ภาพ: Sakchai Ruankam / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
เจ้าหลวงคำแดง: ตำนานกวางคำและอารักษ์แห่งดอยหลวงเชียงดาว
เจ้าหลวงคำแดง คือชื่อที่คนล้านนาเอ่ยด้วยความเคารพมากที่สุดชื่อหนึ่งในโลกของผีและอารักษ์ พจนานุกรมมรดกล้านนายกท่านเป็นตัวอย่างของ ผีเจ้านาย ผีเจั้านาฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ผีเจ้านาย) คืออารักษ์ที่ในตำนานเคยเป็นบุคคลสำคัญผู้ทำความดี จนได้รับยกย่องเป็นเทวดาผู้คุ้มครอง และระบุที่สถิตของท่านไว้ชัดเจนว่า "ที่ อ.เชียงดาว จ.เชียงใหม่"
บทความนี้จะเล่าตำนานเจ้าชายผู้ไล่ตามกวางคำจนหายเข้าไปในถ้ำแห่ง ดอยหลวงเชียงดาว เทียบสำนวนของชาวไทยวนกับไทลื้อ และเก็บคำเมืองเรื่องผีและอารักษ์ที่เดินมากับเรื่องนี้
ชื่อ "เจ้าหลวงคำแดง" แปลว่าอะไร
ชื่อของท่านประกอบด้วยคำเมืองสามคำที่มีความหมายในตัว เจ้าหลวง เจั้าหลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า เจ้าหลวง) คือคำเรียกผู้นำสูงสุดของเมืองใหญ่ คำ ฅำ (คำเมืองอ่านว่า คำ) ในคำเมืองแปลว่า ทองคำ ไม่ใช่ถ้อยคำ และ แดง แดงฯ (คำเมืองอ่านว่า แดง) คือสีอย่างสีเลือดหรือชาด
| คำล้านนา | อักษรล้านนา | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|
| เจ้าหลวง | (ดูด้านบน) | ผู้นำสูงสุดของเมืองใหญ่ ประมุขของเจ้านายทั้งหลาย |
| คำ | (ดูด้านบน) | ทอง ทองคำ |
| แดง | (ดูด้านบน) | สีอย่างสีเลือดหรือชาด |
| หลวง | หลฯวฯง | ใหญ่ โต |
| ดอย | ดอฯย | ภูเขา ภูเขาสูง |
| เจียง | ชยฯง | เมือง นคร เช่น เจียงดาว คือ เชียงดาว |
ชื่อของภูเขาก็อ่านแบบคนเมืองได้เช่นกัน ดอย ดอฯย (คำเมืองอ่านว่า ดอย) คือภูเขาสูง หลวง หลฯวฯง (คำเมืองอ่านว่า หลวง) คือใหญ่ ส่วนเชียงดาว คนเมืองออกเสียงว่า เจียงดาว ตามคำว่า เจียง ชยฯง (คำเมืองอ่านว่า เจียง) ที่แปลว่าเมือง "ดอยหลวงเจียงดาว" จึงหมายถึงภูเขาใหญ่แห่งเมืองเชียงดาว
ไขตำนอง: ตามกวางคำไปถึงดอยหลวงเชียงดาว
ต่ำนาน ตํานาฯ (คำเมืองอ่านว่า ต่ำนาน) หรือตำนานของเจ้าหลวงคำแดงมีหลายสำนวน สำนวนที่เล่าต่อไปนี้เรียบเรียงใหม่ด้วยภาษาของเราเอง ตามป้ายเล่าตำนานที่วัดถ้ำเชียงดาว ซึ่ง เพ็ญสุภา สุขคตะ สรุปไว้ในมติชนสุดสัปดาห์ (๒๕๖๓) คนล้านนาเริ่มเล่าเรื่องด้วยคำว่า ไขตำนอง ไขทำนอฯง (คำเมืองอ่านว่า ไขตำนอง) เราก็ขอเริ่มอย่างนั้น
กาลครั้งหนึ่ง เจ้าหลวงคำแดงเป็นโอรสของกษัตริย์เมือง พะเยา วันหนึ่งท่านออกป่าล่า เนื้อ คำเมืองที่หมายถึงสัตว์ป่าจำพวกกวาง
