มารยาทเข้าวัดล้านนา: ควรทำ ไม่ควรทำ และคำเมืองในวัด

มารยาทเข้าวัดล้านนา เป็นเรื่องแรกที่นักท่องเที่ยวควรรู้ก่อนไปเชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง หรือน่าน เพราะ วัด วัดฯ (คำเมืองอ่านว่า วัด) ทางเหนือเป็นทั้งศาสนสถานที่ยังมีคนใช้ทำบุญทุกวัน และเป็นมรดกศิลปะล้านนาที่งดงามที่สุดแห่งหนึ่ง บทความนี้รวบรวมข้อควรทำและไม่ควรทำ พร้อมคำเมืองที่จะได้ยินในวัด เพื่อให้ไปเที่ยวได้อย่างสบายใจ และให้เกียรติคนในท้องถิ่น

คำเมืองเรียกส่วนต่าง ๆ ของวัด

พอเดินผ่าน โขง โข฿งฯ (คำเมืองอ่านว่า โขง) หรือซุ้มประตูวัดเข้าไป ก็จะถึง ข่วงวัด ข่วฯงวัดฯ (คำเมืองอ่านว่า ข่วงวัด) คือลานวัด อาคารที่นักท่องเที่ยวเข้าไปไหว้พระมากที่สุดคือ วิหาร ส่วนเจดีย์นั้นคนเมืองเรียกสั้น ๆ ว่า ธาตุ พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า "ธาตุดอยสุ๋เต้พ" คือพระบรมธาตุดอยสุเทพ

เรื่องตุงมีเล่าไว้ละเอียดใน ตุงล้านนา ส่วนคัมภีร์ใบลานที่เก็บไว้ในหอธรรมอ่านต่อได้ใน ปั๊บสา

แต่งกายและถอดเกิบก่อนขึ้นวิหาร

การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.) แนะนำให้แต่งกายสุภาพเมื่อเข้าวัด ผู้ชายสวมเสื้อมีแขนและกางเกงขายาวหรือกางเกงที่ยาวคลุมเข่า ผู้หญิงสวมเสื้อมีแขน ไม่ใช่สายเดี่ยว และกระโปรงยาวเลยเข่า ถ้าใส่เสื้อแขนกุดมา หยิบผ้ามาคลุมไหล่ได้ คนเมืองเรียกผ้าคลุมไหล่ว่า ผ้าตุ๊ม ผ้าทุ้ม (คำเมืองอ่านว่า ผ้าตุ๊ม)

ชุดพื้นเมืองล้านนาก็เหมาะกับการไปวัด ผู้หญิงนุ่ง สิ้น สิ้นฯ (คำเมืองอ่านว่า สิ้น) คือผ้าซิ่น ผู้ชายนุ่ง เตี่ยว ต่ยฯว (คำเมืองอ่านว่า เตี่ยว) คือกางเกง อ่านต่อได้ใน ซิ่นตีนจก และควรถอด กุ๋บ กุบ (คำเมืองอ่านว่า กุ๋บ) คือหมวก กับแว่นกันแดดออกก่อนเข้าวิหาร

ทุกวัดจะมีที่วางรองเท้าไว้หน้าอาคาร ททท. ระบุว่าคนที่เข้าวัดต้องเดินเท้าเปล่า คำเมืองเรียกรองเท้าว่า เกิบ เกิปฯ (คำเมืองอ่านว่า เกิบ) การถอดรองเท้าก็คือ ถอด ถอฯด เกิบ ส่วนการสวมรองเท้ากลับคือ สุ๋บเกิบ สุบเกิปฯ (คำเมืองอ่านว่า สุ๋บเกิบ)

