มรดกล้านนา

🌐 Read in English

ภาพจิตรกรรมฝาผนังวัดภูมินทร์ จังหวัดน่าน เจ้านายทรงม้ากางฉัตรสีแดง มีผู้ติดตามหลายคนเดินล้อมอยู่ข้างหลัง

ภาพ: Index Librorum Permissorum / Wikimedia Commons (CC0)

คำเมืองเข้าใจผิด คำเรียกคน: บ่าว ไพ่ ม่าน ไต คู

ชุด คำเมืองเข้าใจผิด ตอนนี้ว่าด้วย คำเรียกคน บางคำหน้าตาเหมือนภาษาไทยกลางทุกตัวอักษร แต่คนเมืองหมายถึงคนละเรื่อง เริ่มจาก บ่าว บ่าฯวฯ (คำเมืองอ่านว่า บ่าว) ซึ่งคนกรุงเทพฯ นึกถึงคนรับใช้ แต่พจนานุกรมให้ความหมายว่า "ชายโสด หนุ่มที่ยังไม่ได้แต่งงาน"

บทเรียนนี้รวมคำเรียกคน ๑๒ คำ ได้แก่ บ่าว ไพ่ ม่าน ไต คู ตุ๊ อ้าย ข้า สู หม้าย ผี และซับ ทุกความหมายมาจาก พจนานุกรมมรดกล้านนา และท้ายบทมีเกมจับคู่ให้ลองเดาว่าคำไหนคือคนไหน

บ่าฯวฯ
บ่าว
น.ชายโสด,หนุ่มที่ยังไม่ได้แต่งงาน,เรียกผู้ชายที่เข้าสมรสว่า "เจ้าบ่าว"
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →
ℹ️ ข้อมูล
อ่านก่อน: ไม่มีใครผิด
หลายคำในบทนี้ยังมีความหมายแบบภาคกลางอยู่ด้วยในพจนานุกรมเดียวกัน เช่น ข้า ที่แปลว่า คนรับใช้ ก็ยังอยู่ บทนี้ไม่ได้บอกว่าความหมายแบบภาคกลางผิด แต่ชวนให้รู้ว่าเมื่อได้ยินจากปากคนเมือง คำเหล่านี้มักหมายถึงอีกคนหนึ่ง

บ่าว ไพ่ คู ตุ๊: คนในบ้าน ในเมือง และในวัด

คำ อักษรล้านนา คนภาคกลางเข้าใจว่า พจนานุกรมให้ความหมายว่า
บ่าว บ่าฯวฯ คนรับใช้ (บ่าวไพร่) ชายโสด หนุ่มที่ยังไม่ได้แต่งงาน
ไพ่ ไระฯพ่ ไพ่ที่เล่นกัน พลเมือง ชาวเมือง ราษฎร
คู ระฯคู คูน้ำ คูเมือง ครู ผู้สั่งสอนวิชา
ตุ๊ ทุ (หลายคนไม่คุ้นเลย) พระภิกษุ

บ่าว ในคำเมืองคือหนุ่มโสด พจนานุกรมหมายเหตุไว้ด้วยว่า ผู้ชายที่เข้าสมรสเรียกว่า เจ้าบ่าว และมีคำว่า ลูกบ่าว ลูกบ่าฯวฯ (คำเมืองอ่านว่า ลูกบ่าว) ซึ่งแปลตรง ๆ ว่า บุตรชาย ไม่ใช่ลูกของคนรับใช้

ไพ่ ไระฯพ่ (คำเมืองอ่านว่า ไพ่) เขียนตรงกับคำว่า ไพร่ ในภาษากลาง แปลว่า พลเมือง ชาวเมือง ราษฎร ส่วน ไพ่ฝ้า ไระฯพ่ฟ้า (คำเมืองอ่านว่า ไพ่ฝ้า) คือ ไพร่ฟ้า ประชาชน พลเมือง ไม่เกี่ยวกับไพ่ในวงไพ่เลย

คู ระฯคู (คำเมืองอ่านว่า คู) คือ ครู ที่เสียง ร ในคำควบกล้ำหายไปตามหลักเสียงของคำเมือง (อ่านต่อที่ กฎเสียงคำเมือง) ในล้านนาแบ่งครูเป็น ๕ ประเภท