ในป่าลึก ท่านเห็น กว๋าง ตัวหนึ่งงามอร่ามดั่ง คำ งามกว่าสัตว์ใดที่เคยพบ ท่านอยากได้กวางตัวนั้นนัก จึงออกตาม ฮอย กวางไปไม่หยุด ข้ามป่าข้ามดอยไปไกลจากบ้านเมือง
กวางคำพาท่านมาจนถึงเชิงดอยหลวงเชียงดาว แล้ววิ่งหายเข้าไปในถ้ำใหญ่ เจ้าหลวงคำแดงตามเข้าไป และกวางตัวนั้นที่แท้คือ นางอินเหลา ผีเสื้อแห่งถ้ำที่แปลงกายมาล่อท่านเข้ามา
นับแต่นั้นเจ้าหลวงคำแดงก็ไม่ได้กลับเมืองพะเยาอีกเลย ท่านกับนางอินเหลาอยู่เฝ้าดอยหลวงเชียงดาวด้วยกันสืบมา ชาวบ้านจึงนับถือท่านทั้งสองเป็นผู้คุ้มครองภูเขาและถ้ำแห่งนี้ บ่อย่าจ๊ะแล
เรื่องจบด้วย บ่อย่าจ๊ะแล บ£าช¦ (คำเมืองอ่านว่า บ่อย่าจ๊ะแล) คำลงท้ายที่บอกว่าเรื่องจบแล้ว แบบเดียวกับตำนานใบลาน คำเมืองในเรื่องที่ควรรู้มีดังนี้
| คำล้านนา | อักษรล้านนา | คำเมืองอ่านว่า | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| พะเยา | พะเยัา | พะเยา | เมืองพะเยา หนึ่งในแปดจังหวัดล้านนา |
| เนื้อ | เนิ้อฯอ | เนื้อ | สัตว์ป่า สัตว์ประเภทกวาง |
| กว๋าง | กวฯางฯ | กว๋าง | กวาง |
| คำ | (ดูด้านบน) | คำ | ทองคำ |
| ฮอย | รอฯยฯ | ฮอย | รอย เช่น รอยเท้าสัตว์ |
ในคำเมือง คำว่า เนื้อ เนิ้อฯอ (คำเมืองอ่านว่า เนื้อ) ไม่ได้หมายถึงเนื้อสัตว์ที่กิน แต่หมายถึงสัตว์ป่าจำพวกกวาง ส่วนกวางเองเรียกว่า กว๋าง กวฯางฯ (คำเมืองอ่านว่า กว๋าง) และการตามรอยคือการตาม ฮอย รอฯยฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮอย) ตามกฎเสียง ร ของไทยกลางที่กลายเป็น ฮ ในคำเมือง
ป้ายตำนานเรียกนางอินเหลาว่า "ผีเสื้อยักษ์ถ้ำ" คำว่า ผีเสื้อ ผีเสิ้อฯอ (คำเมืองอ่านว่า ผีเสื้อ) ในคำเมืองแปลว่า อารักษ์ ผีประจำถิ่น เช่น ผีเสื้อบ้าน ผีเสื้อดอย ผีเสื้อเมือง ส่วน ยักข์ ยัก์ขฯ (คำเมืองอ่านว่า ยักข์) คือยักษ์ในนิทาน นางอินเหลาจึงเป็นผู้เฝ้าถ้ำที่มีฤทธิ์ ไม่ใช่ผีเสื้อที่บินอยู่ในสวน
- สำนวนไทลื้อ บ้านแพด อำเภอเชียงคำ: เจ้าพญาคำแดงเป็นโอรสของ พญาโจระณี กษัตริย์เมืองพะเยา ระหว่างกลับจากศึก ท่านพบกวางรูปงามจึงตามมา พอถึงหน้าถ้ำใหญ่ กวางก็กลายเป็นหญิงชื่อนางอินเหลา ลูกสาวของนางยักษ์ผู้เฝ้าถ้ำเชียงดาว แล้วทั้งคู่ก็หายไปไม่กลับมาอีก (มติชนสุดสัปดาห์, ๒๕๖๓)
- สำนวนเวียงเจ็ดลิน: อีกสำนวนเรียกท่านว่า เจ้าสุวัณณะคำแดง กวางพาท่านลงใต้ไปถึงเชิงดอยสุเทพ ได้พบ หละสี รสี (คำเมืองอ่านว่า หละสี) หรือฤๅษี แล้วท่านเลิกตามกวาง ตั้ง เวียงเจ็ดลิน ขึ้นในลุ่มน้ำปิง คนเชียงใหม่จึงนับถือท่านเป็นประมุขแห่งอารักษ์เมือง (มติชนสุดสัปดาห์, ๒๕๖๓)
