ภาพ: Nrik kiran / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ชื่อนกในคำเมือง: นกแล นกจี๋แจ๊บ นกแหลว และนกล้านนา
ชื่อนกในคำเมือง หลายชื่อฟังแล้วพอเดาได้ เช่น นกจอก คือนกกระจอก แต่อีกหลายชื่อต่างจากไทยกลางจนเดาไม่ออก อย่าง นกแล น฿กฯแล (คำเมืองอ่านว่า นกแล) ที่หมายถึงนกแก้ว หรือ นกแหลว ที่หมายถึงเหยี่ยว และยังมีนกอีกไม่น้อยที่คนเมืองตั้งชื่อตามเสียงร้องของมัน
บทความนี้รวมชื่อ นก น฿กฯ ในคำเมืองจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา พร้อมอักษรธรรมล้านนาและภาพ แบ่งตามที่ที่เรามักพบนก ตั้งแต่นกรอบบ้าน นกทุ่งนาและนกน้ำ นกป่า นกกลางคืน ไปจนถึงนกในนิยาย
น฿กฯแล
นกแล
น.นกแก้ว คนเมืองเรียก ''นกแล'' - มีหลายชนิด ตั้งแต่ขนาดเล็กจนถึงใหญ่มาก ประมาณ 19-100 ซ.ม. มีจะงอยปากสั้นหนางองุ้มเป็นตะขอหุ้มปากล่าง มีความคมและแข็งแรง หัวกลมโต ลำตัวเรียวยาว มีขนอุยปกคลุมหนาแน่น อยู่เป็นฝูง ทำรังและหากินบนต้นไม้ กินเมล็ดพืชและผลไม้ จากการศึกษาของนักวิทยาศาสตร์พบว่า นกแก้วขนาดใหญ่มีความเฉลียวฉลาดเทียบเท่ากับเด็กอายุ 4 ขวบ นิยมใช้เลี้ยงเป็นสัตว์เลี้ยงที่สามารถฝึกหัดให้เลียนเสียงภาษาคนได้ และมีสีต่างๆ สวยงาม
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →นกรอบบ้านและในสวน
นกกลุ่มนี้เห็นได้ทุกวันตามบ้าน สวน และวัด ชื่อคำเมืองหลายชื่อใกล้กับไทยกลาง เพียงตัดเสียงควบกล้ำหรือย่อคำ เช่น นกกระจอก เป็น นกจอก และ นกกระจิบ เป็น นกจิ๋บ
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ลักษณะ (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| นกจอก | น฿กฯจอฯก | นกกระจอก | นกเล็กสีน้ำตาล แก้มขาว อยู่รวมกันเป็นฝูง |
| นกจี๋แจ๊บ | น฿กฯจีแชัปฯ | นกกางเขน, นกบินหลา | ปากเรียวแหลม ตัวผู้หัวและอกสีดำเหลือบ ท้องขาว กินหนอนและแมลง |
| นกเอี้ยง | น฿กฯอ้ยฯง | นกเอี้ยง | รูปร่างอ้วนป้อม หางสั้น อยู่เป็นฝูง กินแมลงและผลไม้ |
| นกเอี้ยงแขก | น฿กฯอ้ยฯงแขกฯ | นกสาลิกา | ตัวสีน้ำตาลเข้ม หัวดำ หน้ามีหนังสีเหลือง อยู่ในเมืองได้ดี |
| นกเอี้ยงโก้ง | น฿กฯอ้ยฯงโก้฿งฯ | นกเอี้ยงด่าง | นกเอี้ยงลายด่าง |
| นกก๋า | น฿กฯกา | อีกา | ตัวสีดำ ปากหนา ร้องกา ๆ (เรียกสั้น ๆ ว่า ก๋า ก็ได้) |
| นกก๋าแก๋ | น฿กฯกาแก | นกพิราบ | วงศ์เดียวกับนกเขา จับคู่แล้วไม่แยกจากกัน |
| นกปิ๋ดจะลิว | น฿กฯปิดฯชลิวฯ | นกปรอด | นกเล็ก ลำตัวเพรียว หางยาว กินผลไม้และแมลง |
| นกยองปี๋ | น฿กฯอยฯอฯงปีลฯ | นกกินปลี | ปากแหลมเรียวโค้ง ชอบดูดน้ำหวานในปลีกล้วย |
| นกกิ๋นปี๋หางเขียว | น฿กฯกินฯปีลฯหางฯขยฯว | — | นกตัวเล็กสีแวววาว กินน้ำหวานจากดอกไม้เป็นหลัก |
| นกผีด | น฿กฯผีดฯ | นกกระติ๊ด, นกกะทิ | นกเล็กตัวกลมป้อม ปากสั้นหนา อยู่เป็นฝูง |
| นกแอ่น | น฿กฯแอ่นฯ | นกนางแอ่น | ปลายปีกแหลม บินโฉบจับแมลง |
