เวียงหนองหล่ม: ปลาไหลเผือกกับเมืองที่จมหาย

เวียงหนองหล่ม คือหนองน้ำใหญ่ในเขตอำเภอแม่จันและอำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย ที่คนล้านนาเล่าสืบกันมาว่าเคยเป็นเมือง โยนกหนะกอน โยน฿กฯนคอฯร (คำเมืองอ่านว่า โยนกหนะกอน) ราชธานีของเจ้าสิงหนวติกุมาร แต่เมืองทั้งเมืองล่มจมลงเป็นหนองในคืนเดียว หลังชาวเมืองจับ ป๋าเหยี่ยนปอน ปลฯาอยฯยฯรพอฯร (คำเมืองอ่านว่า ป๋าเหยี่ยนปอน) หรือปลาไหลเผือกตัวใหญ่มาแบ่งกันกิน เหลือรอดอยู่เพียงเรือนของแม่หม้ายชราผู้ไม่มีใครแบ่งปลาให้

บทความนี้จะเล่าตำนานเวียงหนองหล่มตามต้นฉบับเก่า เทียบสำนวนที่ต่างกัน ชวนรู้จักคำเมืองที่ซ่อนอยู่ในเรื่อง และพาไปดูหนองหล่มในวันนี้

ป๋าเหยี่ยนปอน: ปลาไหลเผือกในภาษาคนเมือง

คนเมืองเรียกปลาไหลว่า ป๋าเหยี่ยน ปลฯาอยฯยฯร (คำเมืองอ่านว่า ป๋าเหยี่ยน) พจนานุกรมมรดกล้านนาบอกไว้ตรง ๆ ที่คำว่า ปลาไหล ว่า "ภาษาถิ่นเหนือเรียก ป๋าเหยี่ยน" ส่วนปลาไหลสีขาวผิดธรรมดา คือ ป๋าเหยี่ยนปอน ซึ่งพจนานุกรมแปลว่า "ปลาไหลขาว, ปลาไหลเผือก"

ในตำนานเมืองล่มหลายเรื่อง สัตว์สีขาวผิดธรรมดาเป็นจุดเริ่มของเหตุร้าย ตำนานเมืองหนองหานก็มีกระรอกเผือก (ดูกล่อง "อีกสำนวนหนึ่ง" ด้านล่าง) เรื่องเวียงหนองหล่มก็เริ่มต้นจากปลาเผือกตัวหนึ่ง

ไขตำนอง: เมืองที่ล่มในคืนเดียว

นิทานล้านนามักเริ่มเรื่องด้วยการ ไขตำนอง ไขทำนอฯง (คำเมืองอ่านว่า ไขตำนอง) คือกล่าวถึงเรื่องราวที่จะเล่า เรื่องต่อไปนี้เรียบเรียงใหม่ด้วยภาษาของเราเอง ตามโครงเรื่องใน ตำนานสิงหนวติกุมาร ที่กรมศิลปากรแปลจากต้นฉบับอักษรไทยเหนือ และพิมพ์ไว้ในประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๖๑ (พ.ศ. ๒๔๗๙) แต่ใช้ปลาไหลเผือกตามที่คนล้านนาเล่ากันแพร่หลาย ดูสำนวนที่ต่างกันได้ในกล่องถัดไป

แม่หม้ายในคำเมือง ไม่ใช่ "แม่ม่าย" แบบไทยกลาง

หัวใจของตำนานนี้คือหญิงชราที่ถูกมองข้าม คำเมืองเรียกนางว่า แม่หม้าย และพจนานุกรมมรดกล้านนาให้ข้อสังเกตที่น่าสนใจไว้ที่คำว่า หม้าย ห้มฯายฯ (คำเมืองอ่านว่า หม้าย) ว่า ในคำเมือง หม้าย หมายถึงไร้คู่ครองเพราะ อีกฝ่ายเสียชีวิต และยังไม่ได้แต่งงานใหม่ ต่างจากคำว่า ม่าย ในภาษาไทยกลาง ที่ใช้ได้ทั้งกรณีเลิกร้างและกรณีคู่เสียชีวิต

