เพลงเอเดลไวส์ (Edelweiss): ดอกไม้ขาวเล็ก ๆ เล่าเป็นคำเมือง

เอเดลไวส์ (Edelweiss) เป็นเพลงที่หลายคนเข้าใจว่าเป็นเพลงพื้นบ้านออสเตรีย บางคนถึงกับคิดว่าเป็นเพลงชาติ ความจริงคือเพลงนี้แต่งขึ้นสำหรับละครเพลงบรอดเวย์เรื่อง The Sound of Music เมื่อปี ๒๕๐๒ (ค.ศ. ๑๙๕๙) บทความนี้จะเล่าที่มาของเพลงพร้อมแหล่งอ้างอิง แล้วชวนเรียนคำเมืองจากความคิดในเพลง คือการทักทายดอกไม้ขาวเล็ก ๆ ดอกหนึ่ง

คำว่า ดอก ดอฯก ในพจนานุกรมหมายถึงส่วนประกอบของพืชที่เกี่ยวกับการสืบพันธุ์ เรียกเต็ม ๆ ว่า ดอกไม้ ดอฯกไม้ และถ้าดอกไม้เริ่มคลี่ออกก็คือ บาน บาฯนฯ

บทความนี้อยู่ในชุด เพลงโลก อู้คำเมือง ภายใน เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม เพลงนี้ยังมีลิขสิทธิ์ เราจึงไม่แปลทีละบรรทัด ยกเนื้อร้องมาเพียงสองวรรคสั้น ๆ พร้อมที่มา แล้วถ่ายทอด ความคิด ของเพลงเป็นคำเมืองด้วยถ้อยคำของเราเอง

เอเดลไวส์ มาจากไหน

เพลงนี้ Richard Rodgers แต่งทำนอง ส่วน Oscar Hammerstein II แต่งเนื้อร้องภาษาอังกฤษ เว็บไซต์ทางการของ Rodgers & Hammerstein เล่าว่าเพลงนี้ไม่ได้อยู่ในชุดเพลงของละครตอนเริ่มแสดงรอบทดลองก่อนขึ้นบรอดเวย์ ทีมงานเห็นที่เมืองบอสตันว่าตัวละครกัปตันฟอน แทรปป์ ต้องมีเพลงของตัวเอง Hammerstein จึงเขียนเนื้อร้องที่บอสตันให้เข้ากับทำนองที่ Rodgers แต่งไว้แล้ว ซึ่งเว็บไซต์นั้นบอกว่าเป็น "หนึ่งในไม่กี่ครั้ง" ที่ทำนองมาก่อนเนื้อ

เพลงนี้เป็น เพลงสุดท้าย ที่สองคนนี้แต่งด้วยกัน ทั้งเว็บไซต์ Rodgers & Hammerstein และ Rick Steves ระบุตรงกัน Hammerstein เสียชีวิตเมื่อเดือนสิงหาคม ๒๕๐๓ (ค.ศ. ๑๙๖๐) ประมาณเก้าเดือนหลังละครเปิดแสดง ตามที่วิกิพีเดียสรุปจากหนังสือพิมพ์ The New York Times

ในละครเวที กัปตันร้องเพลงนี้ในฉากคอนเสิร์ต ส่วนในภาพยนตร์ปี ๒๕๐๘ (ค.ศ. ๑๙๖๕) กัปตันหยิบกีตาร์ขึ้นมาร้องเบา ๆ เมื่อลูก ๆ ขอให้ร้อง ตามที่เว็บไซต์ Rodgers & Hammerstein เล่าไว้ ฟังฉากในภาพยนตร์ได้จากช่องทางการของ Rodgers & Hammerstein

▶

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย: ไม่ใช่เพลงพื้นบ้านและไม่ใช่เพลงชาติ

เว็บไซต์ Rodgers & Hammerstein เขียนว่าเพลงนี้ถูกสร้างมาอย่างดีจน "มักถูกเข้าใจผิดว่าเป็นเพลงพื้นบ้านออสเตรียจริง ๆ" ส่วน Rick Steves ซึ่งเป็นนักเขียนคู่มือท่องเที่ยวยุโรป ระบุว่าเพลงนี้ไม่ใช่เพลงพื้นบ้านหรือเพลงชาติที่ชาวออสเตรียรักกัน แต่เหมือนดนตรี "แบบออสเตรีย" อื่น ๆ ในเรื่อง คือ "แต่งขึ้นสำหรับบรอดเวย์" โดย Rodgers และ Hammerstein