| นกแอ่นแหว้น | น฿กฯ฿กฯแอ่นฯแห้วฯร | นกแอ่นลม | ทำรังแขวนตามต้นไม้สูง เช่น ต้นมะพร้าว |
| นกแซว | น฿กฯแซวฯ | นกแซงแซว | ขนสีดำหรือเทา ตาแดง กินแมลง |
| นกแซวหางก่าน | น฿กฯแซวฯหางฯก่านฯ | นกแซงแซวหางห่วง | นกแซงแซวชนิดหนึ่ง |
| นกจิ๋บ | น฿กฯจิปฯ | นกกระจิบ | ปากเล็กบาง ชอบกระดกหางและกระโดดไปมา |
| นกจอกฟ้า | น฿กฯจอฯกฟ้า | นกกระจาบ | สานรังด้วยหญ้าห้อยกับกิ่งไม้ ปากรังอยู่ด้านล่าง |
| นกป้อเฮย | น฿กฯพํอฯเฮิยฯ | นกกาเหว่า, นกดุเหว่า | ตัวผู้สีดำ ตัวเมียสีน้ำตาลลายจุด ไม่ทำรัง แต่วางไข่ในรังอีกา |
| นกก้นปู้ด | น฿กฯก้฿นฯพูด | นกกะปูด | ตัวสีดำ ปีกสีน้ำตาลแดง ตาแดง ร้อง "ปูด ๆ ๆ" |
| นกเข้าหมิ้น | น฿กฯเขั้าหิ้มฯร | นกขมิ้น | นกขนาดกลาง หากินตัวเดียวหรือเป็นคู่ กินผลไม้และแมลง |
ภาพ: Nrik kiran / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Nrik kiran / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Tisha Mukherjee / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: JJ Harrison / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Mojahid Mottakin / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Yerpo / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Tisha Mukherjee / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Tisha Mukherjee / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: N A Nazeer / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.5 IN)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Tisha Mukherjee / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
⚠️ ข้อควรระวัง
นกจอก น฿กฯจอฯก คือนกกระจอก แต่ นกจอกฟ้า น฿กฯจอฯกฟ้า คือ นกกระจาบ นกที่สานรังห้อยกิ่งไม้ ไม่ใช่นกกระจอกชนิดหนึ่ง ส่วนนกตัวใหญ่ที่วิ่งเร็วแต่บินไม่ได้ คนเมืองเรียกว่า นกจอกเทศ น฿กฯจอฯกเทศฯฯ ตรงกับนกกระจอกเทศ
นกทุ่งนาและนกน้ำ
นกกลุ่มนี้หากินตามนา หนอง และลำน้ำ หลายชื่อได้มาจาก เสียงร้อง ของนกเอง เช่น นกกวั๋ก ที่ร้อง "กวั๋ก ๆ" และนกขวาก ที่ร้อง "แขวก ๆ" ตอนบินออกหากินกลางคืน
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ลักษณะ (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| นกยาง | น฿กฯยางฯ | นกกระยาง | คอและขายาว สีขาวทั้งตัว อยู่รวมกันตามหนองน้ำ |
| นกขวาก | น฿กฯฯขวฯากฯ | นกแขวก | วงศ์นกยาง หัวและหลังดำ ออกหากินปลากลางคืน ร้อง "แขวก ๆ" |
| นกแต้ | น฿กฯแต้ | นกต้อยตีวิด | ขาเล็กยาวสีเหลือง หัวและคอดำ (นกแต้ตะแหว๋ด น฿กฯแต้ตแหัวฯด ก็ว่า) |
| นกกะเต็๋น | น฿กฯระฯกเตันฯ | นกกระเต็น | ปากแหลมยาว สีสวย พุ่งลงน้ำจับเหยื่อ ขุดโพรงทำรังริมตลิ่ง |
