณสถานเวียงกุมกาม ๒๐ แห่ง ถูกน้ำท่วมขัง
• เดลินิวส์. (๒๘ ตุลาคม ๒๕๖๗). กรมศิลป์เร่งกู้ 'มังกรกู่ป้าด้อม' ศิลปกรรมหนึ่งเดียวในล้านนา หลังน้ำท่วมจมนับเดือน
• เดลินิวส์. (๕ เมษายน ๒๕๖๘). 'สุดาวรรณ' มอบกรมศิลป์เร่งบูรณะ 'โบราณสถานวัดอุโมงค์' หลังแผ่นดินไหว
• ไทยโพสต์. (๖ เมษายน ๒๕๖๘). วัดเจดีย์หลวง-วัดอุโมงค์แตกร้าว เร่งเสริมความแข็งแรง
• แนวหน้า. (๒๕๖๙). คอลัมน์ มองอย่างไท (ตัวอย่างการเล่าเรื่องย้ายเมืองเพราะน้ำท่วม)
• OpenStreetMap contributors. ร่องน้ำที่ป้ายนำชมระบุว่าเป็นแม่น้ำปิงสายเดิม (ODbL; ใช้ในแผนที่วิดเจ็ต)