ภาพ: Takeaway / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ชื่อปลาในคำเมือง: ป๋าหลิม ป๋าโมงก้า ป๋าบอก และปลาเหนือ
ในคำเมือง ปลา ออกเสียงเป็น ป๋า ปลฯา (คำเมืองอ่านว่า ป๋า) ด้วยเสียงจัตวา และชื่อปลาหลายชนิดก็ไม่เหมือนภาษาไทยกลางเลย ปลาช่อนคือ ป๋าหลิม ปลาตะเพียนคือ ป๋าโมงก้า และปลาสร้อยคือ ป๋าบอก บทความนี้รวบรวม ชื่อปลาคำเมือง ที่ พจนานุกรมมรดกล้านนา บันทึกไว้ จัดเป็นกลุ่ม พร้อมภาพประกอบ
ปลฯา
ป๋า
น.ปลา - สัตว์น้ำเลือดเย็นมีกระดูกสันหลัง ร่างกายประกอบด้วย ส่วนหัว ลำตัว และหาง มีหัวใจ ๒ ห้อง หายใจด้วยเหงือก ยกเว้นปลาที่มีปอด ลำตัวปกคลุมด้วยเกล็ด เมือก หรือแผ่นกระดูก เคลื่อนไหวโดยอาศัยครีบและกล้ามเนื้อลำตัว
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →ปลาช่อน ปลาชะโด และปลาตัวยาว
ปลากลุ่มแรกเป็นปลาที่คนเมืองคุ้นเคยที่สุด ทั้งปลาช่อนที่ใช้ทำ ป๋าบ้วง และปลาตัวยาวอย่างปลาไหลและปลาหลด
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| ป๋าหลิม | ปลฯาหิลฯม | ปลาช่อน | ปลาน้ำจืด ลำตัวทรงกระบอกเรียวยาว ลำตัวคล้ำอมเขียวหรือน้ำตาลอ่อน ท้องสีขาว |
| ป๋าก่อ | ปลฯากํอฯ | ปลาชะโด | รูปร่างคล้ายปลาช่อน แต่เกล็ดเล็กกว่า ข้างลำตัวมีแถบสีดำเรียงคู่ |
| ป๋ากั้ง | ปลฯากั้งฯ | ปลากั้ง | คล้ายปลาช่อนแต่ตัวเล็กกว่ามาก อยู่ตามลำห้วยลำธารบนภูเขา |
| ป๋าหลาด | ปลฯาหลฯาดฯ | ปลากระทิง | ลำตัวเรียวยาวคล้ายปลาไหลหรือปลาหลด ยาวประมาณ ๓๐–๕๐ ซม. |
| ป๋าแหล็๋ด | ปลฯาแหัลฯด | ปลาหลด | ลำตัวยาวแบนข้าง ปลายจะงอยปากบนเรียวยาว |
| ป๋าเหยี่ยน | ปลฯาอยฯยฯร | ปลาไหล | รูปร่างเรียวยาวคล้ายงู ไม่มีครีบ (ป๋าเอี่ยน ก็ว่า) |
| ป๋าเหยี่ยนปอน | ปลฯาอยฯยฯรพอฯร | ปลาไหลเผือก | ปลาไหลขาว ปลาไหลเผือก |
ปลฯาหิลฯม
ป๋าหลิม
น.ปลาช่อน คำเมืองเรียก ''ป๋าหลิม'' - เป็นชื่อปลาน้ำจืด ลำตัวทรงกระบอกเรียวยาว ครีบหลังและครีบก้นยาว ครีบอกใหญ่ ส่วนท้ายแบนข้างเล็กน้อย ลำตัวคล้ำอมเขียวหรือน้ำตาลอ่อน ท้องสีขาว มีเกล็ดในแนวเส้นข้างลำตัว ๕๒-๕๗ เกล็ด มีลายดำพาดเฉียง ๖-๗ ลาย นิยมใช้ทำปลาเค็ม (ป๋าบ้วง)
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
ภาพ: Bernard DUPONT from FRANCE / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
ภาพ: George Chernilevsky / Wikimedia Commons (Public domain)
ภาพ: 5snake5 / Wikimedia Commons (CC0)
ภาพ: Florida Museum / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: Obsidian Soul / Wikimedia Commons (CC0)
ปลาดุก ปลากด และปลาไม่มีเกล็ด
ปลาหนังไม่มีเกล็ด มีหนวด มีทั้งปลาในหนองบึงอย่างปลาดุก และปลาแม่น้ำขนาดใหญ่อย่างปลาเทโพและปลาบึก
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| ป๋าดุ๋ก | ปลฯาดุก | ปลาดุก | มีหนวด ไม่มีเกล็ด ครีบหูมีเงี่ยง มีหลายชนิด |