ครู ๕ ประเภทตามพจนานุกรม
  • ครูเก๊า ระฯคูเคั้าฯ คือครูคนแรกหรือครูรุ่นแรกที่คิดค้นสร้างสรรค์ศิลปวิทยาขึ้นมา
  • ครูเถ้า ระฯคูเถั้า คือครูเฒ่า ครูผู้อาวุโสที่คอยชี้ถูกชี้ผิด
  • ครูปลาย ระฯคูปลฯายฯ คือครูรุ่นปัจจุบัน ที่นำความรู้จากครูในอดีตมาถ่ายทอดต่อ (พจนานุกรมเขียนว่า คูป๋าย)
  • ครูตาย ระฯคูตายฯ คือครูผู้ล่วงลับ ที่เชื่อว่าวิญญาณยังคอยปกป้องศิษย์
  • ครูยัง ระฯคูยังฯ คือครูที่ยังมีชีวิตอยู่ในปัจจุบัน

ตุ๊ ทุ (คำเมืองอ่านว่า ตุ๊) แปลว่า พระภิกษุ และมีคำเรียกให้เกียรติว่า ตุ๊เจ้า ทุเจั้า (คำเมืองอ่านว่า ตุ๊เจ้า) พจนานุกรมบอกว่าใช้เรียกพระภิกษุไม่ว่าจะมีอายุหรือพรรษามากน้อยเท่าไร อ่านคำเรียกพระต่อได้ที่ คำเรียกญาติคำเมือง

ม่าน และ ไต: ชื่อของเพื่อนบ้าน

บทนี้พูดถึงชื่อของผู้คน จึงเริ่มจากชื่อที่เจ้าของชื่อใช้เรียกตัวเองก่อน

ไต ไท (คำเมืองอ่านว่า ไต) คือชื่อที่ชาวไทใหญ่ใช้เรียกตัวเอง พจนานุกรมบันทึกว่าคนไทยและคนลาวเรียกชนกลุ่มนี้ว่า "เงี้ยว" แต่คนไทใหญ่เองเรียกตัวเองว่า "ไต" และพบอยู่ในเชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน และเพชรบูรณ์ พจนานุกรมยังบอกว่ารากเหง้าทางวัฒนธรรม เช่น การพูด คล้ายคนไทยในล้านนา

คนกรุงเทพฯ ได้ยินคำว่า ไต แล้วอาจนึกถึงไตในร่างกาย ซึ่งก็มีในพจนานุกรมเช่นกัน แต่เป็นอีกคำหนึ่ง คือ ไต๋ ไต (คำเมืองอ่านว่า ไต) อวัยวะภายในที่ฟอกเลือด ซึ่งพจนานุกรมบอกว่า บ่าแกว ก็ว่า

ไท
ไต
น. ไทใหญ่ - คนไทยและคนลาวเรียกชนกลุ่มนี้ว่า "เงี้ยว" คนไทใหญ่เองเรียกตัวเองว่า "ไต" ตั้งบ้านเรือนอยู่ในประเทศไทย พม่า ลาว และประเทศจีนตอนใต้ ในประเทศไทยพบชาวไทใหญ่อยู่ในจังหวัดเชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน และเพชรบูรณ์ เป็นกลุ่มชนชาติที่มีรากเหง้าทางวัฒนธรรม เช่นการพูด ฯลฯ คล้ายคนไทยในล้านนา
ดูในพจนานุกรมมรดกล้านนา →

ม่าน ม่านฯ (คำเมืองอ่านว่า ม่าน) พจนานุกรมให้ความหมายสั้น ๆ ว่า "ชนชาติพม่า" คนไม่คุ้นอาจนึกถึงผ้าม่านหน้าต่าง ปัจจุบันชื่อทางการของประเทศคือเมียนมา ส่วนคำว่า ม่าน อยู่ในชื่อและคำเก่าของล้านนาที่เล่าเรื่องยุคนั้น เช่น ฟื้นม่าน ซึ่งอ่านเรื่องเต็มได้ที่ ล้านนาสมัยพม่าปกครอง และ พระเจ้ากาวิละ

💡 เกร็ดความรู้
ไตและเพื่อนร่วมตระกูลไท
อยากรู้ว่าไทใหญ่ ไทลื้อ ไทขึน และไทยวน เรียกตัวเองว่าอะไร อ่านต่อได้ที่ คนไต

ผี: ไม่ได้มีความหมายเดียว

ผี ผี (คำเมืองอ่านว่า ผี) ในพจนานุกรมมีสามความหมาย ความหมายแรกอธิบายว่าเป็น "สิ่งที่เป็นสภาพลึกลับ มองไม่เห็นตัว แต่อาจปรากฏเหมือนมีตัวตน ทรงอำนาจที่จะบันดาลคุณและโทษ" ความหมายที่สองคือ ศพ หรือคนตาย และที่สามใช้เรียกคนที่ความประพฤติไม่ดี เช่น ผีพนัน