ถ้าเป็นหญิงที่เลิกกับสามีแล้ว คำเมืองมีอีกคำหนึ่งคือ แม่ฮ้าง แม่ร้างฯ (คำเมืองอ่านว่า แม่ฮ้าง) ในต้นฉบับตำนาน หญิงชรากล่าวถึงตัวเองว่าเป็น "แม่ร้างแม่หม้าย" ไม่มีลูกหลาน คำคู่นี้บอกความโดดเดี่ยวของนางได้ครบ ไทยโพสต์และคำเล่าที่บันทึกในระบบแผนที่วัฒนธรรมอธิบายว่า ในสังคมสมัยนั้นหญิงหม้ายถูกมองว่าต่ำต้อยหรือเป็นลางไม่ดี จึงไม่มีใครแบ่งปลาให้ แต่ความที่ถูกมองข้ามนี้เองกลับทำให้นางรอดชีวิต

หนองหล่ม: ชื่อที่บอกว่าแผ่นดินยุบลง

ชื่อ หนองหล่ม อ่านแล้วเห็นภาพเลย คำว่า หนอง หนฯอฯง (คำเมืองอ่านว่า หนอง) คือแอ่งน้ำที่ใหญ่กว่าบวก ส่วน หล่ม ห่฿ลฯม (คำเมืองอ่านว่า หล่ม) พจนานุกรมแปลว่า ที่มีโคลนลึก ที่ลุ่มด้วยโคลน ที่ซึ่งเมื่อเหยียบแล้วยุบลง ในต้นฉบับตำนาน แม่หม้ายเองก็เล่าว่าได้ยินเสียง "ดังสนั่นหวั่นไหวเป็นดั่งเรือนหล่มลงไป"

ส่วน เวียง วยฯง (คำเมืองอ่านว่า เวียง) คือเมือง เมืองขนาดเล็ก หรือกำแพงเมือง ชื่อเวียงหนองหล่มจึงแปลได้ว่า "เมืองที่กลายเป็นหนองโคลน" บางแหล่งเขียนว่า เวียงหนองล่ม ซึ่งก็ตรงกับเรื่องเมืองล่มเช่นกัน

ตำนานยังตั้งชื่อสถานที่อีกแห่งหนึ่งไว้ ผู้คนถามแม่หม้ายว่าปลาตัวนั้นใหญ่เท่าใด นางตอบว่าไม่ได้เห็นตัวปลา เห็นแต่รอยที่ชาวเมืองลากปลามาจนเป็นทางน้ำ ที่แห่งนั้นจึงได้ชื่อว่า แม่น้ำลาก

เวียงหนองหล่มในวันนี้

ระบบแผนที่วัฒนธรรมประเทศไทยระบุว่า หนองน้ำใหญ่ที่ชาวบ้านเรียกว่า หนองหลวง เมืองหนอง เวียงหนอง หรือเวียงหนองหล่ม อยู่ระหว่าง ตำบลโยนก อำเภอเชียงแสน กับ ตำบลจันจว้า อำเภอแม่จัน จังหวัด เจียงฮาย ชยฯงรายฯ (คำเมืองอ่านว่า เจียงฮาย) และเนินเกาะแม่ม่ายในตำนานคือที่ตั้งของ วัดป่าหมากหน่อ ตำบลจันจว้า อำเภอแม่จัน ในปัจจุบัน

ในทางธรรมชาติ บทความของ นพ.รังสฤษฎ์ กาญจนะวณิชย์ ใน The Standard (พ.ศ. ๒๕๖๙) ระบุว่าพื้นที่ชุ่มน้ำเวียงหนองหล่มกว้างกว่า ๑๔,๐๐๐ ไร่ พบพืช ๒๘๖ ชนิด ปลา ๑๔๓ ชนิด และนกมากกว่า ๒๙๐ ชนิด เป็นแหล่งพักนอนของเหยี่ยวทุ่งที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ บทความเดียวกันยังเล่าถึงโครงการขุดลอกเพื่อเก็บน้ำของกรมชลประทาน ซึ่งผู้เขียนตั้งคำถามว่าจะกระทบระบบนิเวศของหนองแห่งนี้