ตรงประตูวิหารมีธรณีประตู คำเมืองเรียกว่า ต้อดปะตู๋ ทอฯดระฯบตู (คำเมืองอ่านว่า ต้อดปะตู๋) คนไทยหลายถิ่นถือว่าไม่ควรเหยียบธรณีประตู เพราะเชื่อว่ามี แม่ปะตู๋ แม่ระฯบตู (คำเมืองอ่านว่า แม่ปะตู๋) หรือแม่ธรณีประตูดูแลอยู่ จึงนิยม ข้าม ข้ามฯ ไปแทน พจนานุกรมเองก็ยกตัวอย่างคำว่าข้ามว่า "ข้ามธรณีประตู"

ในวิหาร: นั่งอย่างไร หันเท้าทางไหน

เมื่อเข้าไปในวิหาร ให้นั่งพับขา คนเมืองเรียกว่า นั่งป้อหละแหม้ นั่งฯปํอฯหลฯะแห้มฯ (คำเมืองอ่านว่า นั่งป้อหละแหม้) คือนั่งพับเพียบ หัน ตี๋น ตีนฯ (คำเมืองอ่านว่า ตี๋น) หรือเท้าออกไปด้านหลัง อย่าชี้เท้าไปทางพระพุทธรูปหรือพระสงฆ์ ททท. ยังแนะนำว่าอย่าหันหลังให้พระพุทธรูป อย่าวางตัวให้สูงกว่าพระพุทธรูป และเวลาเดินรอบสิ่งศักดิ์สิทธิ์ให้เดินเวียนขวา คือให้สิ่งนั้นอยู่ทางขวามือ

การไหว้พระ คำเมืองใช้ ไหว้ ไห้วฯ (คำเมืองอ่านว่า ไหว้) เหมือนภาษาไทยกลาง และยังมีคำว่า สานสา สานฯสา (คำเมืองอ่านว่า สานสา) แปลว่า ประนมมือไหว้

ในวิหารควรพูดเบา ๆ คำเมืองมีคำสอนสั้น ๆ ว่า "อู้ ก้อยๆ" ค่อฯยฯๆฯ (คำเมืองอ่านว่า ก้อยๆ) คือพูดค่อย ๆ หรือจะเตือนกันตรง ๆ ก็ว่า จะไปอู้ดัง จะไพอู้ดังฯ (คำเมืองอ่านว่า จะไปอู้ดัง) แปลว่า อย่าพูดเสียงดัง (คำว่า จะไป ในคำเมืองแปลว่า อย่า ดู จะไปแปลว่าอย่า)

ตุ๊เจ้า พะ และข้อควรรู้สำหรับผู้หญิง

คนเมืองเรียกพระภิกษุว่า ตุ๊เจ้า ทุเจั้า (คำเมืองอ่านว่า ตุ๊เจ้า) หรือสั้น ๆ ว่า ตุ๊ ทุ ส่วนสามเณรเรียกว่า พะ ระฯพ (พจนานุกรมเขียน พระ อ่านว่า พะ) และนับพระสงฆ์หรือพระพุทธรูปเป็น ต๋น ต฿นฯ (คำเมืองอ่านว่า ต๋น) เช่น "เณร ๕ ต๋น"

พระเถระที่ชาวบ้านเคารพเป็นพิเศษได้รับยกย่องว่า ครูบา ระฯคูบาฯ (คำเมืองอ่านว่า ครูบา) พจนานุกรมบอกว่าเป็นคำที่ใช้เฉพาะในวัฒนธรรมล้านนา ดังเช่น ครูบาศรีวิชัย ส่วนสตรีที่นุ่งขาวห่มขาวถือศีล ๘ อยู่ในวัด เรียกว่า แม่ชี แม่ชี หรือแม่ขาว

ตอนเช้าตรู่จะเห็นชาวบ้าน ใส่บาตร ไส่บาฯระฯต (คำเมืองอ่านว่า ใส่บาตร) ก่อนใส่มักยกของขึ้นจบเหนือศีรษะ คำเมืองเรียกว่า เจ๋าะใส่หัว โจอฯะไส่ห฿วฯ (คำเมืองอ่านว่า เจ๋าะใส่หัว) นักท่องเที่ยวที่อยากร่วมใส่บาตรควรถอดรองเท้า แต่งกายสุภาพ และยืนหรือนั่งอย่างสงบ