| ป๋าดุ๋กอุย | ปลฯาดุกอุ | ปลาดุกอุย | ลำตัวสีน้ำตาลอมเหลือง ท้ายทอยกลมมน อยู่ตามคู คลอง หนอง บึง |
| ป๋าดุ๋กด้อง | ปลฯาดุกด้อฯง | ปลาดุกด้าน | ลำตัวเรียวยาวสีน้ำตาลเข้ม หัวเล็ก ครีบหูหยักเป็นฟันเลื่อย |
| ป๋าดุ๋กกิโล | ปลฯาดุกกิโล | ปลาดุกลำพัน | ลำตัวเรียวยาวกว่าปลาดุกชนิดอื่น มีจุดประขาวคล้ายจุดบนคันตาชั่งจีน |
| ป๋าก๋ด | ปลฯาก฿ดฯ | ปลากด | ไม่มีเกล็ด มีหนวด คล้ายปลาสวายแต่ตัวเล็กกว่า เช่น กดเหลือง กดคัง |
| ป๋าแกด | ปลฯาแกดฯ | ปลาแขยง | ตัวค่อนข้างเล็ก มีหนวด ๔ คู่ ครีบหูมีเงี่ยงแหลมคม |
| ป๋าเต๊าะ | ปลฯาโทอฯะ | ปลาเทโพ | คล้ายปลาสวาย มีจุดสีดำเด่นเหนือต้นครีบอก |
| ป๋าบึ๋ก | ปลฯาบึกฯ | ปลาบึก | ปลาไม่มีเกล็ดที่ใหญ่ที่สุดในโลก อยู่ในแม่น้ำโขงและแม่น้ำสาขาเท่านั้น |
| ป๋าสะวาด | ปลฯาสวาฯดฯ | ปลาสังกะวาด | คล้ายปลาสวายแต่ขนาดเล็กมาก |
ภาพ: Mistvan / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Wibowo Djatmiko (Wie146) / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Wibowo Djatmiko (Wie146) / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Jony Cooper / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Cool critter channel / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
💡 เกร็ดความรู้
ป๋าดุ๋กกิโล เป็นชื่อที่จำง่าย พจนานุกรมอธิบายว่าปลาดุกลำพันมี "จุดประขาวเป็นแนวตั้งบนลำตัว คล้ายจุดบนคันตาชั่งจีน" คนเมืองจึงตั้งชื่อตามตาชั่ง (กิโล)
ปลาตะเพียน ปลาสร้อย และปลาเกล็ดในแม่น้ำ
ปลาเกล็ดในวงศ์ปลาตะเพียนมีมากในแม่น้ำปิงและแม่น้ำสาขา ชื่อคำเมืองของกลุ่มนี้ต่างจากไทยกลางมากที่สุด
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| ป๋าโมงก้า | ปลฯาโม฿งฯค่าฯ | ปลาตะเพียนขาว | ลำตัวแบนข้าง ขอบหลังโค้งยกสูง มีเกล็ดสีเงิน |
| ป๋าโมงก้าแดง | ปลฯาโม฿งฯค่าฯแดงฯ | ปลาตะเพียนทอง | เกล็ดแวววาวสีเหลืองทองเหลือบแดงหรือส้ม ครีบสีส้มหรือแดงสด |
| ป๋าบอก | ปลฯาบอฯก | ปลาสร้อย | ปลาน้ำจืดหลายชนิด อยู่รวมกันปลายฤดูน้ำหลาก ว่ายทวนน้ำขึ้นไปหากิน |
| ป๋าขาว | ปลฯาขาวฯ | ปลาสร้อยขาว | ปลาเล็กในวงศ์ปลาตะเพียน ลำตัวเพรียวยาว ๑๐–๒๐ ซม. |
| ป๋าเสือ | ปลฯฯาเสิอฯอ | ปลายี่สก | ปลาน้ำจืดขนาดใหญ่ ยาวได้ถึง ๑๒๐ ซม. หนักถึง ๔๐ กก. |
| ป๋ากะมัน | ปลฯฯากะมันฯ | ปลากระโห้ | ปลาใหญ่ในวงศ์ปลาตะเพียน ยาวเฉลี่ย ๑.๕ เมตร (ป๋าสา ก็ว่า) |
| ป๋าปอน | ปลฯฯาพอฯร | ปลานวลจันทร์ | ลำตัวเรียวยาวทรงกระบอก หัวโต ปากและตาเล็ก |
| ป๋าสิ๋ก | ปลฯาสิกฯ | ปลากระสูบ | — |
| ป๋าต๋อง | ปลฯาตอฯง | — | ปลาน้ำจืดชนิดหนึ่ง คล้ายปลากราย |
| ป๋าต๊กโต | ปลฯาท฿กฯโท | ปลาดาบลาว | — |
ปลฯาโม฿งฯค่าฯ
ป๋าโมงก้า