คำเมืองจากตำนาน

ลองอ่านตำนานข้างบนอีกครั้งพร้อมตารางนี้

ตำนานนี้สอนอะไร

ตำนานไม่ได้สรุปคติสอนใจไว้ตรง ๆ ผู้ฟังจึงอ่านบทเรียนจากเรื่องนี้ได้หลายทาง

• อย่ามองข้ามคนที่ไม่มีใคร: ทั้งเมืองลืมแม่หม้ายชรา แต่นางคือคนเดียวที่รอด และตำนานก็บอกเองว่าผู้คนรู้สึกผิดที่เคยประมาทคนเฒ่า แล้วรับนางไปเลี้ยงดู
• สิ่งผิดธรรมดาควรละเว้น: ปลาเผือกตัวใหญ่ผิดธรรมดาเป็นสัญญาณเตือน แต่ชาวเมืองเห็นเป็นเพียงอาหาร ผู้ฟังอาจอ่านเป็นคำเตือนว่าอย่าโลภ และอย่าทำร้ายสิ่งที่ไม่รู้จัก
• ฟังคำเตือน: แม่หม้ายลุกขึ้นหลายครั้ง แต่นึกถึงคำสั่งของชายหนุ่มทุกครั้ง ตำนานไม่ได้บอกว่าชายหนุ่มเป็นใคร ปล่อยให้ผู้ฟังคิดเอง

สรุป

• เวียงหนองหล่ม คือหนองน้ำใหญ่ระหว่างอำเภอเชียงแสนกับอำเภอแม่จัน จังหวัดเชียงราย ที่ตำนานเล่าว่าเคยเป็นเมืองโยนกนคร
• ตำนานเล่าว่าชาวเมืองแบ่งกันกินปลาเผือกตัวใหญ่จากแม่น้ำกก คืนนั้นเกิดเสียงดังสามครั้ง เมืองทั้งเมืองยุบจมเป็นหนอง เหลือเพียงเรือนแม่หม้ายที่ไม่ได้กินปลา
• คำเมืองเรียกปลาไหลเผือกว่า ป๋าเหยี่ยนปอน และ หล่ม แปลว่าที่โคลนลึกที่เหยียบแล้วยุบลง
• แม่หม้าย ในคำเมืองหมายถึงหญิงที่สามีเสียชีวิต ส่วนหญิงที่เลิกกับสามีเรียกว่า แม่ฮ้าง
• สำนวนต่างกันตามแหล่ง: ตำนานสิงหนวติกุมารว่าปลาตะเพียนเผือก พงศาวดารโยนกว่าปลาไหลเผือก ส่วนเรื่องแผ่นดินไหวเป็นเพียงการตีความ

ค้นคำเมืองเรื่องปลาและสัตว์น้ำเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านนิทานล้านนาเรื่องอื่นได้ที่ ดาววีไก่หน้อย และ แมงสี่หูห้าตา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: ป๋าเหยี่ยนปอน · แม่หม้าย · หม้าย · หล่ม · โยนกหนะกอน
• กรมศิลปากร. (๒๔๗๙). "ตำนานสิงหนวติกุมาร" และคำนำ. ใน ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๖๑. พิมพ์แจกในงานฌาปนกิจศพนางชื่น ราชพินิจจัย (ฉบับวิกิซอร์ซ) โครงเรื่องที่บทความนี้เรียบเรียงใหม่ด้วยภาษาของเราเอง
• ระบบสารสนเทศด้านวัฒนธรรมและแผนที่วัฒนธรรมประเทศไทย. (๒๕๖๖). บ่อน้ำทิพย์ (วัดป่าหมากหน่อ, โยนกนคร). ผู้ให้ข้อมูล: รณชัย อิกำเนิด; ผู้บันทึก: มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง
• ไทยโพสต์. (๒๕๖๖, ๙ กันยายน). 3 เส้นทาง GEOPARK เชียงราย ย้อนเวลาหา 'รอยเลื่อน-โยนกนคร'
• โพสต์ทูเดย์. (๒๕๕๗, ๗ พฤษภาคม). พลิกตำนานแผ่นดินไหวล้านนา โบราณถือเป็น 'อาเพศ'
• รังสฤษฎ์ กาญจนะวณิชย์. (๒๕๖๙, ๑๒ พฤษภาคม). บทเรียนเวียงหนองหล่ม: เมื่อการพัฒนาเห็นเพียงมิติเดียว. The Standard