| นกกวั๋ก | น฿กฯกัวฯก | นกกวัก | ลำตัวสั้น ขาและนิ้วยาว หากินตามหนองน้ำ (นกหวั๋ก น฿กฯหัวฯก ก็ว่า) |
| นกเด้าดิน | น฿กฯเดั้าดิ | นกอุ้มบาตร | หลังดำ ท้องขาว อกมีแถบดำ เดินจิกแมลงและกระดกหางตลอดเวลา |
| นกคองู | น฿กฯฅํอฯงู | นกกระสา | นกใหญ่ คอและขายาว เวลาบินเหยียดคอและขาตรง |
| นกเขียน | น฿กฯขยฯร | นกกระเรียน | สูงราวเมตรครึ่ง หัวและคอสีแดงสด หากินตามทุ่งนา |
| นกเป๋ดฮี้ | น฿กฯเปัดฯฮี้ | นกเป็ดผี | นกเป็ดน้ำชนิดเล็ก |
| นกเป๋ดหงษ์ | น฿กฯเปัดฯห฿ง์ษฯฯ | หงส์ | นกเป็ดน้ำชนิดใหญ่ |
| นกตุ่งตุง | น฿กฯตุ่งทุง | นกกระทุง | นกน้ำขนาดใหญ่ ใต้ปากมีถุงใหญ่ (นกขอนไหล น฿กฯขํอฯรไหลฯ ก็ว่า) |
| นกออก | น฿กฯออฯก | — | ขนาดนกยาง ลักษณะคล้ายไก่ หากินตามลำน้ำ |
ภาพ: Rhododendrites / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Frank Schulenburg / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Giles Laurent / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: JJ Harrison / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: NorbertNagel / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: JJ Harrison / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Laitche / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Charles J. Sharp / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
💡 เกร็ดความรู้
ลองฟังชื่อนกให้ดี หลายชื่อคือเสียงร้องของมันเอง นกกวั๋ก ร้อง "กวั๋ก ๆ" นกขวาก ร้อง "แขวก ๆ" นกก้นปู้ด ร้อง "ปูด ๆ" และ นกแต้ตะแหว๋ด ก็ฟังคล้ายเสียงร้อง "แต้แว้ด" ของนกต้อยตีวิด
นกป่าและนกล่าเหยื่อ
นกป่าหลายชนิดมีชื่อคำเมืองที่ต่างจากไทยกลางชัดเจน เช่น นกเงือกเป็น นกก๋ก นกหัวขวานเป็น นกบ่าแห้ และนกแก้วเป็น นกแล
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ลักษณะ (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| นกก๋ก | น฿กฯก฿กฯ | นกเงือก | นกใหญ่ ปากหนาใหญ่ ปีกกว้าง บินเสียงดัง ตัวเมียขังตัวในโพรงตอนฟักไข่ |
| นกกู่ต้น | น฿กฯกู่ต้฿นฯ | นกโพระดก | ตัวอ้วนป้อมสีเขียว เจาะโพรงตามต้นไม้ (นกจุ๊ต้น น฿กฯชุต้฿นฯ ก็ว่า) |
| นกกะบ้า | น฿กฯกบ้าฯ | นกตีทอง | นกโพระดกตัวเล็กที่สุด คอเหลือง อกแดง (นกก๋าบ้า น฿กฯกาบ้าฯ ก็ว่า) |
| นกป๋ก | น฿กฯป฿กฯ | นกตีทอง | นกโพระดกขนาดเล็กพันธุ์หนึ่ง |
| นกบ่าแห้ | น฿กฯบ่าฯแห้ | นกหัวขวาน | ไต่ต้นไม้ในแนวตั้ง ใช้ปากเจาะหาแมลง ทำรังในโพรงไม้ |
| นกแล | น฿กฯแล | นกแก้ว | ปากงองุ้มเป็นตะขอ อยู่เป็นฝูง กินเมล็ดพืชและผลไม้ |
| นกแลหม้อ | น฿กฯแลหํมฯอฯ | นกแขกเต้า | นกแก้วสีเขียว มีแถบดำคล้ายเครา เลียนเสียงได้ |
| นกแลหลวา | น฿กฯแลหลฯวฯา | นกกะลิง | นกแก้วชนิดเล็ก หัวสีเทา ตัวเขียว |
| นกเอี้ยงคำ | น฿กฯอ้ยฯงฅำ | นกขุนทอง | ตัวดำมันขลับ ปากสีแดงส้ม เลียนเสียงคนได้ เป็นสัตว์ป่าคุ้มครอง |