ล้านนายังมีประเพณี ใส่บาตรเป็งปุ๊ด ไส่บาฯระฯตเพ็งฯพุธ์ (คำเมืองอ่านว่า ใส่บาตรเป็งปุ๊ด) คือการตักบาตรก่อนรุ่งสางในคืน เปงปุ๊ด เพงฯพุธ์ (คำเมืองอ่านว่า เปงปุ๊ด) วันเพ็ญที่ตรงกับวันพุธ พจนานุกรมอธิบายว่าชาวล้านนาเชื่อกันว่าพระอุปคุตจะออกจากสมาบัติมารับบิณฑบาตในเช้ามืดวันนั้น

ทำไมบางวิหารห้ามผู้หญิงขึ้น

นักท่องเที่ยวหลายคนแปลกใจเมื่อเห็นป้าย "สุภาพสตรีห้ามเข้า" ในวัดทางเหนือ ข้อห้ามนี้มีเฉพาะบางจุด ไม่ใช่ทุกวัด และในวัดเดียวกัน ผู้หญิงยังเข้าไหว้พระได้ทุกส่วนที่เหลือ ตัวอย่างที่รู้จักกันดี ได้แก่

• วิหารอินทขีล ศาลเสาหลักเมืองเชียงใหม่ ในวัดเจดีย์หลวง ผู้หญิงห้ามขึ้นวิหาร สักการะได้เฉพาะด้านนอก (ธนพร เรือนคำ และประทีป พืชทองหลาง, ๒๕๖๗) ดูเพิ่มใน ใส่ขันดอก
• มณฑปพระพุทธบาท วัดพระธาตุลำปางหลวง จุดที่ชมเงาพระธาตุกลับหัว วัดเปิดให้เฉพาะผู้ชาย ส่วนผู้หญิงชมเงาพระธาตุได้ในวิหารพระพุทธ (MGR Online, ๒๕๕๒)
• อุโบสถเงิน วัดศรีสุพรรณ เชียงใหม่ มีป้ายหน้าบันไดเขียนว่า "สุภาพสตรี ห้ามเข้า / MAN ONLY"

เหตุผลของข้อห้ามมีผู้อธิบายไว้หลายทาง เชียงใหม่นิวส์ (๒๕๖๔) สรุปจากข้อเขียนของ อ.เพ็ญสุภา สุขคตะ ใจอินทร์ ไว้ว่า

1. พระวินัย พระภิกษุถูกเนื้อต้องตัวสตรีไม่ได้ อุโบสถซึ่งเป็นที่ทำสังฆกรรมจึงมักกั้นเขตไว้
2. ของศักดิ์สิทธิ์ใต้ฐาน ตำนานหลายฉบับเล่าว่าพระธาตุสำคัญทางเหนือฝังไว้ใต้ดิน และมีการฝังยันต์คุ้มครองไว้ เชื่อกันว่าระดูของผู้หญิงทำให้อาคมเสื่อม
3. เสาอินทขีล มีของบูชาฝังไว้ใต้เสาจำนวนมาก การให้สตรีที่มีประจำเดือนเข้าไปจึงถือว่าเป็นการลบหลู่

บทความเดียวกันย้ำว่าทั้งหมดนี้ "เป็นเพียงข้อสันนิษฐาน" ที่ผสมทั้งพุทธศาสนาและความเชื่อเรื่องไสยศาสตร์ จนกลายเป็นธรรมเนียมของล้านนา คนเมืองเรียกธรรมเนียมที่ยึดถือกันมาว่า ฮีต รีตฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮีต) ผู้มาเยือนไม่จำเป็นต้องเห็นด้วยทุกข้อ แต่ควรทำตามป้ายของวัด เพราะเป็นพื้นที่ของชุมชน