- สำนวนบึงบัวเจ็ดกอ: กรุงเทพธุรกิจเล่าว่ากวางคำหายไปที่ดอยหลวงเชียงดาว แล้วเจ้าสุวรรณคำแดงพบบึง บัว บ฿วฯ เจ็ดกอ ฤๅษีทำนายว่าเป็นนิมิตดีของการสร้างบ้านเมือง
- ตำนานปู่แสะย่าแสะ: บางตำนานนับเจ้าหลวงคำแดงเป็นหนึ่งในลูก ๓๒ ตนของ ปู่แสะย่าแสะ ผีบรรพบุรุษของเมืองเชียงใหม่
เรื่องเดียว สองรากเหง้า: ไทยวนกับไทลื้อ
ทำไมตำนานเดียวกันจึงมีหลายสำนวนขนาดนี้ วิทยานิพนธ์ของ นิตยา วรรณกิตร์ (จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๕๔) ซึ่งเก็บข้อมูลภาคสนามในเชียงใหม่ เชียงราย พะเยา ลำปาง และน่าน ให้คำอธิบายที่น่าสนใจ
- ไทยวน (คนเมือง): ความเชื่อเริ่มจาก ผีหลวงแห่งดอยหลวงเชียงดาว ซึ่งเป็นความเชื่อดั้งเดิมก่อนตั้งอาณาจักรล้านนา ต่อมาเมื่อพุทธศาสนาเข้ามา ท่านจึงกลายสถานะเป็นเทพหรือ อารักขเทวดา ความเชื่อนี้น่าจะแพร่หลายในเชียงใหม่ก่อน แล้วจึงกระจายไปถึงชาวไทยวนในจังหวัดอื่น
- ไทลื้อ: ชาวไทลื้อในสิบสองปันนาเดิมนับถือ พญาคำแดง วีรบุรุษที่กลายเป็นผีเมือง เมื่อไทลื้อบางกลุ่มอพยพเข้ามาในล้านนา ก็นำผีอารักษ์ของตนมาด้วย แล้วรับตำนานเจ้าหลวงคำแดงของไทยวนมาผสมกัน โครงเรื่องของสองกลุ่มจึงคล้ายกันในวันนี้
ผู้วิจัยยังพบว่าทั้งสองกลุ่มยังรักษาแบบแผนพิธีกรรมของตนไว้ ทั้งช่วงเวลา รูปแบบ และผู้ที่เข้าร่วมพิธี พิธีจึงเป็นทั้งเรื่องศรัทธาและเรื่องอัตลักษณ์ของชุมชน
ชื่อของท่านเองก็เปลี่ยนไปตามถิ่น เพ็ญสุภา สุขคตะ (๒๕๖๓) รวบรวมไว้จากงานของ ดร.ประสิทธิ์ ลีปรีชา ดังนี้
| ถิ่น / กลุ่มชน | ชื่อที่เรียก |
|---|---|
| เชียงใหม่ (ตำนาน) | สุวัณณะคำแดง, เจ้าหลวงคำแดง |
| พะเยา | พระญาคำแดง |
| เชียงราย | เจ้าพ่อคำแดง |
| ไทลื้อ เชียงคำ (พะเยา) | เจ้า (พ่อ) พญาคำแดง |
| ไทลื้อ น่าน | เทวดาคำแดง |
| ไทใหญ่ | เจ้าขุนคำแดง |
ผีเจ้านาย: อารักษ์ผู้เป็นใหญ่ในล้านนา
คนเมืองแยกผีหลายจำพวกด้วยคำเฉพาะ ผีที่คุ้มครองเมืองเรียกว่า เสื้อเมือง เสิ้อฯอเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า เสื้อเมือง) หรือ ผีเมือง ผีเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ผีเมือง) ส่วนผีเจ้านายอย่างเจ้าหลวงคำแดง ผู้คนมักเรียกด้วยความเคารพว่า เจ้าป้อ เจั้าพํอฯ (คำเมืองอ่านว่า เจ้าป้อ) คือเจ้าพ่อ พจนานุกรมยกตัวอย่างคำว่า ศาล ศาลฯฯ (คำเมืองอ่านว่า ศาล) ไว้ว่า "ศาลเจ้าพ่อคำแดง"