ความหมายที่สองทำให้เกิดคำอย่าง ผีต๋าย ผีตายฯ (คำเมืองอ่านว่า ผีตาย) ที่แปลว่า ศพ คือร่างของคนที่ตายแล้ว

⚠️ ข้อควรระวัง
เรื่องผี ควรเคารพ
เรื่องผีเป็นความเชื่อที่หลายครอบครัวในล้านนายังให้ความเคารพ บทนี้เล่าเฉพาะความหมายของคำตามพจนานุกรม ส่วนคำเรื่องผีปู่ย่าและผีเสื้อบ้านอ่านต่อที่ ผีในคำเมือง

อ้าย ข้า สู: ใครพูดกับใคร

คำสามคำนี้เป็นทั้งคำเรียกคนและคำแทนตัว ความหมายขึ้นกับว่าใครพูดกับใคร

คำ อักษรล้านนา คนภาคกลางเข้าใจว่า พจนานุกรมให้ความหมายว่า
อ้าย อ้ายฯ ฟังคล้าย ไอ้ (คำนำหน้าชื่อชาย) พี่ชายคนโต (คู่กับ เอื้อย) คำเรียกชายที่อายุมากกว่า และชายใช้แทนตัวเองกับผู้ที่อายุน้อยกว่า
ข้า ข้า ข้าทาส คำแทนตัวในละครย้อนยุค ข้าทาส บ่าวไพร่ และคำแทนตัวฉัน ใช้กับชายวัยใกล้เคียงหรือเพื่อนสนิท
สู สู สู้ ต่อสู้ ท่าน พวกท่าน

อ้าย อ้ายฯ (คำเมืองอ่านว่า อ้าย) คือพี่ชายคนโต หรือผู้ชายที่อายุมากกว่า เป็นคำเรียกตามปกติในครอบครัวและในชุมชน ส่วน ข้า ข้า (คำเมืองอ่านว่า ข้า) มีทั้งความหมาย คนรับใช้ และ คำแทนตัวว่า ฉัน พจนานุกรมยกตัวอย่างว่า ถามว่า "หนังสือเหล้มนี้ของไผ" ตอบว่า "ของข้า" คือของฉัน

พจนานุกรมหมายเหตุว่า ปัจจุบันผู้ชายนิยมใช้ ผม และ ครับ ตามภาษากลาง ส่วนผู้หญิงยังใช้ ข้าเจ้า ข้าเจั้า แทนตัว และตอบรับว่า เจ้า

สู สู (คำเมืองอ่านว่า สู) แปลว่า ท่าน หรือ พวกท่าน ถ้าฟังเป็น สู้ ก็จะนึกถึงการต่อสู้ ทั้งที่คนเมืองกำลังเรียกผู้ฟังอยู่ อ่านเรื่องคำเรียกขานและคำแทนตัวทั้งหมดได้ที่ คำเรียกญาติคำเมือง

หม้าย และ ซับ: คนไร้คู่ กับของมีค่า

หม้าย ห้มฯายฯ (คำเมืองอ่านว่า หม้าย) พจนานุกรมระบุเองว่าต่างจากภาษาไทยกลาง ในคำเมือง หม้ายหมายถึง คนที่คู่ครองเสียชีวิตแล้วและยังไม่ได้แต่งงานใหม่ ผู้ชายเรียก ป้อหม้าย พํอฯห้มฯายฯ ผู้หญิงเรียก แม่หม้าย แม่ห้มฯายฯ ส่วนภาษากลางคำว่า ม่าย ครอบคลุมทั้งกรณีเลิกร้างและกรณีคู่ครองเสียชีวิต

ถ้าเป็นคนที่เลิกกับคู่ครอง คำเมืองมีอีกคำ คือ ป้อฮ้าง พํอฯร้างฯ (ชาย) และ แม่ฮ้าง (หญิง) จึงแยกสองกรณีได้ชัดกว่า

ซับ ซัปฯ (คำเมืองอ่านว่า ซับ) ไม่ใช่คน แต่ถูกรวมไว้ในบทนี้เพราะเป็นกับดักเช่นกัน คนกลางนึกถึงการซับน้ำ แต่พจนานุกรมแปลว่า ทรัพย์ เงินตรา ของมีค่า สมบัติพัสถาน

💡 เกร็ดความรู้
จำง่าย ๆ
บ่าว = หนุ่มโสด · ไพ่ = ชาวเมือง · คู = ครู · ตุ๊ = พระ · ม่าน = พม่า · ไต = ไทใหญ่ · อ้าย = พี่ชาย · สู = ท่าน · หม้าย = คู่ครองเสียชีวิต