| นกยูง | น฿กฯยูง | นกยูง | ตัวผู้รำแพนหางให้ตัวเมียดูในฤดูผสมพันธุ์ |
| นกข่อ | น฿กฯขํอฯ | นกกระทาดง | วงศ์ไก่ฟ้า หากินเป็นฝูงเล็กตามพื้นดิน |
| นกปะตา | น฿กฯปทาฯ | นกกระทา | ตัวกลมป้อม มีลายจุด หากินตามพื้นดิน (นกกะตา น฿กฯระฯกทาฯ ก็ว่า) |
| นกกะถัว | น฿กฯกถ฿วฯ | นกกระตั้ว | ปากงุ้มคล้ายนกแก้วแต่ตัวโตกว่า |
| นกแหลว | น฿กฯแหลฯวฯ | เหยี่ยว | ปากงองุ้ม กรงเล็บคม บินเร็ว สายตาดีมาก |
| นกแหลวไก่หน้อย | น฿กฯแหลฯวฯไก่ห้นฯอฯยฯ | — | เหยี่ยวชนิดหนึ่งที่ชอบโฉบลูกไก่ไปกิน |
| นกแฮ้ง | น฿กฯแร้งฯ | แร้ง | นกใหญ่ หัวและคอไม่มีขน กินซากสัตว์ |
ภาพ: Raman Kumar / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Tisha Mukherjee / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Micluna / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Tisha Mukherjee / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Tisha Mukherjee / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Shiv's fotografia / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: Crisco 1492 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: JJ Harrison / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Wich’yanan L / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: Quartl / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Mildeep / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
น฿กฯแหลฯวฯ,น฿กฯแหลฯว
นกแหลว
น.นกเหยี่ยว/เหยี่ยว คำเมืองเรียก ''นกแหลว''- มีลักษณะคล้ายนกอินทรี ซึ่งเป็นนกล่าเหยื่อเช่นเดียวกัน แต่เหยี่ยวหรือนกเหยี่ยวเล็กกว่า มีจะงอยปากงองุ้ม มีกรงเล็บที่แหลมคมและแข็งแรง บินได้อย่างรวดเร็ว กางปีกได้กว้างและยาว สามาารถบินและเหินได้สูง มีสายตาที่ดีมาก ส่วนใหญ่ล่าสัตว์ที่เล็กกว่าเป็นอาหาร มีหลายชนิด เช่นเหยี่ยวขาว เหยี่ยวค้างคาว; นกฮุ้ง,แหลว ก็ว่า
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →นกกลางคืนและความเชื่อ
นกที่ออกหากินกลางคืนในคำเมืองส่วนใหญ่ขึ้นต้นด้วย นกเก๊า ตรงกับนกเค้าหรือนกฮูกในไทยกลาง พจนานุกรมยังบันทึกความเชื่อเก่าเกี่ยวกับนกบางชนิดไว้ด้วย
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ลักษณะ (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| นกเก๊า | น฿กฯเคั้าฯ | นกเค้า, นกฮูก | หัวใหญ่ ตากลมโต ปากแหลมงุ้ม ออกหากินกลางคืน |
| นกเก๊าแมว | น฿กฯเคั้าฯแมวฯ | นกเค้าแมว | หน้าคล้ายแมว จับหนู งู ค้างคาว และสัตว์เล็ก |
| นกเก๊าเหมย | น฿กฯเคั้าฯเหิมฯอฯยฯ | — | นกฮูกชนิดหนึ่ง ชอบออกหากินยามดึก |
| นกแสก | น฿กฯแสกฯ | นกแสก | ตาโต ตัวลาย หัวใหญ่ กลางวันหลบตามต้นไม้ |