ร่วมทำบุญอย่างให้เกียรติ

ถ้าอยากร่วมทำบุญ คำเมืองใช้คำว่า ตาน ทาฯนฯ (คำเมืองอ่านว่า ตาน) แปลว่า ทาน การให้ การร่วมทำบุญกับคนอื่นเรียกว่า ฮอมตาน รอฯมทาฯนฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮอมตาน) ส่วนตัวคำว่า บุญ บุญ ก็ใช้เหมือนภาษาไทยกลาง คนที่ขยันไปวัดทำบุญ คนเมืองชมว่า เข้าวัดเข้าวา เขั้าวัดฯเขั้าวาฯ (คำเมืองอ่านว่า เข้าวัดเข้าวา)

ที่เชียงใหม่ยังมีประเพณี ใส่ขันดอก ที่ทุกคนร่วมได้ และงานบุญใหญ่อย่าง ตานก๋วยสลาก กับ ปอยหลวง ส่วนเจดีย์ทรายและไม้ค้ำโพธิ์อ่านต่อได้ใน วันพญาวัน

เมื่อพระสงฆ์ให้พรจบ คนเมืองจะกล่าวรับพร้อมกันว่า สาตุ๊ สาทุ (คำเมืองอ่านว่า สาตุ๊) คือ สาธุ แปลว่า ดีแล้ว ชอบแล้ว ใครทำผิดพลาดไปโดยไม่ตั้งใจ ก็กล่าว ขอสูมา ขํอฯสูมา (คำเมืองอ่านว่า ขอสูมา) แปลว่า ขอโทษ ขอขมา

สรุปควรทำ ไม่ควรทำ

สรุป

• คำเมืองเรียกเจดีย์ว่า ธาตุ หอไตรว่า หอธรรม พระภิกษุว่า ตุ๊เจ้า และสามเณรว่า พะ
• แต่งกายคลุมไหล่และเข่า ถอดเกิบและหมวกก่อนขึ้นวิหาร ไม่เหยียบธรณีประตู
• นั่งพับเพียบ หันเท้าออกจากพระพุทธรูป พูดเบา ๆ ตามคำว่า อู้ก้อยๆ
• บางจุด เช่น วิหารอินทขีลและอุโบสถวัดศรีสุพรรณ ห้ามผู้หญิงขึ้นตามฮีตล้านนา ควรทำตามป้ายของวัด
• ร่วมทำบุญได้ด้วย ตาน และ ฮอมตาน แล้วกล่าวรับพรว่า สาตุ๊

ค้นคำเมืองเรื่องวัดเพิ่มเติมได้ใน วัด และอ่านต่อเรื่องประเพณีบูชาเสาหลักเมืองเชียงใหม่ได้ใน ใส่ขันดอก

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: วัด · ธาตุ · ธาตุปีเกิด · ตุ๊เจ้า · สาตุ๊
• Tourism Authority of Thailand. (๒๕๖๑, ๒๙ สิงหาคม). Observing temple and sacred site etiquette while in Thailand. TAT Newsroom
• ธนพร เรือนคำ และประทีป พืชทองหลาง. (๒๕๖๗). วัดเจดีย์หลวง: สัปปายะอารามเพื่อการท่องเที่ยวเชิงพุทธศาสนาในจังหวัดเชียงใหม่. วารสารเมธีวิจัย ๑(๑)
• MGR Online. (๒๕๕๒, ๔ พฤษภาคม). แอ่ววัดล้านนา เอาธรรมนำหน้า
• เชียงใหม่นิวส์. (๒๕๖๔, ๘ ธันวาคม). ไขข้อสงสัย เสาหลักเมืองเชียงใหม่ ทำไมห้ามผู้หญิงเข้า? (อ้างข้อเขียนของ อ.เพ็ญสุภา สุขคตะ ใจอินทร์ ใน มติชนสุดสัปดาห์)