เล่นเกม: จับคู่คำกับคน

กดเลือกการ์ดที่ตรงกับคำเมืองที่เห็น ถ้าตอบผิด เกมจะบอกด้วยว่าคนภาคกลางมักเข้าใจคำนั้นว่าอย่างไร

สรุป

  • บ่าว คือหนุ่มโสด ไพ่ คือชาวเมือง คู คือครู ตุ๊ คือพระภิกษุ
  • ไต คือชื่อที่ชาวไทใหญ่เรียกตัวเอง ส่วน ม่าน คือคำเรียกชาวพม่าในพจนานุกรมล้านนา
  • ผี มีสามความหมาย รวมถึงศพ และเรื่องความเชื่อควรเล่าด้วยความเคารพ
  • อ้าย ข้า สู เปลี่ยนความหมายตามว่าใครพูดกับใคร
  • หม้าย คือคู่ครองเสียชีวิต ส่วนเลิกกัน คำเมืองเรียก ฮ้าง

ค้นคำอื่น ๆ ต่อได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านคำเข้าใจผิดหมวดอื่นได้ที่ คำเมืองเข้าใจผิดคำสุภาพ และ รวมทุกคำในชุดเดียว

แหล่งอ้างอิง

ฝึกคำจากบทความนี้

ลองเล่นบัตรคำ 26 คำจากบทความนี้ จำคำล้านนาให้แม่นขึ้น

ค้นหาคำว่า "บ่าว" ในพจนานุกรมมรดกล้านนา

🎯 ทดสอบคำในบทความนี้ทายคำล้านนาจากบทความ 26 คำ จำได้แค่ไหน?

📝 ลองเขียนคำเมืองบนกระดาน แล้วแชร์ให้เพื่อน →

บทความที่เกี่ยวข้อง

มือรินน้ำอบลงในขันแก้วที่ลอยกลีบดาวเรือง มีพระพุทธรูปอยู่ด้านหลัง เตรียมไว้ใช้ในวันปี๋ใหม่

คำเรียกญาติคำเมือง: ป้อ แม่ ปี้ อ้าย อุ๊ย และคำแทนตัว

14 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

เรียนคำเรียกญาติในคำเมืองตามพจนานุกรม ตั้งแต่ป้ออุ๊ย แม่อุ๊ย ถึงหลีด หลี้ คำแทนตัวที่สุภาพ เช่น ข้าเจ้า และคำที่ต้องระวังอย่าง คิง ฮา ป้อเล…

พระภิกษุหนุ่มหลายรูปนั่งและยืนอยู่ที่หอระฆังหน้าวิหารวัดพระสิงห์ เชียงใหม่

สรรพนามคำเมือง: ข้า เปิ้น ตั๋ว สู เฮา และใครใช้กับใคร

21 พฤศจิกายน 2569 เรียนภาษาล้านนา

เรียนสรรพนามคำเมืองจากพจนานุกรม ข้า ข้าเจ้า เปิ้น ตั๋ว สู เฮา คิง ฮา ว่าใครใช้กับใคร พร้อมเครื่องมือเลือกคำแทนตัวเอง และบอกตรง ๆ ว่าตรงไหนพ…

หญิงสูงอายุผมสีเทาสวมเสื้อขาวยกมือไหว้อยู่หน้าบันไดวัด มีรองเท้าถอดวางเรียงไว้บนขั้นบันได

ทักทายแบบคนเมือง: สวัสดีเจ้า ไปตางใดมา และการไหว้

16 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

ทักทายแบบคนเมืองสำหรับคนมาเที่ยวเชียงใหม่ สวัสดีเจ้า ไปตางใดมา กิ๋นเข้าแล้วกา ยินดีจ้าดนัก สูมาเต๊อะ เรียกคนตามวัย และไหว้อย่างไรให้ถูกกาลเ…

ทิวเขาดอยปุยซ้อนกันเป็นชั้นในหมอกบาง ด้านหน้าเป็นป่าเขียวและกอกล้วย ในอุทยานแห่งชาติดอยสุเทพ-ปุย เชียงใหม่

สาวเชียงใหม่: เรียนคำเมืองจากเพลงของจรัล มโนเพ็ชร

13 ตุลาคม 2569 เรียนภาษาล้านนา

เรียนคำเมืองจากเพลงสาวเชียงใหม่ของจรัล มโนเพ็ชร รู้จักคำว่า ข้าเจ้า ปู๋สะลี ตั๋วดี หายแส็บหายสอย ชื่อเมืองเจียงฮาย หละปูน แป้ และสัมผัสที่ร…

↑

↑ ↓ เลือก · Enter เปิด · Esc ปิด