เพลงชาติของออสเตรียเป็นเพลงอีกเพลงหนึ่งต่างหาก สำนักนายกรัฐมนตรีออสเตรีย (Bundeskanzleramt) บันทึกว่าคณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อวันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ ๒๔๙๐ (ค.ศ. ๑๙๔๗) ให้ประกาศใช้เพลงชาติฉบับปัจจุบัน ซึ่งเป็นเพลงคนละเพลงกับเอเดลไวส์

ดอกเอเดลไวส์ตัวจริง

ดอกเอเดลไวส์ (Leontopodium nivale) เป็นไม้ดอกขนาดเล็กในตระกูลเดียวกับทานตะวัน ตามข้อมูลของวิกิพีเดียและ Kew (Plants of the World Online) ใบและดอกมีขนสีขาวคลุมจนดูนุ่มเหมือนผ้าสักหลาด ตรงกลางเป็นดอกย่อยสีเหลืองอ่อน ล้อมด้วยกลีบประดับสีขาวรูปดาว ชอบขึ้นตามหินปูนบนที่สูงประมาณ ๑,๘๐๐–๓,๔๐๐ เมตรในเทือกเขาแอลป์ เทือกเขาพิเรนีส และเทือกเขาอาเพนไนน์ของอิตาลี ออกดอกช่วงกรกฎาคมถึงกันยายน ในบทละคร ดอกไม้ชนิดนี้ถูกใช้เป็นสัญลักษณ์ของออสเตรียที่ครอบครัวกัปตันจะเก็บไว้ในใจ (ตามที่วิกิพีเดียสรุปจากหนังสือ The Sound of Music Companion ของ Laurence Maslon)

พจนานุกรมล้านนาไม่มีคำเรียกดอกนี้ เพราะเป็นพืชของภูเขาสูงในยุโรป เราจึงเรียกทับศัพท์ว่า เอเดลไวส์ ไม่คิดชื่อคำเมืองขึ้นเอง

ผ่อดอกไม้ ยินดีใจ๋: การทักทายตอนเช้า

ความคิดแรกของเพลงคือ การทักทายดอกไม้ดอกหนึ่งทุกเช้าเหมือนทักเพื่อน เนื้อร้องบอกว่าดอกไม้ดู "มีความสุข" ที่ได้พบ ในคำเมือง ผ่อ ผํอฯ แปลว่าดู มอง ดูแล ส่วน ผากเข้างาย ผากฯเขั้างายฯ คือช่วงเวลาตั้งแต่เช้าจนถึงเที่ยง ยินดี ยินฯดี แปลว่าพอใจ รู้สึกดีใจ ส่วน บานใจ๋ บาฯนฯไจ คือเบิกบาน เป็นสุข อิ่มใจ ถ้าอยากพูดว่าแจ่มใสชื่นบาน พจนานุกรมมี เจยบาน เชิยฯบาฯนฯ

คำว่า "ทัก" หรือ "สวัสดี" เราค้นไม่พบในพจนานุกรม จึงไม่ได้ใช้ เราใช้ "ผ่อ" แทน ซึ่งก็คือการหันไปมองด้วยใจ๋ยินดี

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ผากเข้างาย ผ่อดอกขาวหน้อย บานใจ๋

ขาวหน้อย ใสงาม: เล็กและสะอาด

ความคิดที่สองคือ ดอกไม้ดอกนี้เล็กและขาว สะอาดและสว่าง ผู้แต่งอธิบายเสียงของดอกไม้ด้วยวรรคสั้น ๆ ว่า "Small and white, clean and bright" (Oscar Hammerstein II, "Edelweiss", ๒๕๐๒)

ภาษาเมืองมี หน้อย ห้นฯอฯย แปลว่าไม่ใหญ่ ขนาดเล็ก เช่น หมาหน้อย คือลูกหมา และมี ขาว ขาวฯ ซึ่งพจนานุกรมให้ความหมายว่าสีขาว และยังแปลว่าแจ่มแจ้ง สะอาด บริสุทธิ์ ส่วน ใส ไส คือกระจ่าง แจ่ม ไม่ขุ่น และ งาม งา คือสวย ลักษณะที่เห็นแล้วน่ายินดีน่าชื่นใจ

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ดอกขาวหน้อย ใสงาม

พจนานุกรมมีคำเรียกสีขาวหลายเฉด และเราลองดูว่าแต่ละคำหมายถึงอะไร คำว่า ขาวผอน ขาวฯผอฯร คือสีขาวโพลน ขาวไปทั่ว ขาวปอน ขาวฯพอฯร คือสีขาวมอ สีขาวปอน สีขาวฯพอฯร คือสีขาวนวล และ นวน นวฯร (ความหมายที่สอง) คือสีขาวปนเหลืองเล็กน้อย เหมือนสียอดตองอ่อน เราไม่ได้บอกว่าคำไหนตรงกับสีของเอเดลไวส์ เพราะดอกจริงมีขนสีขาวและดอกย่อยสีเหลืองอ่อนอยู่ตรงกลาง ใครสนใจเรื่องสีลองอ่านต่อได้ที่ สีคำเมือง