ในล้านนามีอารักษ์อยู่ทุกดอยทุกเมือง แต่ชื่อเจ้าหลวงคำแดงมักถูกยกให้อยู่เหนือกว่า บทความของ พีรภัทร์ เกียรติภิญโญ ในฐานเศรษฐกิจ (๒๕๖๙) อ้างเอกสารพับสาที่ยกย่องท่านเป็นอารักษ์ที่ยิ่งใหญ่กว่าอารักษ์อื่นของเมืองเชียงใหม่ และผู้เขียนเห็นว่าไม่ควรเรียกท่านว่า "ผี" เพราะตามตำนานท่านไม่ได้ตาย แต่หายเข้าไปในดินแดนวิเศษที่ไม่มีกาลเวลา
| คำล้านนา | อักษรล้านนา | คำเมืองอ่านว่า | ความหมาย (ตามพจนานุกรม) |
|---|---|---|---|
| ผีเจ้านาย | (ดูด้านบน) | ผีเจ้านาย | อารักษ์ที่เคยเป็นบุคคลสำคัญในตำนาน |
| เสื้อเมือง | (ดูด้านบน) | เสื้อเมือง | อารักษ์ที่คุ้มครองดูแลเมือง |
| ผีเสื้อ | (ดูด้านบน) | ผีเสื้อ | อารักษ์ ผีประจำถิ่น |
| เจ้าป้อ | (ดูด้านบน) | เจ้าป้อ | เจ้าพ่อ คำเรียกผีเจ้านาย |
| เตหวะดา | เทวดา | เตหวะดา | เทวดา ชาวสวรรค์ |
| ม้าขี่ | ม้าขี่ | ม้าขี่ | คนทรง คนที่ผีเข้าทรง |
| ลงผี | ล฿งฯผี | ลงผี | เข้าทรง เชิญผีมาสิงในคนเพื่อถามเหตุร้ายดี |
| เลี้ยงผี | ล้ยฯงผี | เลี้ยงผี | สังเวยผี นำอาหารและเครื่องสังเวยไปให้ผี |
คำว่า ม้าขี่ ม้าขี่ (คำเมืองอ่านว่า ม้าขี่) น่าจำเป็นพิเศษ เพราะคนเมืองเปรียบคนทรงเป็น ม้า ม้า ที่ผีขี่มา ฐานเศรษฐกิจเล่าว่าผู้ศรัทธาเชื่อว่าเจ้าหลวงคำแดงลงทรงที่ม้าขี่ และปรากฏในนิมิตของพระสงฆ์ผู้ถือศีล
ดอยหลวงเชียงดาว: สวนดอกไม้ของเจ้าหลวง
ความเชื่อเรื่องเจ้าหลวงคำแดงผูกอยู่กับภูเขาจริงลูกหนึ่ง ชาวบ้านเชียงดาวเชื่อว่าดอยหลวงเป็นที่สถิตของท่าน ฐานเศรษฐกิจ (๒๕๖๙) เล่าว่า ผู้เฒ่าผู้แก่บางคนเคยเห็นลูกไฟดวงใหญ่พาดข้ามระหว่างดอยหลวงเชียงดาวกับเมืองพะเยา ชาวบ้านบอกกล่าวท่านเมื่อมีเรื่องเดือดร้อน และเชื่อว่าดอยหลวงทั้งลูกคือ อุทยานและสวนดอกไม้ของเจ้าหลวง ที่มีพันธุ์ไม้หายากหาที่อื่นไม่ได้ ความเชื่อนี้จึงช่วยให้ผู้คนเกรงใจและรักษาป่าบนดอยไว้
ดอยหลวงยังเป็นต้นน้ำสำคัญ พจนานุกรมอธิบายคำว่า ขุนน้ำ ขุรนาฯ (คำเมืองอ่านว่า ขุนน้ำ) ว่าคือต้นน้ำ แล้วยกตัวอย่างว่า "ขุนน้ำปิง อยู่ที่ดอยถ้วย อ.เชียงดาว" แม่น้ำที่หล่อเลี้ยงเมืองเชียงใหม่จึงเริ่มต้นจากเขตอำเภอเดียวกับที่สถิตของเจ้าหลวง
- ที่ไหน: อำเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ ทางเหนือของตัวเมืองเชียงใหม่
- ลักษณะ: ภูเขาหินปูน มีถ้ำจำนวนมากที่เกิดจากน้ำฝนกัดเซาะ ถ้ำใหญ่ที่สุดคือ ถ้ำเชียงดาว