| นกเก๊าผีก๋ะ | น฿กฯเคั้าฯผีกะ | นกแสก, นกเค้าแยก | นกในความเชื่อเรื่องผีก๋ะ (นกผีพาย น฿กฯผีระฯพายฯ ก็ว่า) |
| นกปู่ติ๊ด | น฿กฯปู่ทิดฯ | นกถึดทือ | นกล่าเหยื่อวงศ์นกเค้าแมว ตัวยาวราว ๕๕ เซนติเมตร |
ภาพ: Tisha Mukherjee / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Luc Viatour / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Aparajita Datta / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
พจนานุกรมบันทึกว่าคนรุ่นเก่าเมื่อได้ยิน นกแสก ร้องจะรู้สึกไม่ค่อยดี เพราะมองว่าเป็นสัญลักษณ์ของความตาย และเชื่อกันว่า นกเก๊าผีก๋ะ เป็นนกที่นำข่าวของผีปอบหรือผีก๋ะไปบอก โดยบินไปเกาะหลังคาหรือต้นไม้ใกล้บ้านที่ผีจะไปเข้าสิงแล้วร้องเสียงดัง ความเชื่อเหล่านี้เล่าตามที่พจนานุกรมบันทึกไว้ ส่วนในแง่ธรรมชาติ พจนานุกรมบอกว่านกเค้าแมวเป็นนกล่าเหยื่อที่จับหนูและสัตว์เล็กกินเป็นอาหาร
นกในนิยายและงานศพล้านนา
คำเมืองมีชื่อนกในนิยายปรัมปราด้วย บางชนิดยังเห็นได้จริงในงานพิธี
- นกก๋าระวีก น฿กฯการวีกฯ (คำเมืองอ่านว่า นกก๋าระวีก) คือนกการะเวก นกในนิยายที่อยู่ในป่าหิมพานต์ บินสูงเหนือเมฆ เสียงร้องไพเราะจนสัตว์ทั้งหลายต้องหยุดฟัง
- นกหงส์ น฿กฯห฿ง์สฯฯ (คำเมืองอ่านว่า นกหงส์) นกในนิยาย ถือเป็นนกตระกูลสูง เป็นพาหนะของพระพรหม
- นกหั๋สดีลิงค์ น฿กฯหัสีดฯลิง์คฯ (คำเมืองอ่านว่า นกหั๋สดีลิงค์) นกในนิยายตัวโตมาก หัวเป็นช้าง มีงวงมีงา ตัวเป็นนก พจนานุกรมบอกว่าชาวล้านนานิยมใช้ประกอบ ปราสาทศพ ของผู้มีศักดิ์สูงหรือพระมหาเถระ มาตั้งแต่โบราณจนถึงปัจจุบัน
ภาพ: Fibo4me / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Takeaway / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
สรุป
- ชื่อนกคำเมืองหลายชื่อใกล้ไทยกลาง เช่น นกจอก (นกกระจอก) นกจิ๋บ (นกกระจิบ) นกยาง (นกกระยาง)
- บางชื่อต่างจากไทยกลางมาก เช่น นกแล (นกแก้ว) นกแหลว (เหยี่ยว) นกก๋ก (นกเงือก) นกบ่าแห้ (นกหัวขวาน) นกก๋าแก๋ (นกพิราบ) นกป้อเฮย (นกกาเหว่า)
- หลายชื่อมาจากเสียงร้อง เช่น นกกวั๋ก นกขวาก นกก้นปู้ด นกแต้ตะแหว๋ด
- นกจอกฟ้า คือนกกระจาบ ไม่ใช่นกกระจอก
- นกหั๋สดีลิงค์ นกหัวช้างในนิยาย ยังเห็นได้บนปราสาทศพในงานศพล้านนา
ค้นชื่อนกอื่น ๆ เพิ่มได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องสัตว์ตัวเล็กในคำเมืองต่อได้ที่ กว่างล้านนา
อ่านต่อในชุดคำศัพท์จากพจนานุกรม: ชื่อปลาในคำเมือง · แมงในคำเมือง หรือดูทั้งชุดที่ คำศัพท์จากพจนานุกรม
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: นก · นกแล · นกจี๋แจ๊บ · นกแหลว · นกหั๋สดีลิงค์
- ภาพนก: Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพแต่ละภาพ
ค้นหาคำว่า "นก" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 66 คำ จำได้แค่ไหน?