บานแส่ง หื้อยืน: ขอให้บานและอยู่ไปนาน

ความคิดที่สามคือ คำอวยพรให้ดอกไม้บานและเติบโตต่อไปไม่สิ้นสุด ในพจนานุกรม แส่ง แส่งฯ มีตัวอย่างว่า "บานแส่ง" คือบานเต็มที่ ส่วน ยืน ยืนฯ ในความหมายหนึ่งแปลว่าอยู่นาน คง ทน และ หื้อ หื้ คือให้ มอบให้ ใช้ได้ในความหมายว่า "ขอให้"

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: หื้อบานแส่ง หื้อยืน

(พจนานุกรมไม่มีคำว่า "ตลอดไป" เราจึงใช้ "ยืน" ที่แปลว่าอยู่นาน แทน)

ปั๋นปอนบ้านเฮา: อวยพรให้บ้านของเรา

ความคิดสุดท้ายคือหัวใจของเพลง ผู้ร้องอวยพรให้บ้านเกิดของเขา เพลงปิดด้วยวรรคว่า "Bless my homeland forever" (Oscar Hammerstein II, "Edelweiss", ๒๕๐๒) ในละคร เพลงนี้เป็นความรักที่กัปตันมีต่อออสเตรีย และตามที่เว็บไซต์ Rodgers & Hammerstein เล่า เพลงนี้ยังเป็นการประท้วงเบา ๆ ต่อการที่นาซีเยอรมันผนวกออสเตรีย

คำว่า ปั๋นปอน ปันฯพอฯร ในพจนานุกรมแปลว่า ให้พร อวยพร (ก็ว่า "หื้อปอน") บ้าน บ้าฯนฯ คือที่อยู่อาศัย และ เฮา เรัา คือ "เรา" พจนานุกรมไม่มีคำว่า "บ้านเกิด" เป็นคำเดียว เราจึงใช้ "บ้านเฮา" ที่แปลตรงตัวว่าบ้านของเรา

แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา: ปั๋นปอนบ้านเฮา หื้อยืน

เรื่องรักบ้านเกิดเป็นเรื่องละเอียดอ่อนในประวัติศาสตร์ของเพลงนี้ เราจึงเล่าเพียงแก่นของเพลงตามที่แหล่งอ้างอิงกล่าวไว้ ไม่ขยายความทางการเมืองเกินกว่านั้น

เทียบกับดอกไม้ของล้านนา: ดอกบัวตองบนดอย

ถ้าเอเดลไวส์คือดอกไม้ขาวบนภูเขาสูงของยุโรป ล้านนาก็มีดอกไม้ที่ขึ้นบน ดอย ดอฯย เหมือนกัน พจนานุกรมให้ความหมายของดอยว่าภูเขา ภูเขาสูง และมี ดอกบัวตอง ดอฯกบ฿วฯทอฯง ซึ่งเป็นไม้ล้มลุก ดอกสีเหลืองสด รายการ บัวตอง บ฿วฯทอฯง บอกว่ามีมากที่ดอยแม่อูคอ จังหวัดแม่ฮ่องสอน ออกดอกช่วงเดือนพฤศจิกายนถึงธันวาคม

ดอกสองชนิดนี้ต่างกันหลายอย่าง เอเดลไวส์เป็นดอกขาวเล็ก ๆ ที่ออกในฤดูร้อนของเทือกเขาแอลป์ ส่วนบัวตองเป็นดอกเหลืองสดที่บานเป็นทุ่งในหน้าหนาวของดอยแม่อูคอ แต่ทั้งสองเป็นดอกไม้ของภูเขาเหมือนกัน

ชื่อดอกไม้ล้านนาอีกหลายสิบชนิดรวมไว้ที่ ดอกไม้ล้านนา พร้อมอักษรธรรมล้านนาและภาพจริง

สรุปคำเมืองจากความคิดของเพลง

คำเมืองทั้งหมดนี้เป็นสำนวนที่เราเรียบเรียงขึ้นจากคำในพจนานุกรมเพื่อเล่าความคิดของเพลง ไม่ใช่สำนวนมาตรฐานเพียงแบบเดียว คนเมืองแต่ละถิ่นอาจอู้ความคิดเดียวกันด้วยคำอื่นก็ได้ และถ้อยคำทุกบรรทัดควรให้เจ้าของภาษาช่วยตรวจอีกครั้ง