- ความสำคัญ: องค์การยูเนสโกประกาศให้ดอยเชียงดาวเป็น พื้นที่สงวนชีวมณฑล เมื่อเดือนกันยายน พ.ศ. ๒๕๖๔ เป็นแห่งเดียวในประเทศไทยที่มีพืชพรรณแบบกึ่งอัลไพน์ (ททท., ๒๕๖๔)
ถ้ำเชียงดาวเป็นทั้งแหล่งท่องเที่ยวและเขตวัด แต่งกายสุภาพ พูดเบา ๆ และไม่เก็บก้อนหินหรือต้นไม้กลับบ้าน อ่านมารยาทเพิ่มเติมได้ที่ มารยาทเข้าวัดล้านนา
ลองทบทวนเรื่องที่อ่านมาด้วยแบบทดสอบสั้น ๆ นี้
สรุป
- เจ้าหลวงคำแดง เป็น ผีเจ้านาย ผู้สถิตที่ดอยหลวงเชียงดาว และเป็นอารักษ์ที่คนล้านนายกย่องเป็นใหญ่
- คำ ในชื่อของท่านเป็นคำเมืองที่แปลว่าทองคำ ส่วน ดอยหลวงเจียงดาว คือภูเขาใหญ่แห่งเมืองเชียงดาว
- ตำนานตามป้ายวัดถ้ำเชียงดาวเล่าว่าเจ้าชายจากพะเยาตามกวางคำเข้าถ้ำ กวางคือ นางอินเหลา แล้วทั้งสองอยู่เฝ้าดอยหลวงสืบมา
- ชาวไทยวนและไทลื้อมีตำนานคนละราก แต่ยืมกันจนโครงเรื่องคล้ายกัน (นิตยา วรรณกิตร์, ๒๕๕๔)
- ความเชื่อว่าดอยหลวงคือสวนดอกไม้ของเจ้าหลวง ช่วยให้ผู้คนช่วยกันรักษาป่าบนดอย
ค้นคำเรื่องผีและอารักษ์เพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านคำเมืองเรื่องผีทั้งหมดได้ที่ ผีในคำเมือง และตำนานผีบรรพบุรุษของเมืองเชียงใหม่ที่ ปู่แสะย่าแสะ
แหล่งอ้างอิง
- พจนานุกรมมรดกล้านนา: ผีเจ้านาย · ศาล · ผีเสื้อ · ขุนน้ำ · ม้าขี่
- เพ็ญสุภา สุขคตะ. (๒๕๖๓, ๑๖ ตุลาคม). เจ้าหลวงคำแดง – "ตำนาน" หรือ "เรื่องจริง". มติชนสุดสัปดาห์ (ป้ายตำนานวัดถ้ำเชียงดาว สำนวนไทลื้อบ้านแพด สำนวนเวียงเจ็ดลิน และชื่อเรียกตามถิ่น อ้างจากงานของ ประสิทธิ์ ลีปรีชา)
- นิตยา วรรณกิตร์. (๒๕๕๔). พลวัตของลัทธิพิธีการนับถือเจ้าหลวงคำแดงของกลุ่มไทยวนและไทลื้อในภาคเหนือ (บทคัดย่อวิทยานิพนธ์). ศูนย์คติชนวิทยา คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
- พีรภัทร์ เกียรติภิญโญ. (๒๕๖๙). เจ้าหลวงคำแดง. ฐานเศรษฐกิจ, คอลัมน์ Cat out of the box
- วลัญช์ สุภากร. สวัชโรกร วรรณศร: ศิลปะจากรากเหง้าตำนานการเกิดเมืองล้านนา. กรุงเทพธุรกิจ
- การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย. (๒๕๖๔). Chiang Mai's Doi Chiang Dao declared UNESCO biosphere reserve. TAT News
ฝึกคำจากบทความนี้
ลองเล่นบัตรคำ 28 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น
ค้นหาคำว่า "ผีเจ้านาย" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา
🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 28 คำ จำได้แค่ไหน?
