ดอกไม้ล้านนา: ดอกกว๋าว ดอกคำปู้จู้ ดอกเอื้อง และชื่อดอกไม้คำเมือง

ดอกไม้ล้านนา หลายชนิดมีชื่อคำเมืองที่ไม่เหมือนชื่อไทยกลางเลย ทั้งที่เป็นดอกไม้ที่เห็นกันทุกวัน เช่น ดาวเรือง คนเมืองเรียก ดอกคำปู้จู้ และทองกวาว ไม้ประจำจังหวัดเชียงใหม่ คนเมืองเรียก ดอกกว๋าว ดอฯกกวฯาวฯ (คำเมืองอ่านว่า ดอกกว๋าว) บทความนี้รวบรวมชื่อดอกไม้จาก พจนานุกรมมรดกล้านนา พร้อมอักษรธรรมล้านนา ความหมาย และภาพดอกไม้จริง

คำว่า ดอกไม้ ดอฯกไม้ ในคำเมืองใช้เหมือนไทยกลาง ส่วนชื่อดอกไม้แต่ละชนิดมักขึ้นต้นด้วย ดอก แล้วตามด้วยชื่อเฉพาะ จัดเป็นหมวด ได้แก่ ไม้ดอกยืนต้น ดอกไม้หอม ไม้ดอกในสวน บัวกับเอื้อง ดอกไม้ป่า และดอกไม้ที่กินได้

ชื่อที่ไม่เหมือนไทยกลาง

ลองทายดูก่อนว่าดอกไม้ในตารางนี้ ไทยกลางเรียกว่าอะไร หลายชื่อเดาไม่ได้เลยถ้าไม่เคยได้ยิน

บางชื่อบอกความหมายในตัว พจนานุกรมอธิบายว่า ดอกหอมไก๋ แปลว่า ดอกที่โชยกลิ่นไปไกล (หอมไก๋ คือ หอมไกล) ส่วน ดอกสามสี คือดอกพุดตาน ที่เริ่มบานเป็นสีขาว แล้วเปลี่ยนเป็นสีชมพูและชมพูเข้มภายในวันเดียว

ไม้ดอกยืนต้น

ต้นไม้ใหญ่หลายชนิดในภาคเหนือออกดอกเต็มต้นจนจำได้แต่ไกล พจนานุกรมบันทึกว่า ดอกกว๋าว เป็นไม้ประจำจังหวัดเชียงใหม่ ดอกเป็นช่อรูปดอกถั่ว มีขนนุ่มคล้ายกำมะหยี่ มีทั้งสีส้มและสีเหลือง ส่วน ดอกสาหละปี ดอฯกสาหลฯะพี (สารภี) เป็นต้นไม้ประจำจังหวัดพะเยา

ดอกไม้หอม

พจนานุกรมบรรยายกลิ่นของดอกไม้แต่ละชนิดไว้ละเอียด มีทั้ง "กลิ่นหอมแรง" "กลิ่นหอมเย็น" และ "หอมไปไกล" บางชนิดหอมเฉพาะกลางคืน

ไม้ดอกในสวน

ไม้ดอกที่ปลูกตามบ้านก็มีชื่อคำเมืองของตัวเอง ดอกคำปู้จู้ ดอฯกฅำปู้จู้ (คำเมืองอ่านว่า ดอกคำปู้จู้) คือดาวเรือง พจนานุกรมเล่าว่านอกจากดอกจะสวยแล้ว ดอกตูมยังลวกจิ้มน้ำพริกหรือแกล้มลาบได้ และดอกบานนำไปปรุงแบบยำได้ด้วย

บัว เอื้อง และดอกไม้ป่า

ดอกเอื้อง ดอฯกเอิ้อฯง (คำเมืองอ่านว่า ดอกเอื้อง) คือกล้วยไม้ พจนานุกรมบอกว่าภาคเหนือเรียกกล้วยไม้ว่า เอื้อง มีทั้งชนิดที่ขึ้นบนดินและที่เกาะต้นไม้ ที่มีชื่อเฉพาะคือ ดอกเอื้องเผิ้ง ดอฯกเอิ้อฯงเผิ้งฯ (คำเมืองอ่านว่า ดอกเอื้องเผิ้ง) เอื้องผึ้งสีเหลืองสด ออกดอกช่วงกุมภาพันธ์ถึงเมษายน และ ดอกเอื้องคำ ดอฯกเอิ้อฯงฅำ ออกดอกช่วงกุมภาพันธ์ถึงพฤษภาคม

ดอกไม้ที่กินได้

ดอกไม้บางชนิดเป็นทั้งดอกไม้และผัก พจนานุกรมระบุว่ากินได้ และบางชนิดยังมีเมนูของตัวเอง อ่านเรื่องผักป่าและยอดไม้ที่กินได้เพิ่มเติมที่ ผักป่าล้านนา และผักบ้านที่ ผักบ้านและผักในกาด

ดอกงิ้วเป็นเครื่องปรุงสำคัญของน้ำเงี้ยว ดูเมนูขนมจีนน้ำเงี้ยวและอาหารเหนืออีกเกือบร้อยเมนูได้ที่ กิ๋นล้ำกิ๋นลำ

ดอก ที่ไม่ใช่ดอกไม้

ดอกไม้ยังเป็นส่วนสำคัญของประเพณีล้านนาหลายอย่าง อ่านต่อได้ที่ ใส่ขันดอก ตานก๋วยสลาก และ ปอยหลวง

สรุป

• ชื่อดอกไม้คำเมืองขึ้นต้นด้วย ดอก และหลายชื่อต่างจากไทยกลางสิ้นเชิง เช่น ดอกคำปู้จู้ (ดาวเรือง) ดอกใหม่ (ชบา) ดอกโกม (เฟื่องฟ้า)
• ดอกกว๋าว (ทองกวาว) เป็นไม้ประจำจังหวัดเชียงใหม่ และ ดอกสาหละปี (สารภี) เป็นต้นไม้ประจำจังหวัดพะเยา
• ดอกแก้ว ในคำเมืองคือพิกุล ไม่ใช่ดอกแก้วแบบไทยกลาง
• ภาคเหนือเรียกกล้วยไม้ว่า เอื้อง เช่น ดอกเอื้องเผิ้ง ดอกเอื้องคำ
• ดอกไม้หลายชนิดกินได้ เช่น ดอกแก (ดอกแค) ดอกงิ้ว และ ดอกสะเลียม (ดอกสะเดา)

ค้นชื่อดอกไม้ชนิดอื่นได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านชื่อต้นไม้กับไม้ไผ่ต่อได้ที่ ต้นไม้และไม้ไผ่ในคำเมือง

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ดอกไม้ · ดอกกว๋าว · ดอกคำปู้จู้ · ดอกเอื้องเผิ้ง · ดอกแก
• ภาพดอกไม้ทั้งหมดจาก Wikimedia Commons ระบุชนิดตามชื่อวิทยาศาสตร์ของไฟล์ และใส่เครดิตไว้ใต้ภาพแต่ละภาพ