เทียบกับเพลงมายเวย์: เพลงโลกสองเพลง สองความรัก

เพลง มายเวย์ เล่าความภูมิใจในชีวิตที่เลือกทางเอง ส่วนเอเดลไวส์เล่าความรักที่มีต่อดอกไม้ดอกหนึ่งและต่อบ้านของตน เพลงแรกมองย้อนกลับไปที่ตัวเอง เพลงหลังมองออกไปที่สิ่งเล็ก ๆ รอบตัว ทั้งสองเพลงชวนให้เรียนคำเมืองเรื่อง "ชีวิตและใจ๋" จากมุมที่ต่างกัน

สรุป

• เอเดลไวส์เป็นเพลงปี ๒๕๐๒ แต่งสำหรับละครเพลง The Sound of Music โดย Richard Rodgers และ Oscar Hammerstein II ไม่ใช่ เพลงพื้นบ้านหรือเพลงชาติออสเตรีย
• เป็นเพลงสุดท้ายที่สองผู้แต่งทำด้วยกัน
• ผ่อ แปลว่าดู บานแส่ง คือบานเต็มที่ และ ขาว ใช้ทั้งกับสีและความหมายว่าสะอาด บริสุทธิ์
• ปั๋นปอน คือให้พร ส่วน ยืน ในความหมายหนึ่งคืออยู่นาน
• ดอกบัวตองบนดอยแม่อูคอเป็นดอกไม้ภูเขาของล้านนาที่เทียบกันได้
• สำนวน "แปลเป็นคำเมืองโดยมรดกล้านนา" ในบทความนี้เป็นการเล่าความคิด ไม่ใช่การแปลเนื้อเพลง

ค้นคำในบทความเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านต่อในชุดเดียวกัน: เพลงมายเวย์ หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

ลิขสิทธิ์และการให้เกียรติเจ้าของผลงาน

บทความนี้จัดทำเพื่อการเรียนรู้ภาษาและวัฒนธรรมล้านนา โดยมรดกล้านนา ซึ่งเป็นเว็บไซต์ไม่แสวงหากำไร ไม่ใช่การดัดแปลง แปล หรือเผยแพร่บทเพลงฉบับใหม่ เราอ้างเนื้อร้องเพียงบางวรรคสั้น ๆ พร้อมระบุที่มา เพื่อการศึกษา วิจารณ์ และแนะนำผลงาน ตามหลักการใช้งานโดยชอบธรรม (พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. ๒๕๓๗ มาตรา ๓๒) ถ้อยคำภาษาคำเมืองในบทความเป็นการถ่ายทอดความคิดของเพลงด้วยถ้อยคำของมรดกล้านนาเอง ไม่ใช่คำแปลเนื้อเพลง วิดีโอที่ฝังไว้มาจากช่องทางการของผู้ถือสิทธิ์ และยังเป็นลิขสิทธิ์ของเจ้าของ

ขอขอบคุณและให้เกียรติแก่ผู้ประพันธ์ ผู้ขับร้อง และผู้ถือสิทธิ์ทุกท่าน หากเจ้าของสิทธิ์ประสงค์ให้ปรับแก้หรือนำส่วนใดออก โปรดแจ้งที่ moradoklanna@gmail.com เรายินดีดำเนินการโดยเร็ว

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ ดอก ดอกไม้ บาน บานใจ๋ เจยบาน ขาว ขาวผอน ขาวปอน สีขาวปอน นวน หน้อย ใส งาม ผากเข้างาย ผ่อ ยินดี ยืน ปั๋นปอน บ้าน เฮา หื้อ แส่ง ดอย บัวตอง ดอกบัวตอง
• Rodgers & Hammerstein. Edelweiss (เว็บไซต์ทางการ)
• Rick Steves. The Sound of Music Debunked
• UPI. (๒๕๒๗, ๒ มีนาคม). Austrians rankled at Reagan
• Bundeskanzleramt Österreich. Bundeshymne
• Kew, Plants of the World Online. Leontopodium nivale subsp. alpinum
• วิกิพีเดีย. Edelweiss (song) และ Edelweiss (plant) (ใช้เป็นข้อมูลนำทาง และตรวจกับแหล่งอื่น)
• Rodgers & Hammerstein (ช่องทางการ). "Edelweiss" – The Sound of Music (1965). YouTube
• บทความ ดอกไม้ล้านนา · สีคำเมือง · เพลงมายเวย์ ของมรดกล้านนา