น.ปลาตะเพียน/ตะเพียนขาว - ปลาน้ำจืด ลำตัวแบนข้าง ขอบหลังโค้งยกสูงขึ้น หัวเล็ก ปากเล็ก ริมฝีปากบาง จะงอยปากแหลม มีหนวดเส้นเล็กๆ ๒ คู่ มีเกล็ดสีเงินตามเส้นข้างตัว ส่วนหลังมีสีคล้ำ ส่วนท้องสีขาวนวล ปลาตะเพียนขาวที่มีขนาดโตเต็มที่ยาวถึง ๕๐ เซนติเมตร กินพืช เมล็ดพืชตระกูลหญ้า ข้าว สาหร่าย ตะไคร่น้ำ ซากสัตว์และพืชที่เน่าเปลื่อย แมลงและตัวอ่อน อยู่เป็นฝูงในแม่น้ำและหนองบึงทั่วไป
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
ภาพ: Yung-Lun Lin / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: Adrian Tync / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: BigYoi / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: Lerdsuwa / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Mhlayson / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: AVNJ / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
ภาพ: Xufanc / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
💡 เกร็ดความรู้
ในเพลง ของกิ๋นคนเมือง ร้องว่า "ลาบป๋าสร้อย" แต่พจนานุกรมบันทึกปลาสร้อยในคำเมืองว่า ป๋าบอก และปลาสร้อยขาวว่า ป๋าขาว คำเดียวกันจึงมีได้ทั้งชื่อแบบไทยกลางและชื่อแบบคำเมืองแท้
ปลาในนา หนอง และบึง
ปลาตัวเล็กที่อยู่ในน้ำนิ่งตามนาข้าว หนอง และบึง เป็นปลาที่จับกินได้ใกล้บ้าน
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ไทยกลาง | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| ป๋าสะหลิ๋ด | ปลฯาสิๆลฯด | ปลาสลิด | คล้ายปลากระดี่แต่ลำตัวหนาและยาวกว่า อยู่ตามแหล่งน้ำนิ่ง |
| ป๋าปาน | ปลฯาพานฯ | ปลากระดี่ | ปลาสกุลเดียวกับปลาสลิด มีหลายชนิด เช่น กระดี่หม้อ กระดี่มุก |
| ป๋าสะลาก | ปลฯาสลากฯ | — | ปลากระดี่พื้นเมือง คล้ายปลาสลิดแต่ตัวเล็กกว่า |
| ป๋าสะแหล็๋ด | ปลฯาสแหัลฯด | ปลากระดี่หม้อ | — |
| ป๋าสะเด็๋ด | ปลฯาสเดัดฯ | ปลาหมอไทย | รูปร่างป้อมสั้น หัวเล็ก ปากเล็ก กระดูกขอบเหงือกหยักเป็นฟันเลื่อย |
| ป๋ากั๋ด | ปลฯากัดฯ | ปลากัด | ปลาเล็ก ตัวผู้สีสวย นิสัยดุดันและหวงถิ่น |
| ป๋ามูด | ปลฯามูด | ปลาบู่ | มีครีบท้องอยู่แนวหน้าครีบอก (ป๋าจาก ก็ว่า) |
| ป๋าแฮด | ปลฯาแรดฯ | ปลาแรด | รูปร่างคล้ายปลาสลิด แต่ตัวโตมาก ยาวถึง ๖๐ ซม. |
ภาพ: Bochr / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Obsidian Soul / Wikimedia Commons (CC0)
ภาพ: Abu Hamas / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ภาพ: ErgoSum88 / Wikimedia Commons (Public domain)
ภาพ: W.A. Djatmiko (Wie146) / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ภาพ: Emőke Dénes / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
ปลาในครัวเหนือ
คำเมืองมีคำเรียกปลาที่ปรุงหรือถนอมไว้แล้วอีกหลายคำ บางคำเป็นชื่ออาหารที่พบในบทความอื่นของมรดกล้านนา
| คำเมือง | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| ป๋าจี่ | ปลฯาจี่ | ปลาเผา ปลาที่วางบนถ่านไฟแดงให้สุก |
| ป๋าบ้วง | ปลฯาบ้วฯง | ปลาเค็ม ปลาช่อนหรือปลาชะโด แร่เป็นริ้ว หมักเกลือแล้วตากแห้ง (ป๋าเกื๋อ ก็ว่า) |
| ป๋าส้ม | ปลฯาส้฿มฯ | ปลาสดหมักกับเกลือ กระเทียม ข้าวเหนียวสุก จนมีรสเปรี้ยว |
| ป๋าฮ้า | ปลฯาร้า | ปลาร้า ปลาหมักเกลือ ใส่ข้าวคั่วหรือรำคั่ว |
| ป๋าจ่อม | ปลฯาจ่อฯม | ปลาตัวเล็ก ๆ เช่นปลาซิว หมักด้วยเกลือ |
| ป๋าแบ | ปลฯาแบ | ปลาตัวเขื่องอย่างปลาตะเพียน ผ่าแผ่เป็นแผ่น หมักเกลือตากแห้ง |
| ป๋าอ็๋อก | ปลฯาอัอฯก | แกงปลา (มักใช้ปลาตัวเล็ก) ที่มีน้ำขลุกขลิก |
| ป๋าแอ็๋บ | ปลฯาแอัปฯ | ปลาคลุกน้ำพริก ห่อใบตองปิ้งให้สุก (แอ็บป๋า ก็ว่า) |
| ป๋ากั๋บ | ปลฯากับฯฯ | ปลากระป๋อง |
ภาพ: Xufanc / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
ป๋าบ้วงและป๋าจี่อยู่ในเพลง กิ๋นล้ำกิ๋นลำ ส่วนลาบป๋าสร้อยและก้อยป๋าดุกอุยอยู่ในเพลง ของกิ๋นคนเมือง
ปลาทะเลและ ป๋า ที่ไม่ใช่ปลา
พจนานุกรมยังบันทึกชื่อปลาทะเลบางชนิด เช่น ป๋าปวน ปลฯาพวฯร (ปลากะพง) ป๋าไม ปลฯาไม (ปลากระเบน) ป๋าต๋าเดียว ปลฯาตาดยฯว หรือ ป๋าผาก ปลฯาผากฯ (ปลาลิ้นหมา) และ ป๋าเป้า ปลฯาเปั้า (ปลาปักเป้า)
⚠️ ข้อควรระวัง
คำที่ขึ้นต้นด้วย ป๋า ไม่ได้เป็นปลาเสมอไป เช่น
- ป๋าฝา ปลฯาฝา คือ ตะพาบน้ำ สัตว์เลื้อยคลานคล้ายเต่า
- ป๋าหมึ๋ก ปลฯาหึมฯก คือ ปลาหมึก ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าเป็นสัตว์ทะเลไม่มีกระดูกสันหลัง
- ป๋าเวณี ปาเวณี คือ ประเพณี เช่น ป๋าเวณีปี๋ใหม่
- ป๋ายดอย ปลฯายดอฯยฯ คือ ยอดดอย
- ป๋าฝา ปลฯาฝา คือ ตะพาบน้ำ สัตว์เลื้อยคลานคล้ายเต่า
- ป๋าหมึ๋ก ปลฯาหึมฯก คือ ปลาหมึก ซึ่งพจนานุกรมบอกว่าเป็นสัตว์ทะเลไม่มีกระดูกสันหลัง
- ป๋าเวณี ปาเวณี คือ ประเพณี เช่น ป๋าเวณีปี๋ใหม่
- ป๋ายดอย ปลฯายดอฯยฯ คือ ยอดดอย
ภาพ: Samuel Lee / Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
สรุป
- ปลา ในคำเมืองคือ ป๋า และชื่อปลาหลายชนิดไม่เหมือนไทยกลาง เช่น ป๋าหลิม (ปลาช่อน) ป๋าก่อ (ปลาชะโด) ป๋าเหยี่ยน (ปลาไหล)
- กลุ่มปลาตะเพียนมีชื่อเฉพาะมากที่สุด เช่น ป๋าโมงก้า (ตะเพียน) ป๋าบอก (ปลาสร้อย) ป๋าเสือ (ยี่สก) ป๋ากะมัน (กระโห้)
- ปลาในนาก็มีชื่อคำเมือง เช่น ป๋าปาน (กระดี่) ป๋าสะเด็๋ด (หมอไทย) ป๋ามูด (บู่)
- ในครัวมี ป๋าจี่ ป๋าบ้วง ป๋าส้ม ป๋าฮ้า และป๋าอ็๋อก
- คำขึ้นต้นด้วย ป๋า ไม่ได้เป็นปลาเสมอไป เช่น ป๋าฝา (ตะพาบ) ป๋าเวณี (ประเพณี)
ค้นชื่อปลาเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านชื่อสัตว์ในคำเมืองต่อได้ที่ ชื่อนกในคำเมือง และ แมงในคำเมือง หรือฟังเพลงที่พาล่องแม่น้ำปิงในบทความ ล่องแม่ปิง
แหล่งอ้างอิง
ค้นหาคำว่า "ป๋า" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 53 คำ จำได้แค่ไหน?
